An Analysis of al-Mutanabbī’s (d. 354/965) Literary Persona and the Rhetorical and Implicative Elements in al-Qaṣīdat al-Mīmiyya

Yıl 2025, Sayı: 22, 247 - 275, 31.12.2025

Mehmet Sıddık Özalp

https://doi.org/10.52886/ilak.1743113

Öz

This study aims to elucidate the literary persona of al-Mutanabbī (d. 354 /965), one of the most significant poets of Abbasid-era Arabic literature, by analyzing the rhetorical devices in his qaṣīda al-Qasīdat al-mīmiyya, which was dedicated to the Hamdanid emir Sayf al-Dawla. Al-Mutanabbī’s poems are not merely of aesthetic value; they also exhibit a multi-dimensional character reflecting the political, social, and psychological dynamics of their time. The principal research question addressed in the study is how, in this particular qaṣīda, the poet’s literary style and use of rhetoric (belāgha) relate to the era’s power structure and social conditions. To this end, the poet’s life, intellectual personality, and relationships with the ruling circles were first evaluated in broad outline against the backdrop of the period’s historical and cultural context. Subsequently, al-Qasīdat al-mīmiyya was subjected to a detailed rhetorical analysis in light of the disciplines of classical Arabic rhetoric (maʿānī, bayān, and badīʿ). In the course of this analysis, the aesthetic manifestations of various rhetorical elements in the verses that al-Mutanabbī addressed to rulers were also examined. The analysis reveals that rhetorical devices such as figurative language (majāz), simile (tashbīh), metaphor (istiʿāra), antithesis (ṭıbāq), conciseness (ījāz), allusion (kināya), and feigned ignorance (tajāhul al-ʿārif) are employed with great frequency and effect throughout the poem. The contributions of these devices to the qaṣīda’s depth of meaning and richness of style were duly assessed. Al-Mutanabbī is known for his uniquely harsh and hyperbolic style (aṣabī), and in the qaṣīda under examination, this style emerges as a fundamental element underpinning both the exuberant praise of heroism and the scathing satire. Furthermore, prominent thematic elements in the poem’s couplets-such as political critique, boastfulness (fakhr), reproach, and satire-were analyzed, demonstrating how al-Mutanabbī masterfully intertwines praise with criticism and irony with heroism. Given that rhetoric-focused analyses of this qaṣīda are limited in the literature, this study fills an important gap in scholarship. The rhetorical analysis shows that thanks to al-Mutanabbī’s mastery of language and style, he could successfully blend panegyric and critique within the same text. The findings indicate that al-Qasīdat al-mīmiyya, far from being a mere eulogy, emerges as a multi-layered poem that combines literary magnificence with political critique. In particular, the hyperbolic similes, witty expressions, and striking contrasts in the qaṣīda suggest that the poet crafted a covert discourse aimed at the power structures of his day. It was also determined that al-Mutanabbī skillfully wove together opposing themes such as honor vs. disgrace, wisdom vs. love, and praise vs. satire in this poem. Notably, historical sources even note that an insinuating remark in one couplet of the qaṣīda effectively paved the way for the poet’s own death, which demonstrates how powerful al-Mutanabbī’s words and rhetorical prowess could be in the context of contemporary power relations. In conclusion, the findings show that al-Mutanabbī’s poetic art not only showcases the poet’s personal mastery of style but also highlights the social function of the classical Arabic poetic tradition; ultimately, they demonstrate that in al-Mutanabbī’s poetry, rhetoric transcends mere formal ornamentation (badīʿ), functioning instead as a potent device that deepens meaning and represents the power of the word in the face of authority.

Anahtar Kelimeler

al-Qasīdat al-Mīmiyya , Arabic Language and Rhetoric , Panegyric and Satire , Literary Style and Political Allusion , al-Mutanabbī

Mütenebbî’nin (ö. 354/965) Edebî Kişiliği ve el-Kasîdetu’l-mîmiyye’si Bağlamında Belâğî Sanatların İncelenmesi

