Evaluation of Kozluca Mosque as a Provincial Mosque in the Context of Painted Decorations

Öz

Located in the Şahinbey district of Gaziantep, the Kozluca Mosque is of great importance in demonstrating how Western influences in Ottoman art, particularly in the field of decoration, were reflected in Anatolian provincial mosques. This mosque is located in the historical center of Gaziantep, at the intersection of Kozluca Mahallesi and Müftüoğlu Sokak, and plays a crucial role in documenting cultural heritage and passing it on to future generations. Although the exact date of construction is unknown, archival records indicate that it was first built in the early 16th century as the Zaim Ahmet Masjid and was converted into a mosque in 1702 by a philanthropist named Mehmet Ali. In 1908, it underwent major restoration under the leadership of the Müftüzade family and took on its current form. The mosque, built using stone and wood, is considered unique among the mosques in Gaziantep due to the use of mirrored vaulted ceilings and wooden beams in its interior. The semi-circular arched door with two-colored stonework on the south wall reflects the southern influences of the Zengi style in the mosque. Although the architectural features of the Kozluca Mosque do not offer any major innovations compared to other Gaziantep mosques, it stands out with its painted decorations. The painted decorations of Kozluca Mosque are concentrated particularly on the skirting of the mirror vault. These decorations bear traces of the Baroque, Rococo, and Empire styles shaped by the Westernization influences of the period, while also incorporating traditional Ottoman motifs. The decorations feature half-cypress tree motifs, rumi leaves, tasseled and beaded brown curtain bands, and half-belly motifs with rumi and palmette designs. The motifs also include naturalistic floral patterns. These compositions reflect the late Ottoman artistic style, particularly dating from the late 18th to early 19th centuries. Although the painted decorations of Kozluca Mosque are similar to the decorative style of central structures such as the Nuruosmaniye, Laleli, and Ayazma mosques in Istanbul, they are applied with a simpler and more regional interpretation specific to provincial mosques in Gaziantep, Konya, Kırşehir, Erzincan, and Trabzon. The motifs carved in the form of columns reveal the adaptation of Western aesthetics to Anatolian cities. This work provides important data on the development process of Ottoman painted art and how Westernization influenced provincial mosques, positioning the Kozluca Mosque as a visual narrative of a period where tradition was blended with innovation. Still in use today and unscathed by the February 6 Kahramanmaraş earthquake, Kozluca Mosque continues to hold an important place in Gaziantep's cultural heritage. The pen-and-ink decorations of the Kozluca Mosque reveal how the central styles of Ottoman art were enriched with local interpretations in the rural regions of Anatolia, much like a river branching into different tributaries and acquiring unique flavors in different geographical areas. This study provides insight into the provincial characteristics of the Southeastern Anatolia Region as well as the fashion, artistic taste, and aesthetic preferences of the period. It also examines how the transformation of Ottoman art was implemented in the provinces and how local artists influenced the interior decorations of mosques.

Anahtar Kelimeler

• Gaziantep
• Kozluca Mosque
• Ottoman Decoration Arts
• Pencil work Decoration
• Motif.

Bir Taşra Camii Olarak Kozluca Camii’nin Kalem İşi Süslemeler Bağlamında Değerlendirmesi

