Sūrah al-Muzzammil in the Context of Ishārī Interpretive Approach

Yıl 2025, Sayı: 22, 125 - 144, 31.12.2025

Dilek Öz

https://doi.org/10.52886/ilak.1743057

Öz

In Sufi thought, the Qur’an has been regarded not only in its literal dimension but also through its esoteric layers of meaning. In fact, Sufis have described every word of the Qur’an as a sea full of secrets and a sea of light. In this respect, as indicated by the hadith that mentions the four dimensions of each verse—ẓāhir, bāṭın, ḥadd, and maṭlaʿ—the idea that verses should not be confined to their outward meanings constitutes the foundation of the ishārī exegetical approach. While some Sufis extended this perspective to the entire Qur’an, others restricted their commentaries to surahs dealing specifically with ethics, that is, those encompassing themes central to Sufi thought. Within this framework, Sūrah al-Muzzammil is among the surahs that draw attention due to its emphasis on themes frequently encountered in the Sufi tradition, such as night worship, patience, dhikr, and contemplation. Furthermore, as one of the earliest revealed chapters, it stands out both for its correspondence to the beginnings of prophethood and for its association with the concept of tabattul. In this study, the ishārī interpretation of the Surah Al-Muzzammil, which has a remarkable content in the context of the understanding of ishārī interpretation with its thematic and conceptual aspects, is discussed. However, a special place is given to the concept of tabattul, which is mentioned only in the eighth verse of the Surah Al-Muzzamil and which became a Sufi term by Khwāja ʿAbdallāh al-Harawī (d. 481/1089). The surah is analyzed through three ishārī exegetical works representing different historical periods: Tafsīr al-Qurʾān al-ʿAẓīm of Sahl b. ʿAbd Allāh al-Tustarī (d. 283/896), Laṭāʾif al-Ishārāt of ʿAbd al-Karīm al-Qushayrī (d. 465/1072), and Ta‘wīlāt al-Qurʾān of ʿAbd al-Razzāq al-Kāshānī (d. 736/1335). The selection of these works has been determined by the periods they represent, their methodological orientations, and their positions in the formation and development of the ishārī exegetical tradition. Sahl al-Tustarī, one of the first ishārī tafsir authors, was included in the study because he represents the early Sufi period and his work is the first independent example of the ishārī tafsir tradition. Qushayrī was chosen for representing the codification period of Sufism and for composing the first tafsīr that interprets the entire Qur’an through a Sufi lens. Kāshānī, on the other hand, belongs to the post-Ibn ʿArabī (d. 638/1240) period, and his Ta‘wīlāt al-Qurʾān is distinguished by its symbolic language and methodological divergence from earlier works. Moreover, his other writings, such as Iṣṭılāḥāt al-Ṣūfiyya and Sharḥ al-Manāzil, devote special attention to tabattul. In this way, Kāshānī systematized the concept of tabattul both in his tafsīr and in his other works, thereby contributing to its development within Sufi literature after Harawī. The article is limited to three different ishārī commentaries from the 3rd, 5th, and 8th centuries of the Hijri era; however, the verse that forms the basis of the concept of tabattul has been evaluated by taking into account these commentaries as well as various Sufi works. Thus, the ishārī approaches to Sūrah al-Muzzammil in different historical processes and the ways in which the concept of tabattul is used in Sufi tradition are revealed.

Anahtar Kelimeler

Tasavvuf , Sūrah al-Muzammil , İsārī Tafsīr , Sūfī interpretation , Tabattul.

