Cerrahi Olmayan Estetik Uygulamalar: Yasal Kısıtlamalar ile İnsanî Gereksinimler Arasında (Cilt Soyma İşlemi Örneği Üzerine Bir İnceleme)

Öz

Günümüzde dünya, hayatın çeşitli alanlarında hızlı ve köklü dönüşümlere sahne olmaktadır. Bu dönüşümler, bireylerin ve toplumların düşünce yapısını, yönelimlerini ve değer algılarını doğrudan etkilemektedir. İnsan bedeni, toplumun kültürel kodlarını yansıtan bir ayna işlevi görmekte; bu nedenle bedensel görünüm, farklı dönemlerde ve toplumlarda çeşitli sembolik anlamlar taşımaktadır. Bu çerçevede güzelleşme yöntemleri tarih boyunca farklı şekillerde uygulana gelmiş; ilk çağlardaki doğal kozmetik ürünlerden gelişmiş kimyasal formüllere, oradan da günümüzde yaygınlaşan estetik cerrahi müdahalelere kadar çeşitlenmiştir. Bu gelişmeler sonucunda, belirli güzellik kalıplarına ulaşma arzusu, birçok bireyi fiziksel görünümünü değiştirme çabasına yöneltmiş ve güzellik merkezlerine olan talebi ciddi şekilde artırmıştır. Bu durum, dış görünüşün yalnızca bireysel bir tercih olmaktan çıkarak toplumsal kabulün de bir kriteri hâline geldiğini göstermektedir. Son yıllarda tıp alanında, doğuştan veya sonradan ortaya çıkmış kusurların tedavisini ve yüz ile vücut estetiğini geliştirmeyi amaçlayan estetik uygulamalar da dâhil olmak üzere büyük bir gelişme yaşanmıştır. Bu bilimsel ilerlemenin tıbbi ve insanî açıdan taşıdığı önemi göz önüne alındığında, bu tür uygulamaların meşruiyeti ve sınırları konusunda, özellikle İslam hukuku ilkeleri çerçevesinde, çeşitli hukuki ve etik sorular gündeme gelmiştir. Bu gerekçeler doğrultusunda, bu araştırmada cilt soyma işlemi (peeling) özelinde estetik müdahalelerin hükmü ele alınmaktadır. Cilt soyma, kadim dönemlerden itibaren bilinen bir güzellik uygulaması olmakla birlikte, cilt soymanın son yıllarda kimyasal ve teknolojik gelişmelerle farklı türleri ve yöntemleri ortaya çıkmıştır. Bu durum, hem klasik fıkıh kaynaklarının hem de çağdaş araştırmaların yeniden gözden geçirilmesini gerekli kılmıştır. Bu bağlamda, çalışmamızda yasaklanmış estetik işlemlerin hukukî sınırlarına odaklanılarak, cerrahi olmayan estetik tekniklerden biri olan cilt soyma işleminin İslami hükmü ayrıntılı şekilde ele alınmaktadır. Araştırma, bilimsel analiz ile İslami hukukun temel prensiplerini birleştiren bir perspektiften hareketle, dinin insan hayatını düzenleyici rolünü ortaya koymayı; maddi ve manevi gereksinimler arasında bir denge sağlamayı; aşırılık ve ihmalkârlıktan kaçınmayı hedeflemektedir. Bu çalışma, modern estetik müdahalelerin büyük bir kısmının kültürel bir mirasa veya tıbbî bir temele dayanmasına rağmen, bu temelin halk arasında çoğunlukla bilinmemesi ya da yanlış anlaşılmasıdır. Bazı uygulamaların mahiyeti, zaman içerisinde teknolojik gelişmelerle değişmiş, bu da “helal” ile “haram” arasındaki sınırın belirsizleşmesine neden olmuştur. Bu durum, aynı konuda farklı fetvaların verilmesine yol açmış; bazı işlemler yasaklanırken bazıları mübah kabul edilmiştir. Bu bağlamda, estetik müdahalelerin özellikle şer’î açıdan yeniden değerlendirilmesi ve tıbbî verilerle desteklenmiş şekilde dinî açıdan temellendirilmesi bir zorunluluk hâline gelmiştir. Metodolojik olarak, araştırma betimleyici-analitik ve tümevarımsal bir yöntem izlemekte olup giriş, üç ana bölüm ve en önemli bulguları içeren bir sonuç kısmından oluşmaktadır. Bu araştırma, yukarıda zikredilen çalışmalar ışığında cilt soyma uygulamasının İslâm fıkhındaki hükmünü güncel tıbbî bilgilerle birlikte değerlendirerek, estetik müdahalelerin şer’î sınırlarını netleştirmeyi hedeflemektedir.

