The Development and Terminologization of the Concept of Mukthirūn in Ḥadīth Literature

Yıl 2025, Sayı: 22, 169 - 193, 31.12.2025

Sait İnan

https://doi.org/10.52886/ilak.1745035

Öz

The emergence of concepts within scholarly disciplines, the formation of their conceptual frameworks, and their gaining of widespread acceptance require long processes. Interpreting a concept independently of its developmental stages and its usage across different historical contexts may lead to misjudgments. Hadīth studies, particularly in the field of usūl, are marked by remarkable conceptual productivity. One such concept is mukthirūn. Literally meaning those who do something abundantly, the term gradually came to designate certain companions who transmitted more than one thousand ḥadīths. This study aims to trace the emergence of this concept, the stages through which it matured and gained meaning, and the figures who contributed to its development. Methodologically, the first step is to examine in which contexts and in what ways the transmission numbers of the companions were mentioned. In the second stage, the use of the term mukthirūn will be analyzed chronologically to identify who employed it, in what sense, and how it underwent conceptualization. The main sources of this research consist of works on usūl, biographical collections of the ṭabaqāt type, books on rijāl, and the biographies of the companions. The investigation begins with early works and continues until the meanings incorporated into the concept gain wide circulation. In most studies on the history of ḥadīths and the companions, explanations of this concept have been confined to enumerating narrations, the works that determined transmission numbers, and the factors that led to narrating many or few ḥadīths. Unlike previous works, this article highlights the developmental stages through which the term formed its conceptual framework and identifies the scholars who contributed to its semantic depth. In this respect, the article offers an original contribution. According to the findings, during the period of the Companions, although exact numbers were not specified, there existed a general perception regarding who narrated fewer or more ḥadīths. According to the findings, during the period of the companions, although exact numbers were not specified, there existed a general perception regarding who narrated fewer or more ḥadīths. The numerical criterion of one thousand narrations, later accepted as the threshold for mukthirūn, originated in a list thought to be part of the Musnad of Baqī b. Makhlad, which enumerated the transmission numbers of the companions. The term mukthirūn appeared in the works of many authors merely in its lexical sense. Research shows that its earliest technical usage, referring to those who narrated abundantly, occurred in the early fifth century AH in al-Ḥākim al-Nīsābūrī’s Maʿrifat ʿUlūm al-Ḥadīth. Yet, in this usage, no specific numerical threshold was indicated. Ibn al-Ṣalāḥ listed six companions with large numbers of narrations without employing the expression mukthirūn, which led to the view that restricted the term to six figures. Ibn Kathīr, without defining a numerical threshold, included nine companions within its scope. In the early ninth century AH, al-ʿIrāqī explicitly designated one thousand narrations as the threshold and confined mukthirūn to seven names. In the latter half of the ninth and the beginning of the tenth century AH, the usages of al-Sakhāwī and al-Suyūṭī reinforced and popularized the meaning assigned to the concept by al-ʿIrāqī. The subsequent dominance of this framework demonstrates al-ʿIrāqī’s significant influence on the process of conceptualization.

