The Crisis of Center Right and Reconstruction of Right: The Case of Türkiye

Öz

This study examines the ideological, organizational, and social transformation of right-wing politics in post-1980 Türkiye. The primary objective of the research is to reveal how the political arena, reshaped by the military intervention of September 12, 1980, influenced the institutional structures, voter bases, and discourses of right-wing parties, while analyzing the evolutionary trajectory of right-wing politics from the Motherland Party to the Welfare Party, and ultimately to the Justice and Development Party. Employing a historical-sociological methodology, this study comparatively evaluates periodic election data, existing literature, official documents and research on the social base of right-wing movements. The findings indicate that post-1980 right-wing politics has progressed through three primary stages: the emergence of a liberal-conservative synthesis under the Motherland Party, the rise of political Islam with the Welfare Party, and the consolidation of right-wing politics into a hegemonic structure under the Justice and Development Party. Furthermore, the study demonstrates that the right-wing electorate has evolved from a rural-conservative core into an urban middle class, a shift accelerated by neoliberal policies and social welfare programs, while media and civil society networks have actively sustained right-wing ideology. In conclusion, right-wing politics in Türkiye has been reshaped in tandem with broader social transformations; the nationalist-conservative framework that emerged with the transition to a multi-party system has assumed a more heterogeneous and institutionalized character in the 2000s. Accordingly, this study reveals that the future of right-wing politics in Türkiye hinges on the sustainability of its current adaptive capacity and the quality of the democratic responses it formulates to address newly emerging social demands.

Anahtar Kelimeler

• Motherland Party
• Welfare Party
• right-wing politics
• Justice and Development Party
• political transformation

Merkez Sağ’ın Krizi ve Sağ Siyasetin Yeniden Yapılanışı: Türkiye Örneği

Öz

Bu çalışma, Türkiye’de sağ siyasetin 1980 sonrasındaki ideolojik, örgütsel ve toplumsal dönüşümünü incelemektedir. Araştırmanın temel amacı, 12 Eylül 1980 askeri müdahalesiyle yeniden şekillenen siyasal alanın, sağ partilerin kurumsal yapıları, seçmen tabanları ve söylemleri üzerindeki etkilerini ortaya koymak; sağ siyasetin Anavatan Partisi’nden Refah Partisi’ne, oradan Adalet ve Kalkınma Partisi’ne uzanan dönüşüm sürecini analiz etmektir. Çalışmada tarihsel-sosyolojik yöntemle dönemsel seçim verileri, literatür, resmî belgeler ve sağ hareketlerin toplumsal tabanına ilişkin çalışmalar karşılaştırmalı olarak değerlendirilmiştir. Bulgular, 1980 sonrasında sağ siyasetin üç ana aşamadan geçtiğini göstermektedir: Anavatan Partisi’yle liberal-muhafazakâr sentezin ortaya çıkışı, Refah Partisi’yle siyasal İslam’ın yükselişi, Adalet ve Kalkınma Partisi’yle sağ siyasetin hegemonik bir yapıya dönüşmesi. Çalışma ayrıca sağ seçmenin kırsal-muhafazakâr çekirdekten kentli orta sınıfa evrildiğini, neoliberal politikalar ile sosyal yardımların bu dönüşümü hızlandırdığını ve medya–sivil toplum ağlarının sağ ideolojiyi desteklediğini göstermektedir. Sonuç olarak Türkiye’de sağ siyaset, toplumsal dönüşümle, yeniden şekillenmiş; çok partili hayatla başlayan milliyetçi-muhafazakâr yapı, 2000’li yıllarda daha heterojen ve kurumsallaşmış bir karakter kazanmıştır. Bu doğrultuda çalışma, Türkiye’de sağ siyasetin geleceğinin, mevcut dönüşüm kapasitesinin sürdürülebilirliğine ve yeni toplumsal taleplere yönelik geliştireceği demokratik yanıtların niteliğine bağlı olduğunu ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Anavatan Partisi
• Refah Partisi
• sağ siyaset
• Adalet ve Kalkınma Partisi
• siyasal dönüşüm

