Teşekkül Dönemi Tasavvuf Metinlerinde Ahlâka Dair Temel Kavramlar Bağlamında Kâmil İnsan Tasavvuru

Yıl 2025, Sayı: 22, 195 - 216, 31.12.2025

Ömer Sami Uzuner

https://doi.org/10.52886/ilak.1745070

Öz

Bireylerin ve toplumların nitelik ölçütlerinin başında gelen ahlâkî ilkeler kaynağını insanın taşıması gereken erdemlerden almakta ve hem bireysel hem toplumsal bütünlüğü temelden etkileyen unsurlar olarak tüm inanç sistemlerinde ana prensipleri oluşturmaktadır. Hayatın verimli hâle gelmesi, toplumsal huzur sağlanması ve bireyler arası ilişkilerin sağlıklı bir zemine oturtulması açısından bu ilkeler büyük bir öneme sahiptir. İnanç örgüsüne sahip her toplumun şekillenmesinde olduğu gibi, İslâm inancı içerisinde de ön planda tutulan ahlâkî ilkelerin zamanla daha da derinleştiği ve kuşatıcı bir boyuta ulaştığı görülmektedir. İslâm’ın öngördüğü ahlâk ilkelerini derinlikli ve sistematik bir şekilde ele alan sahalardan biri de hiç kuşkusuz tasavvuftur. Tasavvuf, düşüncenin merkezine hakikate dair bilgi edinme (mârifet) fikrini yerleştiren bir disiplin olarak, Allah-insan irtibatında insanı hedefteki bilginin alıcısı kabul eder ve ahlâkı da bu denklem üzerine kurar. Bu bağlamda tasavvuf, insanın bilgisini esas alarak, ahlâkı onun tezahürü olarak anlamlandırır. Bu çalışmada yaratılışla birlikte gerekli tüm nitelikli bilgiyi taşıma potansiyeline sahip olan insanda, ahlâkî özelliklerin mevcudiyeti ele alınacaktır. Nitekim tasavvuf düşüncesi içinde “kâmil” olarak nitelenen ahlâklı insan tipi, sûfî muhayyilede yalnızca teorik değil, aynı zamanda pratik yönüyle de hususî bir anlatım alanı bulmuştur. Dolayısıyla tasavvuf, bireyin kendini tanıması ve olgunlaştırmasının yanında toplumun ahlâkî niteliğinin artması açısından önemli bir katkı sunar. Bu ön kabulden hareketle çalışmamız çerçevesinde insanda var olması gereken ilkeleri tasavvufa dair teorik ve pratik çerçevede ele almak hem düşünceye hem de eyleme yönelik kayda değer bir bakış sunacaktır. Bu hedefle çalışmada kâmil insan tasavvuru, tasavvuf düşüncesinin kurucu metinleri sayılan teşekkül dönemi eserleri etrafında, ahlâklı birey ve toplum olgusuna ışık tutacak temel kavramlar çerçevesinde yorumlanacaktır. Böylece tasavvufun ahlâklı birey tanımlaması içerisinde, ahlâkî eylemin kâmil insan bağlamında hangi arkaplanla vurgulandığını göstermek amaçlanmaktadır. Bu vesileyle ahlâk, Allah-insan iritbatında ve eyleme dönük yönleriyle ön plana çıkarılacaktır. Çalışmanın sınırları, bir ilim olarak tasavvufun ortaya çıktığı süreci daha yakından analiz edebilmek ve araştırmayı tasavvuf düşüncesinin teşekkülü çerçevesinde makul bir seviyede tutabilmek adına hicrî 4. ve 5. asır metinlerdeki kavramlarla çizilecektir. Bu çerçevede, teşekkül dönemindeki sistematik tasavvuf metinleri, tasavvufun ahlâkî yönünü kavramsal olarak inceleme imkânı vermektedir. İnsanın Yaratıcı’yla ve kainatla ilişkisi etrafında ahlâka dair temel kavramlar, tahammül ve sorumluluk ahlâkı altında değerlendirilmektedir. Bunun neticesinde tasavvufun teşekkülü itibariyle bireysel ve toplumsal ahlâkî ilkelerin izini net biçimde taşıdığı görülmektedir. Ayrıca teşekkül dönemi metinlerinde tasavvufun ahlâk ve erdem anlayışı etrafında geliştirdiği zamansız idealin bugüne yansıyan boyutları olduğu da anlaşılmaktadır. Böylece çalışma, tasavvuf düşüncesinin kurucu metinleri etrafında ahlâkı içeren temel kavramların kâmil insan hedefine katkılarını ortaya koymayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

Tasavvuf , Teşekkül Dönemi , Ahlâk , Erdem , İnsan

The Conception of the Perfect Human in the Context of Fundamental Ethical Concepts in the Early Sufi Texts