Anahtar Kelimeler

Ḥadith , Mukthirūn , Companions , Narration , Rāwī

Hadis Literatüründe Muksirûn Kavramının Gelişimi ve Terimleşmesi

Öz

İlmi disiplinlere ait kavramların ortaya çıkışı, kavramsal çerçevelerinin oluşması ve yaygınlık kazanması uzun süreçler gerektirir. Bir kavramı gelişim evrelerinden ve farklı zaman dilimlerindeki kullanım şekillerinden bağımsız olarak anlamlandırmak yanlış değerlendirmelere sebep olabilir. Hadis ilmi, usûl alanında kavramsal üretkenliğiyle dikkat çeken bir özellik arz etmektedir. Bu kavramlardan biri de muksirûndur. Sözlük anlamı itibariyle herhangi bir şeyi çokça yapanlar, anlamına gelen bu kelime zamanla binden fazla hadis nakleden belirli sahâbiler özelinde kullanılan bir kavrama dönüşmüştür. Bu kelime kavramsal çerçevesini oluştururken nasıl bir gelişim göstermiştir? Onun anlam derinliği kazanmasında kimlerin katkısı olmuştur? Bu kavramın tarihsel olarak gelişimini izlemek mümkün müdür? Araştırmada bu sorulara cevap bulmak üzere muksirûn kavramı konu edilecektir. Çalışmanın amacı söz konusu kavramın ortaya çıkışını, tarihsel süreçte olgunlaşma ve anlam kazanma biçimlerini ve gelişimine katkıda bulunan isimleri tespit etmektir. Araştırmada yöntem olarak öncelikle sahâbenin rivâyet miktarlarının hangi bağlamlarda ve ne şekilde zikredildiği ortaya koyulacaktır. İkinci aşamada muksirûn kelimesinin kimler tarafından, hangi anlamlarda kullanıldığı kronolojik olarak incelenecek ve kavramsallaşma süreci ortaya çıkarılacaktır. Çalışmanın ana kaynakları usûl eserleri, tabakât türü telifler, ricâl kitapları ve sahâbe biyografileri olacaktır. Konuyla ilgili taramalar erken dönem eserlerinden başlanarak yapılacak, kavramın bünyesine kattığı anlamların yaygın olarak kullanılmasıyla çalışma sona erecektir. Hadis tarihi ve sahâbenin konu edildiği çalışmaların büyük kısmında bu kavrama dair açıklamalar, rivâyet sayımlarında belirleyici olan eserler, çok veya az rivâyet etmeye sebep olan unsurlar incelenmiştir. Bu makale daha önce yapılan çalışmalardan farklı olarak bu ifadenin kavramsal çerçevesini oluştururken geçirdiği aşamaları ve bu kavramı kullanarak ona anlam derinliği kazandıran isimleri ortaya koyacaktır. Makale bu yönüyle özgün bir içeriğe sahiptir. Makalede ulaşılan sonuçlara göre, sahâbe döneminde, belirli sayılar verilmemekle birlikte, kimin az ya da çok rivayet ettiğine dair genel bir kanaatin var olduğu söylenebilir. Muksirûn kavramında bir ölçüt olarak kabul edilen bin rakamının kaynağı, Bakî b. Mahled’in Müsned’inin bir parçası olduğu düşünülen ve sahâbilerin rivâyet sayılarını içeren bir listedir. Muksirûn ibâresi birçok müellifin eserinde yalnızca kelime anlamıyla kullanılmıştır. Yapılan taramalarda, bu kelimenin ilk olarak, H. V. yüzyılın başlarında, Hâkim en-Nîsâbûrî’nin Ma‘rifetü Ulûmi’l-Hadîs isimli eserinde, çok hadis rivâyet edenleri belirtmek üzere kullanıldığı tespit edilmiştir. Ancak bu kullanımda çok rivâyet için bir sınır ifade edilmemiştir. İbnu’s-Salâh rivâyet sayısı fazla olan altı sahâbeyi, muksirûn ibaresini kullanmadan zikretmiştir. Bu kullanım muksirûnu altı isimle sınırlayan görüşlerin kaynağı olmuştur. İbn Kesîr rivayet sayısı için sınır belirlemeden muksirûn kapsamına dokuz ismi dâhil etmiştir. Hicri dokuzuncu yüzyılın başlarında Irâkî bin sayısını belirli bir sınır olarak ifade etmiş ve muksirûnu yedi isim ile sınırlamıştır. Hicri dokuzuncu yüzyılın ikinci yarısında ve onuncu yüzyılın başlarında Sehâvî ve Süyûti’nin kullanımlarıyla Irâkî’nin bu kavrama yüklediği anlam yaygınlık kazanmıştır. Bu aşamadan sonra yapılan çalışmalarda Irâkî’nin çizdiği çerçevenin belirgin olması kavramsallaşma sürecinde onun etkisinin büyük olduğunu göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