Kaynakça

1. Akgün, B. (2006). Türkiye’de merkez sağ siyaset geleneği ve Ak Parti. Muhafazakâr Düşünce Dergisi, 3(9-10), 23-37. https://izlik.org/JA25ZE62GY
2. Ankaralı, H. (2019). Ak Partinin muhafazakâr demokrat kimliği: Twitter örneği üzerinden 15 Temmuz 2016 kalkışması [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Karamanoğlu Mehmet Bey Üniversitesi.
3. Aydın, H. (2018). Ak Parti döneminde yoksullukla mücadele. PESA Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 4(1), 87-104. https://izlik.org/JA54AZ44ZJ
4. Biçici, M., & Doğru, D. (2024). 1980 sonrasında Türkiye’de Sol Hareketler ve Sol Partiler. Asia Minor Studies, 12(1), 11-34. https://doi.org/10.17067/asm.1379160
5. Bora, T. (1998). Türk sağının üç hali: Milliyetçilik, Muhafazakârlık, İslamcılık. Birikim Yayınları.
6. Bulut, E. Ç. (2024). Muhafazakâr ve milliyetçi dergilere göre Türkiye’de anti-komünizm (1960–1965). Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi (CTTAD), 24(48), 356-378. https://doi.org/10.18244/cttad.1433392
7. Çaha, Ö. (2006). Merkez sağın diğer aktörleri ve AKP. Muhafazakâr Düşünce, 3(9-10), 9-21. https://izlik.org/JA59ME68FT
8. Çakır, R. (1994). Ne şeriat ne demokrasi: Refah Partisini anlamak. Metis Yayınları.