Non-Surgical Aesthetic Procedures: Between Shar‘ī Restrictions and Human Necessities (An Analytical Study on the Case of Skin Peeling Procedures)

Öz

The world has witnessed significant advancements in the field of medicine in recent years, among which are widely practiced aesthetic procedures. These interventions range from the correction of congenital or acquired deformities to enhancements of facial and bodily features. Given the significant human and medical implications of these advancements, substantial Shar‘ī and ethical inquiries have emerged concerning the legitimacy of such practices and their boundaries within the framework of Islamic jurisprudence. Furthermore, socio-psychological drivers such as excessive preoccupation with appearance and the uncritical adoption of foreign beauty standards necessitate a thorough juristic and ethical analysis. The fundamental problem of the research is that the boundary between ‘halal’ and ‘haram’ has become blurred as the nature of certain practices has changed over time with technological developments. This has resulted in divergent legal opinions (fatāwā) among contemporary scholars, whereby certain skin resurfacing techniques are deemed prohibited while others are permitted. Consequently, there is a pressing need to re-evaluate such procedures through an integrated approach that combines empirical scientific analysis with traditional Shar‘ī reasoning. The subject has previously been addressed by classical-period jurists such as al-Munāwī and al-Shawkānī, and has also been the focus of various contemporary studies, including works like al-Nawāzil fī Zīnat al-Mar’a (‘Newly Emergent Issues in Women’s Adornment’). Our research differs from earlier studies in that it concentrates on a detailed grounding of the issue of aesthetics and focuses specifically on non-surgical procedures. This study aims to critically analyze the regulatory principles (al-aḥkām al-taklīfiyyah) governing aesthetic practices in Islam, with particular emphasis on establishing a balanced framework that accommodates the human desire for beauty without contravening Islamic prohibitions against extravagance or altering the creation of God. From this perspective, the study bases itself on the rulings found in the Shar‘i texts by making the religious restrictions on prohibited aesthetic practices its focal point. While explaining these systematically, it also presents the views of both classical and contemporary scholars. Employing a qualitative, descriptive-analytical, and inductive methodology, the research is structured into an introduction, three substantive sections, and a conclusion. The introduction outlines the research problem, its significance, objectives, and methodology. The first section provides a conceptual and technical overview of non-surgical aesthetic procedures. The second section examines the evidence from Qur’an and Sunnah pertaining to cosmetic practices, detailing the underlying rationales behind relevant restrictions. The third section offers a focused juristic analysis of skin resurfacing techniques—including chemical and laser peels—evaluating the rulings of major schools of Islamic law alongside their evidence and concluding with a weighted (tarjīḥ) opinion. Key findings indicate that superficial peeling techniques are permissible due to their minimal risk and temporary effects. However, medium and deep peeling procedures, which carry significant health risks and offer no essential (ḍarūrī) or need-based (ḥājī) benefit, are deemed impermissible for purely cosmetic purposes. Exceptions are made for cases involving genuine therapeutic need, provided that all relevant Shar‘ī conditions are satisfied.

التجميل غير الجراحي بين المحاذير الشرعية والحاجة الإنسانية (تقشير البشرة نموذجًا) ملخص البحث