Hadis , Muksirun , Sahâbe , Rivâyet , Râvî

Kaynakça

• Abdulbasit, Ali. Menâhicu’l-muhaddisîn fî karni’l-evveli’l-hicrî ve hattâ asrune’l-hâzır. Mısır: el-Hey’etü’l-Mısriyyeti’l-Amme, ts.
• Abdurrezzâk, Ebû Bekir ibn Hemmâm b. Nafi’. el-Musannef. thk. Merkezü’l-Buhus ve Tekniyeti’l-Ma’lûmât. 10 Cilt. Beyrut: Dâru’t-Te’sîl, 1437.
• Accâc el-Hatîb, Muhammed Accâc b. Muhammed. es-Sünnetü kable’t-tedvîn. Beyrut: Dâru’l-Fikir, 2.Basım., 1400.
• Ağırman, Cemal. “Muksirûn”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. C. 31. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfi Yayinlari, 2020.
• Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdillah Ahmed b. Muhammed b. Hanbel. el-Müsned. thk. Ahmed Muhammed Şâkir. Mısır: Dâru’l-Hadîs, 1416.
• Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdillah Ahmed b. Muhammed b. Hanbel. el-Müsned. thk. Şu’ayb Arnavud - Adil Mürşid. 45 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1. Basım, 1421.
• Amidî, Ebü’l-Kāsım el-Hasen b. Bişr b. Yahyâ el-. el-Müʾtelif ve’l-muhtelif. thk. F. Krenkow. Beyrut: Dâru’l-Ceyl, 1411.
• Arpaçukuru, Osman. Sahâbenin Hadis Rivâyetinde Titizliği. İstanbul: Kitâbi, 2020.
• Aşık, Nevzat. Sahâbe ve Hadis Rivâyeti. İzmir: İzmir İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 3.Baskı., 2013.
• Aydınlı, Abdullah. Hadis Istılahları Sözlüğü. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları, 8. Basım, 2015.
• Aynî, Ebû Muhammed Bedrüddîn Mahmûd b. Ahmed b. Mûsâ b. Ahmed el-. Meğâni’l-ahyâr fî şerhi Esâmi ricâli me’âni’l-asâr. thk. Muhammed Hasan Muhammed. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1427.
• Aynî, Ebû Muhammed Bedrüddîn Mahmûd b. Ahmed b. Mûsâ b. Ahmed el-. Umdetü’l-kâri’. Beyrut, ts.
• Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmâil el-. el-Câmi’u’s-sahîh. thk. Muhammed Züheyr b. Nasr. Beyrut: Dâru Tevki’n-Necât, 1422.
• Dârimî, Ebû Muhammed Abdullah b. Abdirrahman b. el-Fazl. es-Sünen. thk. Hüseyin Selîm Esed ed-Dârânî. 4 Cilt. Riyad: Dâru’l-Muğnî, 1412.
• Daşkıran, Yaşar. “Arap Dilinde Terim Sorunu”. Din Bilimleri Akademik Araştırma Dergisi 14/1 (2014), 191-214.
• Ebû Dâvûd, Süleymân b. el-Eş’as b. İshâk es-Sicistânî. es-Sünen. thk. Muhammed Muhyiddin Abdülhamîd. 4 Cilt Cilt. Beyrut: Mektebetü’l-Asriye, 2014.
• Ebû Ya’lâ el-Halilî, Halîl b. Abdillah. el-İrşâd fî Ma’rifeti Ulemâi’l-Hadis. thk. Muhammed Saîd Ömer. Riyad: Mektebetü’r-Rüşd, 1409.
• Engin, Sezai. “Hadis Rivâyetinde Muksirûn Olgusu ve Ortaya Çıkış Sürecindeki Etkenler”. İslâm Medeniyetinin Kurucu Nesli Sahâbe (İlmî Toplantı), 427-449.