9. Çarkoğlu, A. (2002). Türkiye’de seçmen davranışı. Alfa Yayınları.
10. Çavuşoğlu, H. (2010). Anavatan Partisi ile Doğru Yol Partisi’nin karşılaştırmalı analizi. Gaziantep University Journal of Social Sciences, 9(1), 19-33. https://izlik.org/JA56DA67PJ
11. Çınar, M., & Duran, B. (2008). The specific evolution of contemporary political Islam in Turkey and its ‘difference’. Ü. Cizre (Ed.), Secular and Islamic politics in Turkey: The making of the Justice and Development Party içinde (ss. 17-41). https://doi.org/10.4324/9780203937334
12. Ekici, S., Güven, M. E., & Acar, A. (2022). Türkiye’de siyasal krizlerin 1982 Anayasası ve Cumhurbaşkanlığı üzerinden değerlendirilmesi. Dicle Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (31), 428–460. https://izlik.org/JA54CH63CP
13. Erken, A. (2014). Örgüt ve strateji: 1965–1980 arasında Milliyetçi Hareket Partisi. İnsan & Toplum, 4(7), 135–162. https://izlik.org/JA28ZL39UF
14. Ertan, M. (2021). Türkiye’de siyasal merkezin dönüşümü: 1990’larda merkez sağın bölünmesi ve düşüşü. Mülkiye Dergisi, 45(4), 963–992. https://izlik.org/JA22WM39NK
15. Kalaycıoğlu, E. (1995). The Turkish Grand National Assembly: A Brief Inquiry into the Politics of Representation in Turkey. E. Kalaycıoğlu, H. Karataş, L. Winrow, F.A. K. Yasamee & Ç. Balim (Eds). Turkey Political, Social and Economic Challenges in the 1990s içinde (ss. 42-60). Brill. https://doi.org/10.1163/9789004493162
16. Karakaş, M. (2016). 15 Temmuz darbe girişiminin siyaset sosyolojisi açısından düşündürdükleri. Üsküdar Kültür, Sanat ve Medeniyet Dergisi, 2, 86-92. https://tinyurl.com/4kh9yhae
17. Karpat, K. H. (2010). Türk demokrasi tarihi: Sosyal, kültürel, ekonomik temeller. Timaş Yayınları.
18. Kaya Özçelik, P. (2011). 12 Eylül’ü anlamak. Ankara Üniversitesi SBF Dergisi, 66(1), 73-93. https://izlik.org/JA32XD62EL
19. Kaygusuz, İ. (2021). Türkiye’de sağ taban ile sağ siyaset arasında kurulan ilişki biçimleri. Uluslararası Batı Karadeniz Sosyal ve Beşerî Bilimler Dergisi, 5(2), 164-188. https://izlik.org/JA43LJ98XY
20. Keskin, Y. Z. (2011). 27 Mayıs 1960 askeri darbesi ve 12 Mart 1971 muhtırasının Türk devlet teşkilatı ile siyaset hayatına etkileri [Yayımlanmamış doktora tezi]. Atatürk Üniversitesi.
21. Kudun, T. (2024). Türkiye’de kentleşmenin artmasının seçmenlerin oy tercihlerine etkisi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Kapadokya Üniversitesi.
22. Küçük, A. (2019). Türkiye’de sosyal ve siyasal değişim: 1980 ve sonrası. Econharran, 3(4), 20–45. https://izlik.org/JA99FZ98CF
23. Lord, C. (2018). The Islamist movement in Turkey and the emergence of the AKP. Religious politics in Turkey: From the birth of the Republic to the AKP içinde (ss. 209–240). Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/9781108638906.007
24. Mahoney, J., & Rueschemeyer, D. (Eds.). (2003). Comparative historical analysis in the social sciences. Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/CBO9780511803963
25. Özbudun, E. (2000). Contemporary Turkish politics: Challenges to democratic. Lynne Rienner.
26. Özet, İ. (2023). Kültür savaşı ekseninde 12 Eylül politikaları ve Türk sağı. Süleyman Demirel Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 57, 245-259. https://doi.org/10.35237/sufesosbil.1202212
27. Özışık, F. U. (2023). Kamu politikası analizinde referans çerçeveleri ve Türkiye örneği: “yerli ve milli” yeni Türkiye’de yükselen milli savunma sanayii politikaları. Akademik Hassasiyetler, 10(23), 523-559. https://doi.org/10.58884/akademik-hassasiyetler.1351462
28. Özkoçak, V., & Kırık, A. M. (2023). Seçim ve propaganda süreçlerinde yapay zekâ, büyük veri ve algoritmaların etkisi: 14 Mayıs 2023 Türkiye genel seçimleri örneği. Sosyal Bilimler Araştırma Dergisi, 12(3), 412-428. https://tinyurl.com/59wjkk94
29. Tansi, D. (2021). Türk modernleşme süreci tarihinde Adalet Partisi bağlamında muhafazakâr siyaset arayışı. Ömer Halisdemir Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 14(3), 924-937. https://doi.org/10.25287/ohuiibf.789655
30. Topuzkanamış, Ş. E. (2019). 1982 Anayasasında temel hak ve özgürlükler. Dokuz Eylül Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 21(Özel Sayı: Prof. Dr. Durmuş TEZCAN’a Armağan), 1767-1793. https://tinyurl.com/4uyr9f5x
31. Turgut, H. (1986). 12 Eylül partileri. ABC Ajansı Yayınları.
32. Türk, R. (2015). Türkiye’de siyasal İslam’ın örgütlenme faaliyetleri. Akademik Hassasiyetler Dergisi, 2(3), 99-131. https://izlik.org/JA64FB78EP
33. Türköz, E. N. (2016). Özal’lı ANAP döneminde muhafazakâr düşüncenin gelişimi. Niğde Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 9(1), 103-116. https://izlik.org/JA67HW94XN
34. Yavuz, M. H. (2003). Islamic political identity in Turkey. Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/oso/9780195160857.001.0001
35. Yavuz, M. H. (2009). Secularism and Muslim democracy in Turkey. Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/CBO9780511815089
36. Yüksek Seçim Kurulu (YSK), (2025b). 25 Mart 1984 yılı mahalli idareler genel seçimi. https://www.ysk.gov.tr/tr/25-mart-1984-mahalli-idareler-genel-secimi/80065
37. Yüksek Seçim Kurulu (YSK). (2025a). 6 Kasım 1983 yılı genel seçimi sonuçları. https://www.ysk.gov.tr/tr/06-kasim-1983-xvii-donem-milletvekili-genel-secimi/80055
38. Yüksek Seçim Kurulu (YSK). (2025c). 29 Kasım 1987 yılı milletvekili genel seçimi. https://www.ysk.gov.tr/tr/29-kasim-1987-xviii-donem-milletvekili-genel-secimi/80054
39. Yüksek Seçim Kurulu (YSK). (2025d). 26 Mart 1989 yılı belediye başkanlığı seçimi sonuçları. https://www.ysk.gov.tr/tr/26-mart-1989-mahalli-idareler-genel-secimi/80064
40. Yüksek Seçim Kurulu (YSK). (2025e). 20 Ekim 1991 yılı genel seçimi sonuçları. https://www.ysk.gov.tr/tr/20-ekim-1991-xviiii-donem-milletvekili-genel-secimi/80053
41. Yüksek Seçim Kurulu (YSK). (2025f). 27 Mart 1994 yılı yerel seçim sonuçları. https://www.ysk.gov.tr/tr/27-mart-1994-mahalli-idareler-genel-secimi/2804
42. Yüksek Seçim Kurulu (YSK). (2025g). 24 Aralık 1995 yılı genel seçimi sonuçları. https://www.ysk.gov.tr/tr/24-aralik-1995-xx-donem-milletvekili-genel-secimi/80052
43. Yüksek Seçim Kurulu (YSK). (2025h). 18 Nisan 1999 yılı yerel seçim sonuçları. https://www.ysk.gov.tr/tr/18-nisan-1999-mahalli-idareler-genel-secimi/2805
44. Yüksek Seçim Kurulu (YSK). (2025ı). 18 Nisan 1999 yılı genel seçim sonuçları. https://www.ysk.gov.tr/tr/18-nisan-1999-xxi-donem-milletvekili-genel-secimi/80051
45. Yüksek Seçim Kurulu (YSK). (2025i). 3 Kasım 2002 yılı genel seçimi sonuçları. https://www.ysk.gov.tr/tr/03-kasim-2002-xxii-donem-milletvekili-genel-secimi/3009
46. Yüksek Seçim Kurulu (YSK). (2025j). 28 Mart 2004 yılı yerel seçimi sonuçları. https://www.ysk.gov.tr/tr/28-mart-2004-mahalli-idareler-genel-secimleri/2818