Öz

شهد العالم في العقود الأخيرة تطورًا هائلًا في مجالات الطب، ومن ضمنها الإجراءات التجميلية التي أصبحت تُمارس على نطاق واسع وتشمل معالجة العيوب الخِلقية أو الطارئة، وتشمل تحسين ملامح الوجه وأعضاء من الجسم. ونظرًا لأهمية هذا التطور العلمي من الناحية الطبية والإنسانية، أُثيرت العديد من التساؤلات الشرعية والأخلاقية حول مدى مشروعية هذه الإجراءات، وحول مجال حدودها في ضوء تعاليم الشريعة الإسلامية. فالإنسان بفطرته يسعى إلى الجمال، إلا أن الإسلام وضع ضوابط ومعايير دقيقة توازن بين حاجة الإنسان إلى التجميل وبين الالتزام بمقاصد الشريعة من المحافظة على الفطرة وتحريم تغيير خلق الله تعالى. وفي ظل الانتشار المتزايد لهذه الإجراءات التجميلية، سواء الضرورية منها أو التحسينية، ظهرت الحاجة الملحّة إلى دراسةٍ تُبيّن الحكم الشرعي لها، وتفرّق بين ما هو مباح وما هو محظور، كما أن التأثيرات الاجتماعية والنفسية التي تقف وراء هذه الظاهرة، وما قد تسببه من تعلّق بالمظهر الخارجي أو الانسياق وراء معايير الجمال المستوردة، تجعل من الضروري تسليط الضوء على هذه القضية من منظور شرعي. ومن هذا المنطلق جاء هذا البحث ليركز على المحاذير الشرعية للتجميل المحرَّم، ويوضحها واحدة تلو الأخرى بناءً على ما جاء في النصوص الشرعية ويبيّن آراء العلماء المتقدمين والمعاصرين في هذا الموضوع. ويناقش حكم تقشير البشرة كأحد الإجراءات التجميلية غير الجراحية، وفق رؤية إسلامية تجمع بين التحليل العلمي والتأصيل الشرعي. كما يسعى إلى توضيح دور الدين في تنظيم حياة الإنسان بما يحقق التوازن بين حاجاته المادية والروحية، بعيدًا عن الغلو أو التفريط، وذلك من خلال مقدمة وثلاثة مطالب وخاتمة؛ احتوت المقدمة على بيان سبب اختيار البحث والدراسات السابقة حوله، وأهميته، وأهدافه، ومنهجه. وجاء المطلب الأول للتعريف بالتجميل غير الجراحي، وجاء المطلب الثاني ليبيّن حكم التجميل باعتبار القصد منه، وكذلك باعتبار الناحية التكليفية، ثم تفصيل القول في محاذير التجميل وعلل التحريم التي وردت في القرآن أو السنة، حتى تكون ضابطًا شرعيًا نستطيع الوصول عوضا إلى الحكم الفقهي في الإجراءات التجميلية المستحدثة التي لم يرد فيها نص. أما المطلب الثالث فكان للوقوف على الأحكام الفقهية لواحدة من أشهر التقنيات في مجال التجميل غير الجراحي وهي تقشير البشرة، من خلال بيان مفهوم التقشير وأصله، ثم بيان أنواعه من الناحية الطبية، ثم توضيح اتجاهات وأدلة الفقهاء في الحكم على التقشير بأنواعه، ومناقشة أدلة كل اتجاه، وبيان الراجح منها. وأُردف ذلك بخاتمة شملت أبرز النتائج، ومنها: جواز التقشير إذا كان خفيفًا سطحيًا بأي وسيلة، كيميائية كانت أو ليزرية، ولا مانع من استعماله في التداوي أو التجميل، لكن التقشير المتوسط والعميق فلا يجوز استعماله بمقصد التجميل؛ لأن ضرره أكبر من نفعه من غير مصلحة ضرورية ولا حاجية، لكن إن كان للتداوي فيجوز مع مراعاة الضوابط المقررة شرعًا. وقد جرى البحث من خلال اتباع المنهج الاستقرائي الوصفي التحليلي.