• Erul, Bünyamin. “Hadis Yorumunun Sınırları”. İlahiyat Akademi: Gaziantep Üniversitesi Altı Aylık Uluslararası Akademik Araştırma Dergisi 7-8 (2018), 1-24.
• Hâkim, Ebû Abdillah el-Hâkim en-Nîsâbûrî. Ma‘rifetu ‘ulûmi’l-hadîs. thk. Ahmed b. Fâris. Beyrut: Dâru İbn Hazm, 2. Basım, 1424.
• Hâkim en-Nîsâbûrî, Ebû Abdillah el-Hâkim Muhammed b. Abdillah. el-Müstedrek ale’s-Sahihayn. thk. Mustafa Abdulkadir Atâ. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1411.
• Halil b. Ahmed, Ebû Abdirrahman. Kitâbu’l-ayn. thk. Mehdî el-Mahzûmî / İbrâhim es-Sâmurrâî. Beyrut: Dâr ve Mektebetü’l-Hilâl, ts.
• Hamevî, Ebu Abdullah Yâkût b. Abdillaht el-. Mu’cemu’l-udebâ. thk. İhsan Abbâs. Beyrut: Dâru’l-Ğarbi’l-İslâmî, 1414.
• Hatîb el-Bağdâdî, Ebû Bekr Ahmed b. Alî b. Sâbit. el-Câmi‘ li-ahlâki’r-râvî ve âdâbi’s-sâmi‘. thk. Muhmûd et-Tahhân. 2 Cilt. Riyad: Mektebetü’l-Me‘ârif., 1403.
• Hatîb el-Bağdâdî, Ebû Bekr Ahmed b. Alî b. Sâbit. Târîhu Bağdâd. thk. Beşşar Avvâd Ma‘rûf. 16 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Garbi’l-İslâmî, 1. Basım, 1422.
• Irâkî, Ebü’l-Fazl Zeynüddîn Abdürrahîm b. el-Hüseyn b. Abdirrahmân el-. Elfiyyetü’l-Irâki, et-Tebsir ve’t-tezkir fî Ulûmi’l-Hadîs. thk. Abdulmuhsin b. Muhammed. Riyad: Mektebetü Melik Fahd el-Vataniyye, 1442.
• Irâkî, Ebü’l-Fazl Zeynüddîn Abdürrahîm b. el-Hüseyn b. Abdirrahmân el-. et-Takyîd ve’l-îżâh limâ utlika ve uġlika min Mukaddimet i’bni’s-salah. thk. Abdurrahman Muhammed Osmân. Medine: Mektebetü’s-Selefiyye, 1389.
• Irâkî, Ebü’l-Fazl Zeynüddîn Abdürrahîm b. el-Hüseyn b. Abdirrahmân el-. Şerhu et-Tabsira ve’t-tezkira. thk. Abdullatif el-Humîm, Mâhir Yâsîn. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1423.
• Itr, Nureddin. Menhecu’n-nakd fî ulumi’l-hadîs. Dımaşk: Dâru’l-Fikr, 1401.
• İbn Abdilber, Ebû Ömer Cemâlüddîn Yûsuf b. Abdillâh b. Muhammed el-Kurtubî. el-İstî‘âb fî ma‘rifeti’l-ashâb. thk. Ali Muhammed el-Becâvî. 4 Cilt. Kahire: Mektebetü’n-Nehde, 1. Basım, 1382.
• İbn Abdilber el-Kurtûbî, Ebû Ömer Cemâlüddîn Yûsuf b. Abdillâh b. Muhammed. Câmi’u beyâni ilm ve fadlih. thk. Ebu’l-Eşbâl ez-Züheyrî. 2 Cilt. Sudi Arabistan: Dâru İbni’l-Cevzî, 1. Basım, 1994.
• İbn Adî, Ebû Ahmed Abdullāh b. Adî b. Abdillâh el-Cürcânî. el-Kâmil Fî Duʿafâʾi’r-Ricâl. thk. Adil Ahmed Abdulmevcûd - Ali Muhammed. Beyrut: el-Kutubu’l-İlmiyye, 1418.
• İbn Asâkir, Ebü’l-Kâsım Ali b. el-Hasen b. Hibbetillah. Târîhu medîneti Dımaşk. thk. Ali Şîrî. 54 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, ts.
• İbn Ebî Hâtim er-Razî, Ebû Muhammed Abdurrahman b. Muhammed b. İdrîs. el-Cerh ve’t-ta‘dîl. thk. Abdurrahman b. Yahyâ el Ma’lûmî. 9 Cilt. Beyrut: Dâru İhyai’t-Türâsi’l-Arabî, 1. Basım, 1371.