Öz

The moral principles that constitute the foremost criterion of individuals and societies derive their source from the virtues that humans are required to embody. As elements that fundamentally affect both individual and social integrity, these principles form the main guidelines in all belief systems. They are vital for a fruitful life, social harmony, and sound human relations. In the Islamic faith, moral principles have gradually deepened and gained a more comprehensive dimension. One of the fields that has addressed the moral principles envisaged by Islam in a profound and systematic manner is Sufism. Sufism, as a discipline that places the idea of acquiring knowledge of truth (maʿrifa) at the center of thought, regards the human being as the recipient of the intended knowledge in the God–human relationship and establishes morality upon this equation; in this context, Sufism interprets morality as the manifestation of human knowledge, and this study will address the presence of moral qualities in the human being, who possesses the potential to carry all essential knowledge from the moment of creation. Indeed, within Sufi thought, the morally upright human type -referred to as the kāmil- has found a distinct place in the Sufi imagination, not only in a theoretical sense but also in its practical dimension. Accordingly, Sufism contributes significantly both to an individual’s self-knowledge and maturation and to the enhancement of society’s moral quality. Based on this presupposition, considering the principles that ought to exist within human beings through the theoretical and practical framework of Sufism will provide a noteworthy perspective both for thought and for action. With this aim, the study will interpret the conception of the kāmil human in light of the formative-period works, which are regarded as the founding texts of Sufi thought, within the framework of fundamental concepts that shed light on the reality of the moral individual and community. In doing so, the intention is to demonstrate the background against which moral action is emphasized within Sufism’s definition of the moral human, in the context of the kāmil human. Through this approach, morality will be highlighted in its practical dimensions within the God-human relationship. The scope of this study will be defined by concepts found in 4th and 5th centuries of hijrī texts in order to more closely analyze the process in which Sufism emerged as a science and to keep the research at a reasonable level within the framework of the formative phase of Sufi thought; in this context, the systematic Sufi texts of the formative period provide an opportunity to conceptually examine the ethical dimension of Sufism, while the fundamental concepts of morality concerning the human being’s relationship with the Creator and the cosmos are examined under the ethics of patience and responsibility. As a result, it becomes clear that from its very formation, Sufism distinctly bore the imprint of both individual and social moral principles. Furthermore, it is also understood that the timeless ideal developed by Sufism around the notions of morality and virtue in the formative-period texts has dimensions that resonate to the present day. Thus, the study aims to reveal the contributions of the key concepts of morality, articulated in the founding texts of Sufi thought, to the ideal of the kāmil human.

Anahtar Kelimeler

Sufism , Formation Period , Virtue , Morality , Human

Kaynakça

• Başer, Hacı Bayram. Şeriat ve Hakikat Tasavvufun Teşekkül Süreci. İstanbul: Klasik, 1. Basım, 2017.
• Demirli, Ekrem. “Tasavvuf Ahlak İlmi Olarak Kabul Edilebilir mi?: Determinist Ahlaka Endeterminist Yaklaşımlar”. İslam Tetkikleri Dergisi 11/2 (2021), 419-437.
• Demirli, Ekrem. “Tasavvuf Araştırmalarında Dönemlendirme Sorunu: Din Bilimleri İle Metafizik Arasında Tasavvufun İlim Olma Mücadelesi”. Nazariyat: İslam, Felsefe ve Bilim Tarihi Araştırmaları Dergisi 2/4 (2016), 1-29.
• Gülseroğlu, Fatma. “Erken Dönemin Ahlâk Tasavvuru Doğrultusunda Tasavvufun Din Bilimleri Arasına Girmesi”. ATEBE 5 (2021), 105-119.
• Hargûşî, Ebû Sa‘d. Tehzîbü’l-esrâr. Abu Dabi: el-Mecmau’s-Sekâfî, 1999.
• Herevî, Abdullah el-Ensârî. Menâzilü’s-sâirîn. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1988.
• Hücvîrî, Ali b. Osman el-Cüllâbî. Keşfü’l-mahcûb. çev. İs‘ad Abdülhâdî Kandîl. Kahire: el-Meclisü’l-A‘lâ li’s-Sekâfe, 2007.
• Kelâbâzî, Muhammed b. İbrâhim. et-Ta‘arruf li-mezhebi ehli’t-tasavvuf. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1. Basım, 1993.
• Kuşeyrî, Abdülkerîm b. Hevâzin. er-Risâle. Beyrut: Dârü’l-Minhâc, 1. Basım, 2017.
• Muhâsibî, Hâris b. Esed. er-Riâye: Nefs Muhasebesinin Temelleri. çev. Şahin Filiz - Hülya Küçük. İstanbul: İnsan Yayınları, 4. Basım, 2011.
• Özçelik, Mevlüt. “Tasavvufta Ahlâk ve Edeb”. Ahlâk ve Din Disiplinlerarası Bir Yaklaşım. 101-160. Ankara: Sonçağ Akademi, 1. Basım, 2021.
• Selvi, Dilaver. “Fütüvvet ve Ahîlik Teşkilatlarının Ahlâkî İlkelerinin Oluşmasında Tasavvufun Öncülüğü”. İhya Ululslararası İslam Araştırmaları Dergisi 2/1 (2016), 1-37.
• Singin, Aynur. “Hâris b. Esed el-Muhâsibî’de İnsan Doğası ve Ahlâk Üzerine Bir Deneme”. AKADEMİAR Dergisi 9 (2020), 69-98.
• Sülemî, Muhammed b. Hüseyin. Tabakâtü’s-sûfiyye. Kahire: Meketebetü’l-Hancı, 1986.
• Tûsî, Ebû Nasr Serrâc. el-Lüma‘. thk. Abdülhalim Mahmud - Taha Abdülbaki Sürûr. Mısır: Dârü’l-Kütübi’l-Hadîse, 1960,