Anahtar Kelimeler

• الفقه الإسلامي
• غير الجراحي
• تجميل
• تقشير البشرة
• الليز
• حكم الفقهي

Kaynakça

1. ʿAbbâs, Ḥâtim. "Ameliyyâtü't-tecmîl devâfiʿuhâ ve ḍavâbiṭuhâ". Mecelletü Sâmerrâʾ 7/24 (2011), 42-86.
2. ʿAdevî, Alî eṣ-Ṣaʿîdî. Ḥâşiyetü'l-ʿAdevî ʿalâ Kifâyeti'ṭ-ṭâlib. thk. Yûsuf el-Biḳāʿî. Beyrut: Dârü'l-Fikr, 1994.
3. Aldershawi, Mohammad Rachid. "Estetik Ameliyatlarda Uyulması Gereken Şer'i Kurallar". Şırnak Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 9/19 (2018), 61-77.
4. Âye, Bûḥâde. Aḥkâmu nevâzili zîneti'l-merʾe fi'l-fıḳhi'l-İslâmî- eş-şaʿr ve'l-vech nemûẕecen. Cezâʾir: Câmiʿatü Ġardâye, Külliyyetü'ş-Şerîʿa, Yüksek Lisans Tezi, 2021.
5. ʿAynî, Maḥmûd b. Aḥmed. ʿUmdetü'l-ḳārî şerḥu Ṣaḥîḥi'l-Buḫârî. Beyrut: Dârü'l-Fikr, ts.
6. Baysa, Hüseyin. Geçmişten Günümüze Fıkhi Açıdan Beden Estetizasyonu. Ankara: Nobel Bilimsel Eserler, 2024.
7. Beltâcî, Suʿâd. "et-Taḳşîrü't-tecmîlî ve ḥükmuhu fi'l-fıḳhi'l-İslâmî". Mecelletü Külliyyeti'ş-Şerîʿa ve'l-Ḳânûn bi-Ṭanṭâ 2/24 (2019), 474-529.
8. Buḫârî, Muḥammed b. İsmâʿîl. Ṣaḥîḥu'l-Buḫârî. thk. Muṣṭafâ Dîb el-Buġâ. Dımaşḳ: Dâru İbn Kes̱îr, 5. Baskı, 1993.