• İbn Hacer, Ebü’l-Fazl Ahmed b. Alî b. Muhammed el-Askalânî. el-İsâbe fi temyîzi’s-sahâbe. thk. Âdil Ahmed Abdülmevcûd. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1415.
• İbn Hacer, Ebü’l-Fazl Ahmed b. Alî b. Muhammed el-Askalânî. Fethu’l-Bârî. thk. Muhammed Fuâd Abdülbâkî / Muhibbuddin Hatib. Mısır: Mektebetü’s-Selefiyye, 1390.
• İbn Hacer, Ebü’l-Fazl Ahmed b. Alî b. Muhammed el-Askalânî. İthâfü’l-mehere bi’l-fevâʾidi’l-mübtekire min etrâfi’l-ʿaşere. thk. Züheyr b. Nâsır. Medine: Mecmemu’l-Meliki’l-Fahd, 1415.
• İbn Hacer, Ebü’l-Fazl Ahmed b. Alî b. Muhammed el-Askalânî. Lisânu’l-mîzân. thk. Abdulfettâh Ebû Gudde. Beyrut: Dâru’l-Beşâiri’l-İslâmiyye, 1422.
• İbn Hacer, Ebü’l-Fazl Ahmed b. Alî b. Muhammed el-Askalânî. Tehzîbü’t-Tehzîb. 12 Cilt. el-Hind: Matbaatu Daireti’l-Mearifi’n-Nizamiyye, 1. Basım, 1326.
• İbn Hayr, Ebû Bekr Muhammed b. Hayr b. Ömer el-İşbîlî. Fehresetü mâ revâhu ʿan şüyûhihî mine’d-devâvîni’l-musannefe fî durûbi’l-ʿilm ve envâʿi’l-maʿârif. thk. Muhammed Fuad Mansûr. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1419.
• İbn Hazm, Ebû Muhammed Ali b. Ahmed b. Saîd. Cevâmiʿu’s-sîre ve hamse resâʾili uhrâ li İbn Ḥazm. thk. İhsan Abbâs / Nâsuruddin el-Esed. Mısır: Dâru’l-Me’ârif, ts. İbn Hazm, Ebû Muhammed Ali b. Ahmed b. Saîd. Esmâu’s-sahâbeti ve ma li kulli vahidin minhum mine’l-aded. thk. Mis’ad Abdulhamid es-Sa’dânî. Kahire: Mektebetü’l-Kur’ân, ts.
• İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ’ İmâdüddîn İsmâîl b. Şihâbiddîn Ömer b. Kesîr b. Dav’ b. Kesîr el-Kaysî el-Kureşî. İhtisâru ʿUlûmi’l-hadîs. thk. Mâhir Yâsîn. riyad: Dâru’l-Meymân, 1431.
• İbn Mâce, Ebû Abdullah Muhammed b. Yezid el-Kazvînî. es-Sünen. thk. Muhammed Fuâd Abdülbâkî. 2 Cilt. Kahire: Dâru İhyai’l-Kütübi’l-Arabî, ts.
• İbn Manzûr, Ebü’l-Fazl Cemâlüddîn Muhammed b. Mükerrem b. Alî b. Ahmed. Lisânü’l-Arab. 15 Cilt. Beyrut: Dâru Sâdır, 3. Basım, 1414.
• İbn Sa’d, Ebû Abdillâh Muhammed. et-Tabakât. thk. Muhammed Abdülkâdir ‘Atâ. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubu’l-İlmiyye, 1410.
• İbn Salih, Muhammed. Mustalahu’l-Hadis. Kahire: Mektebetü’l-İlm, 1410.
• İbnü’l-Cevzî, Ebü’l-Ferec Cemâlüddîn Abdurrahmân b. Alî b. Muhammed el-Bağdâdî. Telkîhu fühûmi ehli’l-eser fî ʿuyûni’t-târîh ve’s-siyer. Beyrut: Şirketü Dâri’l-Erkâm b. Ebi’l-Erkâm, 1418.
• İbnü’l-Esîr, İzzeddin. Üsdü’l-gâbe fî ma’rifeti’s-sahâbe. thk. Ali Muhammed İvaz - Adil Ahmed Abdulmevcud. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1. Baskı., 1415.