Öz

Bu çalışmanın amacı, Abbâsî dönemi Arap edebiyatının en önemli şairlerinden Mütenebbî’nin (ö. 354/965) edebî kişiliğini, Hamdânî emîri Seyfüddevle’ye ithafen yazdığı “el-Kasîdetu’l-mîmiyye” adlı kasidesindeki belâğî sanatlar bağlamında analiz ederek ortaya koymaktır. Mütenebbî’nin şiirleri yalnızca estetik değer taşımakla kalmayıp dönemin siyasal, toplumsal ve psikolojik dinamiklerini yansıtan çok boyutlu bir niteliğe sahiptir. Çalışmada ele alınan temel araştırma problemi, söz konusu kaside örneğinde şairin edebî üslubu ile kullandığı belâgat sanatlarının, dönemin iktidar yapısı ve toplumsal koşullarıyla ilişkisini çözümlemektir. Bu amaç doğrultusunda öncelikle şairin hayatı, entelektüel kişiliği ve iktidar çevreleriyle ilişkileri, dönemin tarihî ve kültürel arka planı eşliğinde genel hatlarıyla değerlendirilmiştir. Ardından, klasik Arap belâgatının meânî, beyân ve bedî‘ disiplinleri ışığında el-Kasîdetu’l-mîmiyye kasidesi belâgî tahlile tabi tutulmuştur. Bu analiz sürecinde, Mütenebbî’nin hükümdarlara hitaben yazdığı beyitlerde belâgat unsurlarının estetik açıdan tezahür edişi de incelenmiştir. İnceleme sonucunda metinde mecaz, teşbih, istiare, tıbâk (zıtlık), icâz, kinaye ve tecâhül-i ‘ârif gibi belâgat sanatlarının son derece yoğun ve etkili biçimde kullanıldığı tespit edilmiştir. Bu sanatların kasidenin anlam derinliği ile üslup zenginliğine katkıları değerlendirilmiştir. Mütenebbî, kendine özgü sert ve abartılı (asabî) üslubuyla tanınan bir şairdir ve bu üslup incelediğimiz kasidede hem coşkulu kahramanlık övgülerini hem de acımasız hicivleri besleyen temel bir unsur olarak belirginleşmektedir. Ayrıca kasidedeki beyitlerde öne çıkan siyasî eleştiri, fahir (övünme), sitem ve hiciv gibi tematik unsurlar analiz edilmiş; Mütenebbî’nin övgü ile eleştiriyi, ironi ile kahramanlığı nasıl ustalıkla iç içe geçirdiği ortaya konulmuştur. Literatürde bu kasideye yönelik belâgat odaklı çözümlemelerin sınırlı olduğu dikkate alındığında, çalışmanın bu alandaki önemli bir boşluğu doldurduğu ifade edilebilir. Yapılan belâgat analizi neticesinde, Mütenebbî’nin dil ve üslup ustalığı sayesinde övgü ile eleştiriyi aynı metin içinde başarıyla harmanlayabildiği ortaya çıkmıştır. Elde edilen bulgular, el-Kasîdetu’l-mîmiyye’nin salt bir methiye olmanın ötesinde edebî ihtişam ile siyasî eleştiriyi bir arada barındıran çok katmanlı bir şiir hüviyeti taşıdığını göstermektedir. Özellikle kasidede yer alan mübalağalı teşbihler, nükteli ifadeler ve çarpıcı tezatlar, şairin dönemin iktidar yapısına yönelik örtülü bir söylem kurduğuna işaret etmektedir. Ayrıca Mütenebbî’nin bu kasidede onur-zillet, hikmet-aşk ve medih-hiciv gibi karşıt temaları da ustalıkla bir arada işlediği saptanmıştır. Tarihî kaynaklar, kasidedeki bir beyitte dile getirilen imalı bir ifadeyle şairin kendi ölümüne zemin hazırladığını belirtmektedir. Bu durum, Mütenebbî’nin söz ve belâgat gücünün dönemin iktidar ilişkileri üzerinde ne denli etkili olabildiğini ortaya koymaktadır. Sonuç olarak elde edilen tüm bulgular, Mütenebbî’nin şiir sanatının şairin kişisel üslup yetkinliğini sergilemekle kalmayıp klasik Arap şiiri geleneğinin toplumsal işlevini de görünür kıldığını göstermektedir. Son tahlilde, Mütenebbî’nin şiirinde belâgatın salt biçimsel bir bedî‘ sanatı olmanın ötesine geçerek anlamı derinleştiren ve iktidar karşısında sözün gücünü temsil eden etkin bir araç işlevi gördüğü sonucuna varılmıştır.

Anahtar Kelimeler

Arap Dili ve Belâgatı , Methiye ve Hiciv , Edebî Üslup ve Siyasî İma , Mütenebbî , el-Kasîdetu’l-mîmiyye.