Öz

Gaziantep’in Şahinbey ilçesinde yer alan Kozluca Camii, Osmanlı sanatında, özellikle de süsleme alanında batılı etkilerin Anadolu’daki taşra camilerine nasıl yansıdığını göstermesi açısından büyük önem taşımaktadır. Bu cami, Gaziantep’in tarihî merkezinde, Kozluca Mahallesi’nin Müftüoğlu Sokak ile birleştiği noktada konumlanmış olup, kültürel mirasın belgelenmesi ve gelecek nesillere aktarılması açısından kritik bir rol oynamaktadır. Caminin kesin inşa tarihi bilinmemekle birlikte, arşiv kayıtlarına göre ilk olarak 16. yüzyıl başlarında Zaim Ahmet Mescidi olarak inşa edilmiş ve 1702 yılında Mehmet Ali adında bir hayırsever tarafından camiye dönüştürülmüştür. 1908 yılında Müftüzade ailesinin öncülüğünde büyük bir onarım görmüş ve bugünkü hâlini almıştır. Yapımında taş ve ahşap malzeme kullanılan camiinin iç mekânında ayna tonoz örtüsü ile ahşap kirişlerin kullanılması Gaziantep’teki camiler arasında benzersiz kabul edilmektedir. Özellikle Güney duvarındaki iki renkli taş işçiliğine sahip yarım daire kemerli kapı camide Zengi üslubunun güneyli etkilerini gösterir. Kozluca Camii’nin mimari özellikleri diğer Gaziantep camilerinden farklı olarak büyük bir yenilik sunmamakla birlikte kalem işi süslemeleriyle öne çıkan bir yapıdır. Kozluca Camii’nin kalem işi süslemeleri, özellikle ayna tonozunun etek kısmında yoğunlaşmıştır. Bu süslemeler, dönemin Batılılaşma etkileriyle şekillenmiş Barok, Rokoko ve Ampir üsluplarının izlerini taşırken, geleneksel Osmanlı motiflerini de barındırmaktadır. Süslemelerde yarım servi ağacı motifleri, rumi yapraklar, püsküllü ve boncuklu kahverengi perde kuşakları, rumi ve palmet motifli yarım göbekler kullanılmıştır. Motiflerde ayrıca natüralist çiçek desenleri de yer almaktadır. Bu kompozisyonlar, özellikle 18. yüzyıl sonu ile 19. yüzyıl başlarına tarihlenen geç dönem Osmanlı sanat anlayışını yansıtır. Kozluca Camii’nin kalem işi süslemeleri, İstanbul’daki Nuruosmaniye, Laleli ve Ayazma camileri gibi merkezî yapıların süsleme anlayışıyla benzerlik gösterse de Gaziantep, Konya, Kırşehir, Erzincan, Trabzon gibi taşra camilerine özgü daha sade ve bölgesel bir yorumla uygulanmıştır. Sütun formunda işlenmiş motifler, Batı estetiğinin Anadolu şehirlerine adaptasyonunu gözler önüne sermektedir. Bu çalışma, Osmanlı kalem işi sanatının gelişim sürecine ve Batılılaşma etkisinin taşra camilerine nasıl yansıdığına dair önemli veriler sunarak, Kozluca Camii'ni geleneğin yenilikle harmanlandığı bir dönemin görsel bir anlatısı olarak konumlandırmaktadır. Günümüzde hala kullanımda olan ve 6 Şubat Kahramanmaraş depreminden zarar görmeden çıkan Kozluca Camii, Gaziantep'in kültürel mirasında önemli bir yer tutmaya devam etmektedir. Kozluca Camii'nin kalem işi süslemeleri, tıpkı bir nehrin farklı kollara ayrılarak farklı coğrafyalarda özgün tatlar kazanması gibi, Osmanlı sanatındaki merkezi üslupların Anadolu'nun taşra bölgelerinde nasıl yerel yorumlarla zenginleştiğini gözler önüne sermektedir. Bu çalışma, Güneydoğu Anadolu Bölgesi’nin taşra özellikleri ile dönemin modası, sanat zevki ve beğenisi hakkında fikir vermektedir. Ayrıca Osmanlı sanatının geçirdiği değişimin taşrada nasıl uygulandığını ve yerel sanatçıların camilerin iç mekân süslemelerine nasıl yön verdiğini irdelemektedir.

