Türk ve İslam Eserleri Müzesi’ndeki Geometrik Tezyînâtlı Mukatta‘ (Kat‘ Sanatlı) Ciltler

Yıl 2025, Sayı: 22, 305 - 326, 31.12.2025

Beyza Çakır

https://doi.org/10.52886/ilak.1744945

Öz

İslam sanatında geometrik tezyînât, ölçü ve simetri esasına dayalı düzenin, ilâhî nizamın görsel bir tezahürü olarak hem mimaride hem de uygulamalı sanatlardaki gelişimiyle dikkat çekmiştir. Kitap sanatlarında özellikle IX. yy’dan itibaren belirginleşen geometrik tezyînât, bilhassa Selçuklu ve Memlûk dönemi ciltlerinde tam zemin bezemeli kompozisyonlar, yıldız ağları ve geometrik örgülerle kendine özgü bir üslûp kazanmıştır. Zamanla zenginleşen tezyînât, cilt sanatında çeşitli uygulamalarla temsil edilmiş olsa da mukatta‘ (kat‘, müşebbek) tekniğindeki örnekler nadiren görülmektedir. Bu bağlamda geometrik tezyînâtlı mukatta‘ ciltler nadiren karşımıza çıkmaktadır. Mukatta‘, kat‘ ve müşebbek gibi farklı isimlerle anılan bu teknik, esasen aynı uygulamayı ifade ederken; terim tercihleri ise dildeki zenginliğin ve sanat çevrelerinin yansımasının bir göstergesidir. Hangi ismin tercih edileceği ise başlı başına bir araştırma konusudur. Bu çalışmada, Türk ve İslam Eserleri Müzesi (TİEM) koleksiyonundaki 442 mukatta‘ cilt arasından seçilen dört yazma eserin (TİEM Y. 507, Y. 2019, Y. 125, Y. 3939 geometrik tezyînatlı yüzeyleri incelenmiş, çizimleriyle birlikte teknik, estetik ve malzeme kullanımı açısından değerlendirilmiştir. Türk ve İslam Eserleri Müzesi’nde bulunan mukatta‘ tekniğinde hazırlanmış geometrik tezyînâta sahip dört cildi desen çözümlemesine dayalı olarak incelemektedir. Söz konusu eserlerde yalın dörtlü ve beşli desenler tercih edilmiştir. Dörtlü desen grubuna ait olanlar ayna simetrisiyle çoğaltılarak bulunduğu zemini kaplamıştır. Ayrıca iki farklı dörtlü desenin biri kap içi, diğeri de miklebde yer alırken, beşli desenler ise yalnızca mikleb şemselerinde kullanılmıştır. Mukatta‘ tekniğinin yalnızca nebatî değil, nadiren de olsa hendesî tasarımlarda da uygulanabildiğini gösteren bu ciltler, hem teknik çeşitlilik hem de estetik anlayış açısından kitap sanatlarında nadir ama mühim bir alanı görünür kılmaktadır. Eserlerde özellikle yıldız ağı düzenleri, pafta yapıları ve altınlı bezemeler ön plana çıkmaktadır. Mukatta‘ tekniğiyle uygulanmış bu desenler, ışık-gölge oyunlarıyla derinlik ve hareket etkisi yaratmış; geometrik kompozisyonlar aracılığıyla ilâhî düzene görsel bir gönderme yapılmıştır. Mukatta‘ tekniğiyle işlenmiş geometrik bezemeler, İslam sanatında soyut estetik ile teknik inceliğin buluştuğu nadide örnekleri oluşturur. Bu bağlamda çalışma, sadece desen analizi yapmakla kalmayıp, bu özel teknikle üretilmiş eserlerin kitap sanatındaki yerini görünür kılmayı da amaçlamaktadır. Genellikle mimariye odaklanan geometrik tezyînât literatürünü genişleterek kitap sanatları bağlamında özgün bir katkı sunmaktadır. Mukatta‘ tekniğiyle hazırlanmış geometrik desenli ciltler, İslam sanatının soyutlama kabiliyeti, simetri anlayışı ve görsel anlatım gücünün somut örnekleri olarak değerlendirilmektedir. Sonuç olarak, mukatta‘ tekniğiyle hazırlanmış geometrik desenli cilt örnekleri, hem teknik hem de estetik açıdan İslam kitap sanatının incelikli yönlerini gözler önüne sermektedir. Sınırlı sayıda örneğe rağmen bu eserler, geometrik tezyînâtın yalnızca mimaride değil, kitap sanatları gibi daha narin ve detay odaklı alanlarda da uygulandığını göstermektedir. Özellikle desenlerin kompozisyon yapıları, simetri anlayışı ve yüzeye yerleşim biçimleri, bu alandaki sanatkârların yüksek teknik bilgi ve estetik zevk taşıdığını ortaya koymaktadır. Bu makale, mukatta‘ tekniğinin kitap sanatlarındaki nadir ama önemli kullanımlarını görünür kılarken, aynı zamanda bu teknikle ilgili daha kapsamlı çalışmalara olan ihtiyacı da vurgulamaktadır. Geometrik bezemenin kitap sanatlarında daha derinlikli bir biçimde incelenmesi, hem sanatsal mirasın korunması hem de bu zengin görsel dilin çağdaş sanat anlayışlarıyla ilişkilendirilmesi açısından önemli bir katkı sağlayacaktır. Ayrıca genellikle mimariye odaklanan mevcut geometrik tezyînât literatürünün ötesine geçip, mukatta‘ uygulamalarının kitap sanatı bağlamında nasıl şekillendiğini göstermesi açısından alana özgün bir katkı sağlayacağı kanaatindeyiz.