İşârî Yorum Anlayışı Bağlamında Müzzemmil Sûresi

Öz

Tasavvufî düşüncede Kur’ân-ı Kerîm, yalnızca lafzî boyutuyla değil, aynı zamanda bâtınî anlam katmanlarıyla da değerlendirilen bir metin olmuştur. Nitekim sûfîler, Kur’ân’ın her kelamını sırlarla dolu bir deniz ve nûr deryası şeklinde tasvir etmişlerdir. Bu bağlamda her âyetin zâhir, bâtın, had ve matla‘ olmak üzere dört katmanından bahseden hadisin de işaret ettiği şekliyle âyetleri, zâhirî mânâlar ile sınırlandırmanın doğru olmayacağı düşüncesi, işârî yorum anlayışının temelini oluşturmaktadır. Bazı sûfîler, bu bakış açısıyla Kur’ân’ın tamamını işârî tefsirin kapsamına dahil ederken, bazıları ise sadece ahlâk alanına taalluk eden, bir diğer ifadeyle tasavvufî temaları ihtiva eden sûreleri eserlerinde konu edinmişlerdir. Bu çerçevede Müzzemmil sûresi, tasavvufî literatürde sıklıkla kullanılan gece ibadeti, sabır, zikir ve tefekkür gibi konulara işaret etmesi hasebiyle bu sûrelerden biridir. Sûre, tasavvufî açıdan hem nübüvvetin başlangıcına tekabül etmesi hem de tebettül kavramına kaynaklık etmesiyle öne çıkmaktadır. Bu çalışmada tematik ve kavramsal yönleriyle işârî yorum anlayışı bağlamında dikkate değer bir muhtevaya sahip olan Müzzemmil sûresinin işârî yorumu ele alınmıştır. Bununla birlikte sadece Müzzemil sûresinin sekizinci âyetinde zikredilen ve Hâce Abdullah el-Herevî (ö. 481/1089) ile tasavvufî bir ıstılah hüviyetine bürünen tebettül kavramına özel bir yer verilmiştir. Çalışmada Müzzemmil sûresi, Sehl b. Abdillah et-Tüsterî’nin (ö. 283/896) Tefsîrü’l-Kur’ân’il-‘azim, Abdülkerîm b. Hevâzin el-Kuşeyrî’nin (ö. 465/1072) Letâifü’l-işârât ve Abdürrezzak el-Kâşânî’nin (ö. 736/1335) Te‘vîlâtü’l-Kur’ân’ı olmak üzere farklı tarihî dönemlere ait üç işârî tefsir çerçevesinde değerlendirilmiştir. Bu üç eserin seçilmesinde, temsil ettikleri tarihî dönemler, metodolojik yaklaşımları ve işârî tefsir geleneğinin oluşum ve gelişim sürecindeki yerleri belirleyici olmuştur. İlk işârî tefsir müelliflerinden biri olan Sehl et-Tüsterî, erken tasavvufî dönemi temsil etmesi ve eserinin işârî tefsir geleneğinin ilk müstakil örneği olması sebebiyle çalışmaya dâhil edilmiştir. Abdülkerîm el-Kuşeyrî, tasavvufun tedvin dönemini temsil etmesi ve eserinin, işârî tefsir literatürü içerisinde Kur’ân’ın tamamını baştan sona tasavvufî yaklaşımla yorumlayan ilk eser olmasına binaen, önemi haizdir. Abdürrezzak el-Kâşânî ise tasavvufun ilmî seyrinin farklılaştığı İbnü’l-Arabî (ö. 638/1240) sonrası döneme ait bir müellif olup, eseri Te‘vîlâtü’l-Kur’ân’da sembolik dil kullanması, yöntemce diğer eserlerden farklı bir usûl takip etmesi ve Istılâhâtü’s-sûfiyye, Şerhu Menâzil gibi diğer eserlerinde tebettül kavramına özel olarak yer vermesi sebebiyle incelemeye konu edilmiştir. Bu yönüyle hem tefsirinde hem de diğer tasavvufî eserlerinde tebettül kavramını sistematik biçimde işleyerek Herevî’den sonra kavramın tasavvuf literatüründeki gelişimine katkı sağlamıştır. Makale, hicrî 3., 5. ve 8. asırlara ait söz konusu üç farklı işârî tefsirle sınırlandırılırken, tebettül kavramı dolayısıyla tebettül kavramına kaynaklık eden âyet, bu işârî tefsirlerin yanı sıra muhtelif tasavvufî eserlerden istifade edilerek değerlendirilmeye çalışılmıştır. Böylece farklı tarihsel süreçlerde Müzzemmil sûresine yönelik işârî yaklaşımlar ve tebettül kavramının tasavvuf literatüründe kullanılma biçimleri ortaya konulmuştur.