9. Bühûtî, Manṣûr b. Yûnus. Keşşâfü'l-ḳınâʿ ʿan metni'l-İḳnâʿ. thk. Lecne müteḫaṣṣıṣa fî Vizâreti'l-ʿAdl. es-Suʿûdiyye: Vizâretü'l-ʿAdl, 2008.
10. Cellâvî, Sâlim. Aḥkâmu zîneti'l-merʾeti'l-muʿâṣıra fi'l-fıḳhi'l-İslâmî. Ürdün: Câmiʿatü Âli'l-Beyt, Külliyyetü'ş-Şerîʿa, Yüksek Lisans Tezi, 2017.
11. Desûḳī, Muḥammed b. ʿArafe. Ḥâşiyetü'd-Desûḳī ʿale'ş-Şerḥi'l-kebîr. Beyrut: Dârü'l-Fikr, ts.
12. Dozy, Reinhart Pieter Anne. Tekmîletü'l-meʿâcimi'l-ʿArabiyye. çev. Muḥammed Selîm en-Nuʿaymî. Irâḳ: Vizâretü's-Seḳâfe ve'l-İʿlâm, 1979-2000.
13. Ebû Dâvûd, Süleymân b. el-Eşʿas̱ es-Sicistânî. Sünenü Ebî Dâvûd. thk. Muḥyiddîn Abdülḥamîd. Beyrut: el-Mektebetü'l-ʿAṣriyye, ts.
14. Fevzân, Abdullâh. Zînetü'l-merʾeti'l-Müslime. Riyâḍ: Dârü'l-Müslim, 4. Baskı, 2000.
15. Fevzân, Ṣâliḥ b. Muḥammed. el-Cerrâḥatü't-tecmîliyye ʿarḍ ṭıbbî ve dirâse fıḳhiyye mufaṣṣala. Riyâḍ: Dârü't-Tedmüriyye, 2. Baskı, 2008.
16. Hâşimî, Muḥammed Alî. Şaḫṣiyyetü'l-merʾeti'l-Müslime kemâ yeṣûġuhâ'l-İslâm fi'l-Kitâb ve's-Sünne. Beyrut: Dârü'l-Beşâʾiri'l-İslâmiyye, 8. Baskı, 2009.
17. Ḥulv, ʿAbîr. Zînetü'l-merʾeti'l-Müslime ve ʿameliyyâtü't-tecmîl. Dımaşḳ: Dârü'l-Kitâbi'l-ʿArabî, 2007.
18. Ḥumeyd, Neclâʾ. "Nevâzil fî ʿameliyyâti tecmîli'l-vech". Mecelletü Câmiʿati Ümmi'l-Ḳurâ li-ʿulûmi'ş-Şerîʿa ve'd-dirâsâti'l-İslâmiyye 87 (2021), 1086-1141.
19. İbn Âbidîn, Muḥammed Emîn. Reddü'l-muḥtâr ʿale'd-Dürri'l-muḫtâr. Mıṣır: Maṭbaʿatü'l-Ḥalebî, 2. Baskı, 1966.
20. İbn Cerîr eṭ-Ṭaberî, Muḥammed b. Yezîd. Câmiʿu'l-beyân ʿan teʾvîli âyi'l-Ḳurʾân. thk. Abdullâh b. Abdilmuḥsin et-Türkî. Ḳâhire: Dâru Hecer, 2001.
21. İbn Fâris, Aḥmed b. Zekeriyyâʾ el-Ḳazvînî. Meḳâyîsü'l-luġa. thk. Abdüsselâm Muḥammed Hârûn. Dımaşḳ: Dârü'l-Fikr, 1979.
22. İbn Ḥacer el-ʿAsḳalânî, Ebü'l-Faḍl Aḥmed b. Alî. Fetḥu'l-bârî bi-şerḥi Ṣaḥîḥi'l-Buḫârî. thk. Muḥibbüddîn el-Ḫaṭîb vd. 13 Cilt. Ḳâhire: el-Mektebetü's-Selefiyye, ts.
23. İbn Ḥanbel, Aḥmed eş-Şeybânî. el-Müsned. thk. Şuʿayb el-Arnaʾûṭ. Beyrut: er-Risâle, 2001.
24. İbn Ḳudâme, Abdullâh b. Aḥmed. el-Muġnî. thk. Abdullâh b. Abdilmuḥsin et-Türkî. Riyâḍ: Dâru Âlemi'l-Kütüb, 3. Baskı, 1997.
25. İbn Mâce, Muḥammed b. Yezîd el-Ḳazvînî. Sünenü İbn Mâce. thk. Muḥammed Fuʾâd Abdülbâḳī. Ḳâhire: Dâru İḥyâʾi'l-Kütübi'l-Arabiyye, ts.
26. İbn Manẓûr, Muḥammed b. Mükerrem. Lisânü'l-ʿArab. Beyrut: Dâru Ṣâdir, 3. Baskı, 1414/1994.
27. İbn Üseymîn, Muḥammed b. Ṣâliḥ. "Ḥükmü't-taḳşîr li-izâleti âs̱âri ḥabbi'ş-şebâb ve'l-curûḥ". İslâm Web. Erişim 4 Nisan 2025. https://tinyurl.com/ysxvkxam