Anahtar Kelimeler

Türk ve İslam Eserleri Müzesi (TİEM) , Cilt , Mukatta' , Tezyînât , Geometri

Geometrically Ornamented Manuscript Bindings with Muqaṭṭa‘ (Paper-Cutting) Decoration in the Museum of Turkish and Islamic Arts

Öz

In Islamic art, geometric ornamentation has attracted attention with its development in both architecture and applied arts as a visual manifestation of the divine order, an order based on proportion and symmetry. From the 9th century onwards, geometric ornaments began to assume a more defined character within the book arts, particularly during the Seljuk and Mamluk periods, where full-surface embellishments, star patterns, and interlacing geometric frameworks became hallmarks of a distinctive visual language. Although this ornamental repertoire expanded over time and found expression through various techniques in the art of bookbinding, examples executed in the muqatta‘ technique (also referred to as qaṭ‘ or mushabbak) remain exceptionally rare. This technique, known by various names such as muqaṭṭa‘, qaṭ‘, and mushabbak, essentially refers to the same practice; the choice of terminology reflects the richness of the language and the artistic circles—a subject that merits further philological and art-historical investigation in its own right. This study undertakes a focused analysis of four manuscript bindings (TİEM Y. 507, Y. 2019, Y. 125, Y. 3939) from the collection of the Turkish and Islamic Arts Museum, selected from among 442 muqaṭṭa‘ bindings, all of which incorporate geometric ornamentation. Through compositional analysis supported by technical illustrations, the study evaluates these specimens in terms of design methodology, material application, and aesthetic characteristics. It examines four volumes with geometric ornamentations prepared in the muqaṭṭa‘ technique in the Turkish and Islamic Arts Museum based on pattern analysis. The bindings feature predominantly simplified four-part and five-part geometric configurations. The four-part patterns are replicated via mirror symmetry to achieve full surface coverage, with one variant positioned on the inner flap and the other on the miqlab. The five-part compositions, by contrast, are confined to the miqlab medallions (shamsa). These examples attest to the adaptability of the muqatta‘ technique beyond vegetal motifs, highlighting its occasional deployment within geometric ornamentation—a notable yet underexplored aspect of Islamic book art. Design elements such as star networks, segmented panels (pafta structures), and gilded embellishments are of particular prominence. The application of the muqaṭṭa‘ technique imparts a sense of spatial dynamism and depth through nuanced light-shadow effects, thereby reinforcing metaphysical connotations of divine order and unity. These compositions—situated at the intersection of abstract visuality and meticulous craftsmanship—constitute rare yet exemplary manifestations of aesthetic and technical sophistication within the Islamic artistic tradition. In this regard, the study not only provides a detailed pattern-based examination but also seeks to foreground the significance of muqatta‘ bindings within the broader canon of manuscript decoration. By extending the prevailing scholarly discourse—often limited to architectural contexts—into the domain of the book arts, the article contributes an original and necessary perspective to the study of Islamic geometric ornamentation. The bindings examined herein exemplify the artistic synthesis of abstraction, mathematical precision, and visual symbolism. Despite their limited number, these artifacts reveal the transposition of geometric design principles from monumental to miniature formats, underscoring the refined expertise and aesthetic discernment of their creators. Ultimately, this study sheds light on the underrepresented yet significant application of the mukatta‘ technique in Islamic manuscript arts, while simultaneously underscoring the need for more comprehensive, interdisciplinary research. Further inquiry into the role of geometric decoration in book art will not only aid in the preservation of Islamic artistic heritage but also open new pathways for its reinterpretation within contemporary artistic and theoretical frameworks. We also believe that it will make an original contribution to the field by going beyond the existing literature on geometric ornamentation, which generally focuses on architecture, and by showing how mukatta‘ applications are shaped in the context of book art.