Anahtar Kelimeler

Tasavvuf , Müzzemmil Sûresi , İşarî Tefsir , Tasavvufî Yorum , Tebettül

Kaynakça

• Ateş, Süleyman. “Kurb”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 1 Eylül 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/kurb
• Beyhakî, Ebû Bekr Ahmed b. el-Hüseyn b. Alî. Şu‘abü’l-îmân. 9 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1461/2000.
• Buhârî, Ebû Abdillah Muhammed b. İsmail. Sahîhu’l-Buhârî. thk. Mustafa Dîbu’l-Buğa. Beyrût: Dâru İbn Kesîr, 1993.
• Bursevî, İsmail Hakkı. Rûhu’l-beyân fî tefsîri’l-Kur’ân. çev. İbrahim Tüfekçi vd. İstanbul: Erkam Yayınları, 1437/2016.
• Cüneyd el-Bağdadî, Ebü’l-Kâsım. Resâilü’l-Cüneyd. thk. Cemal Recep. Dımaşk: Dâru İkrâ, 1425/2005.
• Dânî, Ebû Amr Osmân b. Saîd. el-Beyân fî ‘addi âyi’l-Kurʾân. thk. Gânim Kudûrî el-Hamed. Kuveyt: Merkezü’l-Mahtûtat ve’t-Türâs, 1414/1994.
• Ferâhîdî, Halîl b. Ahmed. Kitâbü’l-‘ayn. thk. Abdülhamîd Hindâvî. 4 cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1424/2003.
• Goldziher, Ignaz. Mezâhibu’t-tefsîri’l-İslâmî. çev. Abdulhalîm en-Neccar. Mısır: Mektebetü’l-Hâncî, 1955.
• İbn Âşûr, Muhammed et-Tâhir. et-Tahrîr ve’t-Tenvîr. 30 cilt. Tunus: Dâru’t-Tûnisiyye li’n-Neşr, 1984.
• İbn Hacer, Ebü’l-Fazl Şihâbüddîn Ahmed el-Askalânî. Fethu’l-bârî şerhu Sahîhi’l-Buhârî. nşr. Abdülaziz b. Abdullah b. Abdurrahman b. Bâz vd. 13 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Ma’rife, 1379/1960.
• İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ’ İmâdüddîn İsmâîl b. Şihâbiddîn Ömer b. Kesîr b. Dav’ b. Kesîr. Tefsîrü’l-Kur’ân’il-‘azîm. thk. Mustafa Seyyid Muhammed vd. 15 Cilt. Kahire: Müessesetü Kurtuba, 1421/2000.
• İbn Mâce, Ebû Abdillah Muhammed b. Yezîd el-Kazvînî. es-Sünen. thk. Muhammed Fuâd Abdulbâkî. Kahire: Dâru İhyâi’l-Kütübi’l-‘Arabî, 1952.
• İbn Manzûr, Ebü’l-Fazl Cemâlüddîn Muhammed b. Mükerrem. Lisânü’l-‘Arab. Beyrut: Dâru Sâdır, 3. Basım, 1414.
• İbn Saʻd, Ebû Abdillah Muhammed. et-Tabakâtü’l-kübrâ. thk. İhsan Abbas. Beyrut: Dâru Sâdır, 1968.
• Kâşânî, Abdürrezzâk. Istılâhâtü’s-sûfiyye. thk. Abdülâl Şahin. Kahire: Dâru’l-Menâr, 1412/1992.
• Kâşânî, Abdürrezzâk. Letâifu'l-i'lâm fî işâreti ehli'l-ilhâm. Kahire: Dâru’l-Kütübi’l-Mısrıyye, 1996.
• Kâşânî, Abdürrezzâk. Şerhu Menâzil. thk. Muhsin Bîdarfer. Beyrut: Müessesetü't-Târihi'l-‘Arabî, ts.
• Kâşânî, Abdürrezzâk. Tasavvuf Sözlüğü, çev. Ekrem Demirli. İstanbul: İz Yayıncılık, 2004.