• İbnü’s-Salâh, Ebû ‘Amr Takıyyüddîn Osmân b. Salâhiddîn Abdirrahmân b. Mûsâ eş-Şehrezûrî. Mukaddimetü İbni’s-Salâh. thk. Nureddin Itr. Dımaşk: Dâru’l-Fikr, 1406.
• Kâdî İyaz, Ebü’l-Fazl İyâz b. Mûsâ b. İyâz el-Yahsubî. el-İlmâʿ ilâ maʿrifeti usûli’r-rivâye ve takyîdi’s-semâʿ. thk. Seyyid Ahmed Sakar. 1 Cilt. Kahire / Tunus: Dâru’t-Turâs / Mektebetü’l-Atikıyye, 1. Basım, 1970.
• Kandemir, M. Yaşar. “Bakî b. Mahled”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 541, 542. İstanbul: TDV Yayınları, 1994.
• Kandemir, M. Yaşar. “Irâkî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. C. 19. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfi Yayinlari, 1999.
• Kandemir, M. Yaşar. “Nevevî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 33/45-49. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfi Yayinlari, 2007.
• Karataş, Mustafa. Rivâyet Tekniği Açısından Hadislerin Sayısı. İstanbul: Ensâr Neşriyat, 2017.
• Kettânî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Ca‘fer b. İdrîs el-. er-Risâletü’l-müstetrafe li-beyâni meşhûri kütübi’s-sünneti’l-müşerrefe. thk. Muhammed Muntasır. Beyrut: Dâru’l-Beşâiri’l-İslâmiyye, 1341.
• Koçyiğit, Talat. Hadis Istılahları. Ankara: Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları, 1980.
• Koçyiğit, Talat. Hadis Tarihi. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2. Basım., 1998.
• Kurtûbî, Ebû Abdirrahmân Bakî b. Mahled b. Yezîd el-. Bakî b. Mahled el-Kurtubî ve Mükadimetü Müsnedihi (ʿAdedü mâ li-külli vâhid mine’s-sahâbe mine’l-hadîs). thk. Ekrem Ziya el-Ömerî. Sudi Arabistan, 1404. Kuzudişli, Bekir. Hadis Tarihi. İstanbul: Kayıhan Yayınları, 2017.
• Makdisî, Ebû Muhammed Takıyyüddîn Abdülganî b. Abdilvâhid b. Alî el-. el-Kemal fî esmâir’-ricâl. thk. Şâdî b. Muhammed. Kuveyt: Şeriketü Grâs li-Di’âyeti ve’l-İ’lân, 1437.
• Mizzî, Ebü’l-Haccâc Cemâlüddîn Yûsuf b. Abdirrahmân b. Yûsuf. Tehzîbu’l-Kemâl fî esmâi’r-ricâl. thk. Beşşar Avvâd Ma‘rûf. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1400.
• Müslim, Ebü’l-Hüseyn Müslim b. el-Haccâc. el-Câmi’u’s-sahîh. thk. Muhammed Fuâd Abdülbâkî. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Turâsi’l-Arabî, 1412.
• Nevevî, Ebû Zekeriya Yahya b. Şeref. et-Takrîb ve’t-teysîr li(fî)-maʿrifeti süneni’l-beşîri’n-nezîr. thk. Muhammed Osman. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-Arabî, 1405.
• Nevevî, Ebû Zekeriya Yahya b. Şeref. İrşâdü tullâbi’l-hakâik ilâ ma‘rifeti süneni hayri’l-halâik. thk. Abdulbari Fethullah. Medine: Mektebetü’l-Îmân, 1987.
• Özkaldı, M. Furkan. Müsned Terimine Dair Tartışmalar ve Müsned Türü Eserlerin Muhteva ve Tertip Sorunu -İbn Abbas Rivayetleri Örneği-. İstanbul: İbn Haldun Ünv., Yüksek Lisans, 2024.