Anahtar Kelimeler

Museum of Turkish and Islamic Arts (TIEM) , Bookbindings , Filigree , Ornamentation , Geometry

Kaynakça

• Atasoy, Nurhan. Osmanlı Sanatında Ehl-i Hiref. İstanbul: Aksit Kültür, 2013.
• Ayvazoğlu, Beşir. Aşk Estetiği. İstanbul: Kapı Yayınları, 2013.
• Cengiz, Hayrullah. “İstanbul Müzeleri Literatürü”. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi 8/16 (2010), 277-332.
• Çağman, Filiz. “Osmanlı Kitap Sanatlarında Saray Atölyelerinin Rolü”. Osmanlı 7, 312–319. İstanbul: Yeni Türkiye Yayınları, 1999.
• Çakmak, Yasin. “Topkapı Sarayı Depolarındaki Geçme-Örgü Tezyinatlı Cilt Grubu ve Bir Mücellit İmzası”. Millî Saraylar Sanat Tarih Mimarlık Dergisi, 21 (2021), 60–89.
• Çakmak, Yasin. Manisa Yazma Eser Kütüphanesindeki Geometrik Tezyinatlı Ciltler. İstanbul: Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi, Güzel Sanatlar Enstitüsü, Sanatta Yeterlik Tezi, 2020. https://hdl.handle.net/20.500.14124/5603 Çaycı, Ahmet. İslam Mimarisinde Anlam ve Sembol. Konya: Palet Yayınları, 2017.
• Derman, M. Uğur. “Kat‘”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 24/207–208. İstanbul: TDV Yayınları, 2001.
• Eldem, Halil Ethem. Sanatkârlar. İstanbul: Devlet Matbaası, 1927.
• Eryılmaz, Halil İbrahim – Selimgil, Bahar. “İslam Eserlerinde Kullanılan Altıgen Tabanlı Geometrik Desenlerin Çözümlenmesine Yönelik Yeni Bir Yaklaşım,” Mîzânü’l-Hak İslami İlimler Dergisi 12 (Mart 2021), 217–236. https://doi.org/10.47502/mizan.873940.
• Eyice, Semavi. “İbrahim Paşa Sarayı.” Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 21/345-347. İstanbul: TDV Yayınları, 2012.
• Faruqī, L. Islamic Art and Spirituality. Albany: State University of New York Press, 1991.
• KTB, “Türk ve İslam Eserleri Müzesi. “Kültür Portalı”. Erişim 04 Temmuz 2025. https://www.kulturportali.gov.tr/turkiye/istanbul/gezilecekyer/turk-ve--slam-eserleri-muzesi
• Mülayim, Selçuk. Anadolu Türk Mimarisinde Geometrik Süslemeler- Selçuklu Çağı. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1982.
• Ölçer, Nazan. “Türk ve İslam Eserleri Müzesi.” Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 41/293-296. İstanbul: TDV Yayınları, 2012.
• Rogers, David A. The Military Institution in Mamluk Society. Cairo: American University in Cairo Press, 2002.
• Rogers, J. M. Islamic Art and Design, 1100–1700. London: British Museum Press, 2002.
• Sönmez, Serap Ekizler. İslam Mimarisinde Hendesi Desenler II. İstanbul: KOMA Yayınları, 2021.
• Sönmez, Serap Ekizler. Mimar Sinan Camileri ve İslam Sanatında Geometrik Desenler. İstanbul: Klasik Yayınları, 2017.
• Şahin, Seracettin. Türk ve İslam Eserleri Müzesi, Emevilerden Osmanlılara 13 Asırlık İhtişam. İstanbul: Kaynak Yayınları, 2009.