28. İbnü'l-Cevzî, Abdurraḥmân b. Alî. Aḥkâmü'n-nisâʾ. thk. Amr Selîm. Mıṣır: Mektebetü İbn Teymiyye, 1997.
29. İbnü'l-Ḳayyim el-Cevziyye, Muḥammed b. Ebî Bekr. el-Fevâʾid. Beyrut: Dârü'l-Kütübi'l-İlmiyye, 2. Baskı, 1973.
30. Ḳalʿacî, Muḥammed Revvâs. Muʿcemu luġati'l-fuḳahâʾ. Ürdün: Dârü'n-Nefâʾis, 2. Baskı, 1988.
31. Ḳarâfî, Aḥmed b. İdrîs. eẕ-Ẕaḫîre. thk. Muḥammed Ḥaccî vd. Beyrut: Dârü'l-Ġarbi'l-İslâmî, 1994.
32. Kenʿân, Aḥmed. el-Mevsûʿatü'ṭ-ṭıbbiyyetü'l-fıḳhiyye. Ürdün: Dârü'n-Nefâʾis, 2000.
33. Ḳurṭubî, Muḥammed b. Aḥmed el-Enṣârî. el-Câmiʿ li-aḥkâmi'l-Ḳurʾân. thk. Aḥmed el-Berdûnî - İbrâhîm Aṭfîş. Ḳâhire: Dârü'l-Kütübi'l-Mıṣriyye, 2. Baskı, 1964.
34. Ḳus̱âmî, Îmân. el-Cerrâḥatü't-tecmîliyye. PDF: Mektebetü'l-Elûke, 2014. https://tinyurl.com/mvf9f7m2 Lecne mine'l-ʿulemâʾ. "Ḳarâr raḳam 173(11/18) Aḥkâmü'l-müsteceddâti'ṭ-ṭıbbiyye, ʿAmeliyyâtü't-tecmîl" (Malezya: Mecmaʿu'l-Fıḳhi'l-İslâmiyyi'd-Düvelî ed-Devre 18, 2007), Erişim: 20 Ocak 2025.
35. Meʿâdî. "Ṣanferat el-beşere ve taḳşîrü'l-beşere", Erişim: 19 Ocak 2025. https://tinyurl.com/4zhmd22d Mecmûʿa mine'l-müʾellifîn. el-Mevsûʿatü'l-fıḳhiyyetü'l-Kuveytiyye. Kuveyt: Dârü's-Selâsil, 2. Baskı, 1986.
36. Münâvî, Muḥammed Abdürraʾûf b. Alî. Feyḍü'l-ḳadîr şerḥu'l-Câmiʿi'ṣ-ṣaġîr. Mıṣır: el-Mektebetü't-Ticâriyyetü'l-Kübrâ, 1937.
37. Müslim en-Nîsâbûrî, Müslim b. el-Ḥaccâc. Ṣaḥîḥu Müslim. thk. Muḥammed Fuʾâd Abdülbâḳī. Ḳâhire: Maṭbaʿatü'l-Ḥalebî, 1955.
38. Nevevî, Muḥyiddîn b. Şeref. el-Mecmûʿ şerḥu'l-Müheẕẕeb. thk. Lecne mine'l-ʿulemâʾ. Mıṣır: İdâretü'ṭ-Ṭıbâʿati'l-Münîriyye, Maṭbaʿatü't-Teḍâmuni'l-Aḫavî, 1344-1347/1925-1928.
39. New York Post:" Selfie culture' is driving people to get plastic surgery”, (March 15, 2024), https://tinyurl.com/mrr48yjp
40. Nücûm, Fâṭıma. Zînetü'l-merʾeti'l-Müslime. Mekketü'l-Mükerreme: Maṭâbiʿu'ṣ-Ṣafâ, 1989.
41. Râşid, Lübnâ Abdülʿazîz. en-Nevâzil fî zîneti'l-merʾe. Riyâḍ: Câmiʿatü'l-İmâm Muḥammed b. Suʿûd el-İslâmiyye, Külliyyetü'ş-Şerîʿa, Yüksek Lisans Tezi, 2012.
42. Reşîd Rıḍâ, Muḥammed. Tefsîrü'l-Menâr. Mıṣır: el-Heyʾetü'l-Mıṣriyyetü'l-ʿÂmme li'l-Kitâb, 1990.
43. Ṣabbâġ, Üsâme. el-ʿAmeliyyâtü'l-cerrâḥiyye ve ḥükmühâ fi'ş-şerîʿati'l-İslâmiyye. Beyrut: Dâru İbn Ḥazm, 1999.
44. Sâlim, Hüdâ. "en-Nevâzil fi't-tecmîl". Mecelletü Külliyyeti Dâri'l-ʿUlûm, 2/26 (2012), 984-1012.