• Özkan, Halit. “et-Tîbî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 41/125-127. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfi Yayinlari, 2012.
• Özpınar, Ömer. Hadis Edebiyatının Oluşumu. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2005.
• Râmhürmüzî, Ebû Muhammed İbn Hallâd el-Hasen b. Abdirrahmân. el-Muhaddisü’l-fâsıl beyne’r-râvî ve’l-vâ‘î. thk. Muhammed Accâc Hatib. Beyrut: Dâru’l Fikir, 3. Basım, 1391.
• Sâlih, Subhî es-. Hadis İlimleri ve Hadis Istılahları. çev. Yaşar Kandemir. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 9. Basım., 2010.
• Sehâvî, Ebu’l-Hayr Muhammed b. Abdirrahman. Fethu’l-mugîs bi-şerhi Elfiyyeti’l-hadîs li’l-ʿIrâkî. thk. Ali Hüseyin Ali. Mısır: Mektebetü’s-Sünne, 1424.
• Sezai, Engin. “Hadis Rivâyetinde Muksirûn Olgusu ve Ortaya Çıkış Sürecindeki Etkenler”. İslam Medeniyetinin Kurucu Nesli Sahabe II Sahabe ve Rivayet İlimleri. ed. Hayati Yılmaz. 427-450. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2016.
• Sıddîkî, M. Zübeyr. Hadis Edebiyatı Tarihi. çev. Yusuf Ziya Kavakçı. İstanbul: Yeni Zamanlar, 1996.
• Süyûtî, Ebü’l-Fazl Celâlüddîn Abdurrahmân b. Ebî Bekr. Elfiyyetü’s-Süyûtî nazmü’d-dürer fî ʿilmi’l-eser. thk. Ahmed Muhammed Şakir. Mısır: Mektebetü’s-Sünne, ts.
• Süyûtî, Ebü’l-Fazl Celâlüddîn Abdurrahmân b. Ebî Bekr. Şerhu Elfiyyetü Irâkî. thk. Abdullah Muhammed. Dımaşk: Mektebetü’l-Farâbî, 1419.
• Süyûtî, Ebü’l-Fazl Celâlüddîn Abdurrahmân b. Ebî Bekr. Tedrîbu’r-râvi fi şerhi Takrîbu’n-Neveî. thk. Nazar Muhammed el-Feryâbî Ebû Kuteybe. 2 Cilt. Dâru Tayyibe, 1. Basım, 1427.
• Şâfiî, Muhammed b. İdrîs eş-. er-Risâle. thk. Ahmed Muhammed Şakir. Kahire: Matbaatu Mustafa el-Babî, 1358. Tîbî, Ebû Muhammed Şerefüddîn Hüseyn b. Abdillâh b. Muhammed et-. el-Hulâsa fî Ma’rifeti’l-Hadîs. thk. Ebû Âsım eş-Şevâmî. Beyrut: el-Mektebetü’l-İslâmîyye, 1430.
• Tüfekçioğlu, Zekeriya. Hadis Edebiyatında Müsnedler (Hicri İlk Üç Asır). İstanbul: Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2012.
• Yardım, Ali. Hadîs I-II. İstanbul: Damla, 3.Basım., 1997.
• Yücel, Ahmet. Hadis Tarihi. İstanbul: İFAV, Marmara Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 12. baskı., 2014. Yücel, Ahmet. Hadis Usulü. M.ü. İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2014.
• Zebidî, Zeynü’d-din Ahmed b. Ahmed ez-. Sahîh-i Buhârî Muhtasarı Tecrid-i Sarîh Tercemesi ve Şerhi. çev. Babanzade Ahmed Nâim. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı, 5. Basım., 1979.
• Zürkânî, Muhammed Abdulazim ez-. Menâhilü’l-İrfân fî ulûmi’l-Kur’ân. Mısır: Mektebetü İsa el-Bâbî, 3. Basım., ts.