• Kâşânî, Abdürrezzâk. Tefsîru Kâşânî: Te’vîlâtü’l-Kur’ân. Kahire: Matbaatü'l-Meymene, 1307.
• Kuşeyrî, Ebu’l-Kâsım. Letâifü’l-işârât. thk. İbrahim Besyûnî. 3 Cilt. Mısır: Hey’etü’l-Mısriyyeti’l-Âmme li’l-Kitâb, 3. Basım, 1983.
• Kuşeyrî, Ebu’l-Kâsım. er-Risâletü'l-Kuşeyriyye. Beyrut: Dâru’l-Minhâc, 3. Basım, 1438/2018.
• Mekkî, Ebû Tâlib. Kûtu’l-kulûb. Kahire: Mektebetü Dâru’t-Turâs, 1422/2001.
• Müslim, Haccâc b. Sahîhu Müslim. thk. Muhammed Fuad Abdulbaki. Beyrût: Dâru İhyâi’t-Turâsi’l-‘Arabî, ts.
• Nahcıvânî, Baba Ni‘metullah b. Mahmûd. el-Fevâtihul-ilâhiyye ve’l-mefâtihu’l-gaybiyye. Mısır: Dâru Rükkâbî, 1999.
• Ragıb el-İsfahânî, Ebü’l-Kasım Hüseyin b. Muhammed. Müfredâtü elfâzi’l-Kur’ân. Beyrut: Dâru’l-Kalem, 1412.
• Sâhib b. ‘Abbâd, Ebü’l-Kāsım İsmâîl. el-Muhît fi’l-luga. thk. Şeyh Muhammed Hasan Âli Yâsîn. Beyrut: ‘Âlemu’l-Kutub, 1994.
• Sülemî, Ebû Abdirrahmân Muhammed b. Hüseyin. Hakâiku’t-tefsîr: Tefsîrü’l-Kur’âni’l-‘azîm. thk. Seyyid İmrân. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2001.
• Süyûtî, Celâlüddîn. Lübâbü’n-nukul fî esbâbi’n-nüzûl. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘Arabî, 1426/2006.
• Taberî, Ebû Caʻfer Muhammed b. Cerîr. Câmiu’l-beyân fî te’vîli âyi’’l-Kur’ân. thk. Ahmed Muhammed Şâkir. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1420/2000.
• Tek, Abdürrezzak. “Tebettül”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 20 Haziran 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/tebettul
• Tüsterî, Sehl b. Abdullah. Tefsîrü’l-Kur’âni’l-‘azîm. thk. Sa’d Hasan Muhammed Ali. b.y.: Dâru'l-Haram li’t-Turâs, 2004.
• Tüsterî, Sehl b. Abdullah. Kur’ânı Kerim’in İlk Tasavvufi Tefsiri: Tüsteri Tefsiri. çev. Ömer Güngören-Mahmut Ulucan. Ankara: Nefes Yayınları, 2022.
• Tüsterî, Sehl b. Abdullah. Tefsîrü'l-Kur’âni'l-‘azîm: İlâhî Hitabın Sırları. çev. Abdürrezzak Tek. İstanbul: Erkam Yayınları, 2022.
• Uludağ, Süleyman. “Nâfile”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 1 Eylül 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/nafile
• Yaşaroğlu, M. Kâmil. “Müddessir Sûresi”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 17 Haziran 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/muzzemmil-suresi
• Yaşaroğlu, M. Kâmil. “Müzzemmil Sûresi”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 17 Haziran 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/muddessir-suresi