Anahtar Kelimeler

• Gaziantep
• Kozluca Camii
• Osmanlı Süsleme Sanatı
• Kalem işi
• Motif

Kaynakça

1. Akar, Azade - Keskiner, Cahide. Türk Süsleme Sanatlarında Desen ve Motif. İstanbul: Tercüman Gazetesi, 1978.
2. Algaç, Şeyda. “Afyonkarahisar Dazkırı Kızılören Köyü Eski Camii Kalem İşi Bezemeleri ve Duvar Resimleri”. Sosyal, İnsan ve İdari Bilimlerde Güncel Yaklaşımlar 2. ed. Enis Baha Biçer vd. 1415-1444. İzmir: Duvar Yayınları, 2023.
3. Arık, Rüçhan. Batılılaşma Dönemi Anadolu Tasvir Sanatı. Ankara: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 1976.
4. Arseven, Celal Esad. Sanat Ansiklopedisi. İstanbul: MEB, 1983.
5. Arseven, Celal Esad. “Kalem”, Sanat Ansiklopedisi, 2 Cilt. İstanbul: MEB, 1996.
6. Aslanapa, Oktay. Türk Sanatı. İstanbul: Remzi Kitabevi, 2018.
7. Atak, Erkan. “Tokat Mahmut Paşa Camii Kalem İşi Bezemeleri” Turkish Studies, 10/6 (Spring 2015), 197-226. http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.8144.
8. Bağcı, Serpil. “Osmanlı Mimarisinde Boyalı Nakışlar”, Osmanlı Uygarlığı II. ed. Halil İnalcık- Günsel Renda. 736-759. Ankara: Kültür Bakanlığı, 2003.