45. Ṣavvâṭ, Muḥammed Abdullâh. "et-Taḳşîrü'ṭ-ṭıbbî ḥaḳīḳatüh ve ḥükmüh ve ḍavâbiṭuh". Muʾtemerü'l-Fıḳhi'l-İslâmiyyi's̱-s̱ânî Ḳaḍâyâ ṭıbbiyye muʿâṣıra. es-Suʿûdiyye: Câmiʿatü'l-İmâm Muḥammed b. Suʿûd el-İslâmiyye, Külliyyetü'ş-Şerîʿa, (2010), 4/3111-3158.
46. Saʿdâvî, Muṣṭafâ. "İḳtiṭâʿ ve zerʿu'l-aʿḍâʾi'l-beşeriyye li'ḍ-ḍarûre beyne'l-ibâḥa ve't-taḥrîm". Mecelletü Külliyyeti'l-Ḥuḳûḳ Câmiʿatü'l-Minyâ Mıṣır 2/1 (Haziran 2019), 324-428.
47. Süyûṭî, Celâlüddîn Abdurraḥmân b. Ebî Bekr. el-Eşbâh ve'n-neẓâʾir. Beyrut: Dârü'l-Kütübi'l-İlmiyye, 1983.
48. Şâṭıbî, İbrâhîm b. Mûsâ. el-Muvâfaḳāt. thk. Meşhûr b. Ḥasan Âl Selmân. Mıṣır: Dâru İbn ʿAffân, 1997.
49. Şihâbüddîn er-Remlî, Muḥammed b. Ebi'l-ʿAbbâs. Nihâyetü'l-muḥtâc ilâ şerḥi'l-Minhâc. Beyrut: Dârü'l-Fikr, 1984.
50. Şevkânî, Muḥammed b. Alî. Neylü'l-evṭâr. thk. İṣâmüddîn eṣ-Ṣabâbıṭî. Mıṣır: Dârü'l-Ḥadîs̱, 1993.
51. Şirbînî, Muḥammed b. Muḥammed el-Ḫaṭîb. Muġni'l-muḥtâc ilâ maʿrifeti meʿânî elfâẓi'l-Minhâc. thk. Alî Muḥammed Muʿavvaḍ. Beyrut: Dârü'l-Kütübi'l-İlmiyye, 1994.
52. Şübeylî, Yûsuf Abdullâh. el-ʿAmeliyyâtü't-tecmîliyye fi'l-vech. e-Kitap, Arşîfu Mülteḳā Ehli'l-Ḥadîs̱. https://tinyurl.com/bdrc42r2
53. Teo Soleymani, Julien Lanoue , Zakia Rahman vd. “A Practical Approach to Chemical Peels, A Review of Fundamentals and Step-by-step Algorithmic Protocol for Treatment”. JCAD Journal of Clinical and Aesthetic Dermatology 11/8 (August 2018), 21–28. https://tinyurl.com/2u9kmvrs
54. Tıbbî. "en-Nedebât ve ʿilâcühâ", Erişim: 18 Ocak 2025. https://tinyurl.com/yfafew5a
55. Tıbbî. "et-Taḳşîrü'l-kîmyâʾî", Erişim: 19 Ocak 2025. https://tinyurl.com/yzy4j47b
56. Tirmiẕî, Muḥammed b. Îsâ. Sünenü't-Tirmiẕî. thk. Muḥammed Fuʾâd Abdülbâḳī. Mıṣır: Maṭbaʿatü'l-Ḥalebî, 2. Baskı, 1975.
57. Vîb Ṭıb. "et-Taḳşîrü'l-Kristâlî envâʿuh ve fevâʾiduh ve meḫâṭiruh". Erişim 24 Ocak 2025. https://tinyurl.com/2kxtz5h6
58. Vîb Ṭıb. "Fevâʾidü'l-Fraksiyonal lîzer". Erişim 18 Ocak 2025. https://tinyurl.com/4mdzntva
59. Vîb Ṭıb. "Mâsk eẕ-ẕeheb, mâ ḥaḳīḳatü fevâʾidih". Erişim 15 Ocak 2025. https://tinyurl.com/58kehh8r
60. Vîb Ṭıb. "Ṭuruḳu taḳşîri'l-beşere". Erişim: 19 Ocak 2025. https://tinyurl.com/84jnrca2 Ẕehebî, Muḥammed b. Aḥmed. el-Kebâʾir. Beyrut: Dârü'n-Nedveti'l-Cedîde, ts. Zemaḫşerî, Maḥmûd b. ʿAmr. el-Fâʾiḳ fî ġarîbi'l-ḥadîs̱ ve'l-es̱er. thk. Alî Muḥammed el-Bicâvî. Lübnân: Dârü'l-Maʿrife, 2. Baskı, ts. Zeydân, Abdülkerîm. el-Mufaṣṣal fî aḥkâmi'l-merʾeti'l-Müslime. Beyrut: er-Risâle, 1993. Zuḥaylî, Vehbe. el-Fıḳhü'l-İslâmî ve edilletüh. Dımaşḳ: Dârü'l-Fikr, 4. Baskı, ts.