Kaynakça

• Abbâsî, Abdürrahîm b. Ahmed. Me‘âhidu’t-tansîs ‘alâ şevâhidi’t-Telhîs. nşr. Muhammed Muhyuddîn Abdulhamîd. 4 Cilt. Beyrut: ‘Âlimu’l-Kutub, 1947.
• Abduh, Abdulazîz Kalkîle. el-Belâğatu’l-ıstılâhiyye. Kahire: Dâru’l-Fikri’l-‘Arabî, 3. Basım, 1992.
• Ahdarî, Abdürrahmân b. Sağîr. el-Cevheru’l-meknûn fî sadefi’s-selâseti’l-funûn. nşr. Muhammed b. Abdulazîz Nasıf. b.y.: Merkezu’l-Besâir li’l-Bahsi’l-‘İlmî, ts.
• Alevî, Yahya b. Hamza b. Ali b. İbrahim el-Yemenî. et-Tırâzu’l-Mütedamminu li esrâri’l-belâga ve ‘ulûmi hakâiki’l-i‘câz. Mısır: Dâru’l-Kutubi’l-Hidîviyye, 1914.
• Arslan, Adnan. “Arap Şairi Mütenebbî’de Üç Maharet: Teşbih-i Zimnî, Hayal ve Hikmet”. Pamukkale Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 8/1 (Haziran 2021), 192-212. https://doi.org/10.17859/pauifd.882941
• Arslan, Adnan. “Söz Sanatları Açısından Mütenebbî’nin Şiirlerine Genel Bir Bakış”. Trabzon İlahiyat Dergisi 8/2 (Aralık 2021).
• Askerî, Ebû Hilâl Hasen b. Abdüllâh b. Sehl. Kitâbu Cemhereti’l-emsâl. ed. Muhammed Ebu’l-Fazl İbrahim-Abdulmecîd Katâmış. Beyrut: Dâru’l-Cîl, 2. Basım, 1988.
• Atîk, Abdulazîz. fi’l-Belâgati’l-‘Arabiyye ‘ilmu’l-bedî‘. Beyrut: Dâru’n-Nahdati’l-‘Arabiyye, 2009.
• Atîk, Abdulazîz. fi’l-Belâgati’l-‘Arabiyye ‘ilmu’l-me’ânî. Beyrut: Dâru’n-Nahdati’l-‘Arabiyye, 2009.
• Bâbertî, Ekmeluddîn Muhammed b. Mahmûd b. Ahmed. Şerhu’t-Telhîs. nşr. Muhammed Mustafa Ramazan Sûfiyye. Trablus: el-Munşeetu’l-‘Âmme li’n-Neşr ve’t-Tevzî‘, 1983.
• Berkûkî, Abdurrahmân. Şerhu Dîvâni’l-Mütenebbî (Hindâvî). Kahire: Muessesetu Hindâvî, 2014.
• Cârim, Alî - Emîn, Mustafâ. el-Belâgatu’l-vâdiha. Kahire: Dâru’l-Maârif, 1999.
• Daş, Fuat. “İki Kaside Bağlamında Mütenebbî’ni̇n İhşiîdî Hükümdarı Ebü’l-Misk Kâfûr’a Methi̇ye ve Hicivleri”. Nüsha 22/54 (Haziran 2022), 43-72. https://doi.org/10.32330/nusha.930116
• Desâkî, Redâ Macdî Muhammad. “ez-Zât eş-Şâkiyye ‘inde’l-Mütenebbî”. el-Mecelle el-‘İlmiyye li-Kulliyeti’l-Âdâb 10/2 (2021), 120-103.
• Durmuş, İsmail. “Mütenebbî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 32/195-200. İstanbul: TDV Yayınları, 2006.
• Fethî, İbrâhim. Mu‘cemu’l-mustalahâti’l-edebiyye. Tunus: el-Muessesetu’l-‘Arabiyye li’n-Nâşirîne’l-Muttehıdîne, 1988.
• Hüseyin, Taha. Ma‘a’l-Mütenebbî. Kahire: Muessesetu Hindâvî, 2013. https://www.hindawi.org
• İbn Ebu’l-İsba‘, Ebû Muhammed Zekiyyuddîn Abdulazîm. Tahrîru’t-Tahbîr fî sınâʿati’ş-şiʿr ve’n-nesr ve beyâni iʿcâzi’l-Kurʾân. thk. Hifnî Muhammed Şeref. Kahire, 1963.
• İbn Hallikân, Ebü’l-Abbâs Şemsuddîn Ahmed b. Muhammed. Vefeyâtu’l-a‘yân ve enbâ’u ebnâ’i’z-zemân. nşr. İhsân Abbâs. 8 Cilt. Beyrut: Dâru Sâdır, 1978.
• İbn Hişâm, Ebû Muhammed Cemâlüddîn Abdullāh b. Yûsuf. Muğni’l-lebîb ‘an kutubi’l-e‘ârîb. thk. Mâzin el-Mubârek, Muhammed Alî Hamdullâh. Lahor: Dâru Neşri’l-Kutubi’l-İslâmiyye, 1979.
• İbn Manzûr. Lisânu’l-‘Arab. Beyrut: Dâru Sadır, 1993.
• İbn Ma‘sûm, Sadruddîn el-Medenî. Envâru’r-rebî‘ fî envâ‘i’l-bedî‘. nşr. Şâkir Hâdi Şukur. 7 Cilt. Necef: Matba’atu’n-Nu‘mân, 1968.
• İbnu’n-Nâzım, Bedruddîn b. Mâlik. el-Misbâh fi’l-me‘ânî ve’l-beyân ve’l-bedî‘. nşr. Husnî Abdulcelîl Yûsuf. Kahire: Mektebetu’l-Âdâb, 1989.
• Îcî, Ebu’l-Fazl Adududdîn. el-Fevâidu’l-ğiyâsiyye fî ‘ulûmi’l-belâga. nşr. ’Âşık Hüseyin. Kahire: Dâru’l-Kutubi’l-Mısrî, 1991.
• İnce, Nazife Nihal. “Zımnî Teşbihi Belirlemede Kullanılacak Bir Çözümleme Önerisi: Grice’ın İlgi İlkesi”. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 24/2 (Eylül 2024), 731-750. https://doi.org/10.33415/daad.1477131
• Kâsım, Muhammed Ahmed- Dîb, Muhyiddin. ‘Ulûmu’l-belâga el-bedî‘ ve’l-beyân ve’l-me‘ânî. Lübnan: el-Mu‘essesetu’l-Hadîse li’l-Kitâb, 2003.
• Kazvînî, Muhammed b. Abdurrahmân Celâluddîn. el-Îdâh fî ‘ulûmi’l-belâga. nşr. İbrâhîm Şemsuddîn. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-‘İlmiyye, 2003.
• Kazvînî, Muhammed b. Abdurrahmân Celâluddîn. et-Telhîs fî ‘ulûmi’l-belâga. nşr. Abdurrahmân Berkûkî. Mısır: Dâru’l-Fikri’l-Arabî, ts.
• Matlûb, Ahmed. Mu‘cemu’l-mustalahâti’l-belâgiyye ve tetavurruh. 3 Cilt. Irak: Matba‘atu’l-Mecma‘u’l-‘İlmî el-Irâkî, 1983.
• Medverî, Sâmiye. Şi’ru’l-hikme beyne’r-ru’yeti’l-felsefiyye ve’l-melfûzi’n-nefsî inde’l- Mütenebbî. el-Akîd el-Hâc el-Hadr Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2009.
• Merâgî, Ahmed Mustafa. ‘Ulûmu’l-belâge el-beyân ve’l-me‘ânî ve’l-bedî‘. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-‘İlmiyye, 3. Basım, 1993.
• Mütenebbî, Ahmed b. Huseyn el-Cu‘fî Ebu’t-Tayyib. Dîvânu’l-Mütenebbî. Beyrut: Dâru Beyrût, 1983.
• Özbey, Lütfi - Gözün, Ahmet Mahmut. “Mütenebbî’nin Şiirlerinde Darbımesel Haline Gelmiş Dizeler”. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi 15 (2024), 761-787. https://doi.org/10.5281/zenodo.13825456
• Özdemir, Abdurrahman. “el-Mütenebbî’nin Şiirinde Maraş”. Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 14 (2006), 159-185.
• Öztürk, Adnan - Karabela, Nevin. “Ebu’t-Tayyib el-Mütenebbî’nin Şiirine Yöneltilen Eleştiriler (Ebu’l-Hasan el-Cürcânî Örneği)”. Süleyman Demirel Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 52 (Haziran 2024), 72-97.
• Seâlibî, Ebû Mansûr Abdülmelik. Ebu’t-Tayyib el-Mütenebbî ve Ahbâruh. Matbaatü’l-Tevfîk el-Edebiyye, 2. Basım, 1925.
• Vehbe, Mecdî - Muhendis, Kâmil. Mu‘cemu’l-mustalahâti’l-‘Arabiyye fi’l-luğa ve’l-edeb. Beyrut: Mektebetu Lubnân, 2. Basım, 1984.
• Yavaş, Fatih - Bilgehan, İzzettin. “Mütenebbî’nin el-Muğîs b. Bişr el-‘İclî’ye Yazdığı Kasîde-I Bâiyyesi’nin Arap Şiirinin Klasik Kaside Yapısı Çerçevesinde Tahlili”. Şırnak Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 34 (Haziran 2024), 264-291. https://doi.org/10.35415/sirnakifd.1413589
• Yesû‘î, Luvîs Ma‘lûf. el-Muncid fi’l-luga ve’l-edeb ve’l-‘ulûm. Beyrut: el-Matbaatu’l-Kâtûlikiyye, 19. Basım, ts.
• Zemlekânî, Kemâluddîn Abdulvâhid b. Abdulkerîm. et-Tibyân fî ‘ilmi’l-beyân el-mutli‘‘alâ i‘câzi’l-Kur’ân. thk. Ahmed Matlûb, Hadîce el-Hadîsî. Bağdat: Matba‘atu’l-‘Ânî, 1964.