9. Baysal, Ali Fuat. “Edirne Osmanlı Erken Dönem Camileri Kalemişi Örnekleri ve Analizleri” Konya: Necmettin Erbakan Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2013.
10. Baysal, Ali Fuat. “Günümüz Cami Tezyînâtında Estetik Problemler”. İSLÂM ve SANAT Tartışmalı İlmî Toplantı. 07 – 09 Kasım 2014, İstanbul: 2015.
11. Baysal, Ali Fuat. “Kalem İşi Sanatında Yeni Tasarım ve Teknikler: Ahmet Hamdi Akseki Camii Örneği”. İSTEM 31 (Haziran 2018). 21-33. https://doi.org/10.31591/istem.413649
12. Birol, İnci A. Türk Tezyini Sanatlarında Desen Tasarımı, Çizim Tekniği ve Çeşitleri. İstanbul: Kubbealtı Neşriyat, 2009.
13. Bozer, Rüstem. “Ahşap Sanat”, Anadolu Selçukluları ve Beylikler Dönemi Uygarlığı, II. ed. Ali Uzay Peker – Kenan Bilici. 533-541. Ankara: Kültür Turizm Bakanlığı Yayınları, 2007.
14. Cömertler Aktuğ, Erbil “Kalemişi Süslemeli Cami Geleneğinin Devamı: Güzelyurt Tahtalı Köyü Camii (Denizli-Çameli)”. Sanat Tarihi Dergisi 30/1 ( 2021), 79-103. https://doi.org/10.29135/std.756354
15. Çam, Nusret. Türk Kültür Varlıkları Envanteri Gaziantep 27. Ankara: TTK Yayınları, 2006.
16. Çoruhlu, Yaşar. Erken Devir Türk Sanatı. İstanbul: Kabalcı Yayınları, 2007.
17. Doğanay, Aziz. “Tezyinat” Türk Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. Erişim 16 Haziran 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/tezyinat
18. Erçin Koçer, Serap. “Salihli/ Damatlı Köyü Eski Cami’nin Kalem İşibezemeleri (Manisa)” Turkish Studies 14/6 (Ekim 2019), 3211-3226. http://doi.org/10.29228/TurkishStudies.37373
19. Eker, Fevziye – Köksöken, Furkan. “Kahramanmaraş, Adana ve Gaziantep Örnekleri Işığında Suriye-Zengi Üslubunun Mimari Süslemeye Etkileri”. Ordu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, 13 (Sosyal Bilimler Lisansüstü Öğrenci Sempozyumu Özel Sayısı) (2023), 93-124. https://doi.org/10.48146/odusobiad.1205658
20. Eroğlu Süreyya. “Gaziantep Ahmet Çelebi Camisi Kadınlar Mahfilinin Kalemişi Süslemeleri” Turkish Studies 9/5 (2014), 901-927. http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.6703
21. Eroğlu, Süreyya. “Gaziantep Camilerinin Ahşap Üzerine Kalemişi Süslemeli Müezzin Mahfilleri” SDÜ Fen Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi 37 (Nisan 2016), 181-208.
22. Eroğlu Bilgin, Süreyya. “Bacini: Gaziantep Örnekleri Üzerine Bir Değerlendirme”. Bir Ömür Urfa A. Cihat Kürkçüoğlu Armağanı. ed. Süreyya Eroğlu vd. 451-463. Ankara: Gece Kitaplığı, 2022.
23. Fidan, Mevlüt Anıl. “Doğanhisar’daki Geç Dönem Osmanlı Camilerinde Ahşap Mihraplar”. Kalemişi 19 (Güz 2021), 148-165. 10.7816/kalemisi-09-19-04.
24. Gök, Duygu - Durak, Selen.“19. Yüzyıl Osmanlı Mimarisi Süsleme Sanatında Kullanılan Malzeme ve Teknik Özellikler: Bursa Emir Sultan Cami Örneği”. Uluslararası Bilim Teknoloji ve Tasarım Dergisi 3/2 (Aralık 2022), 150-169.
25. Gök, Turgay. “Gaziantep Alaybey Cami Minberi Külahındaki Servi Ağacı Bezemesi İle Tasavvuf, Miraç Hadisesi ve Hz. Musa Kıssası Arasındaki İkonografik Benzerlik” Gaziantep Üniversitesi Ayıntâb Araştırmaları Dergisi 5(2) (2022), 76-106.
26. Hatipoğlu, Oktay. XIX. Yüzyıl Osmanlı Camilerinde Kalem işi Tezyinatı. Erzurum: Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2007.
27. Hüsnü, Uğur. “Geleneksel Şehir Dokularında Camilerin Morfolojik Analizi; Gaziantep Örneği”. Artium 1/1 (Haziran 2013). 27-32.
28. İrtem, Çiğdem. Osmanlı Kültüründe Renk Kavramı ve Sosyal Yapıya Etkileri. İstanbul: Haliç Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2014.
29. Kabakcı, Bekir. "Konya Sultan Selim / Selimiye Camisi’ndeki Kalem İşi Çalışmalarının Grafiksel Açıdan İncelenmesi". Kalemişi 1/2 (Şubat 2013). 41-72. https://doi.org/10.7816/kalemisi-01-02-02
30. Kantarcıoğlu A. Selda. “Ahşap Üstü Kalem İşi Bezemelerin Koruma Yöntemleri”. Türkiyemiz Kültür Sanat Dergisi 68 (1992), 42-49.
31. Kemaloğlu, Zeynep. “Anadolu'da Kalem İşi Süslemeye Bir Örnek: Amasyataşova Aşagı Baraklı (Özbaraklı) Camii Mihrabı” Akra Kültür Sanat ve Edebiyat Dergisi 28/10 (Haziran 2022), l47-165. 10.31126/akrajoumal.1074263.
32. Keskiner, Cahide. Türk Motifleri, İstanbul: Türkiye Turing ve Otomobil Yayınları. 1990.
33. Mazlum, Özge. “Rengin Kültürel Çağrışımları”. Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 31, (Haziran 2011). 125-136.
34. Naldan, Funda. “Geç Dönem Anadolu Kalemişi Süslemelerine Yeni Bir Örnek: Kemaliye Orta Cami”. Erdem 76 (Haziran 2019), 185-204. https://doi.org/10.32704/erdem.572898
35. Nemlioğlu, Candan. “Kalemişi Teknikleri”. Antika 17 (1986), 6-8.
36. Nemlioğlu Candan. “Göçeli (Gökçeli) Câmii”. I. Uluslararası Selçuklu Kültür ve Medeniyeti Kongresi Bildirileri-I. 117-136. Konya: Selçuk Üniversitesi, 2001.
37. Nemlioğlu, Candan. “Kastamonu-Kasaba Köyü Mahmut Bey Câmii Kalem İşi Bezemeleri ve Osmanlı Bezeme Sanatına Etkileri”. XIII. Orta çağ ve Türk Dönemi Kazıları ve Sanat Tarihi Araştırmaları Sempozyumu Bildirileri 14-16 Ekim. 463-473. Denizli, 2009.
38. Önal, Raziye Çiğdem. “Trabzon/Araklı’da Geç Dönem Osmanlı Camii Mihraplarında Tipoloji ve Bezeme”. Karadeniz Araştırmaları Enstitüsü Dergisi 7/13 (Aralık 2021), 180-198. https://doi.org/10.31765/karen.1009000 Önal, Raziye Çiğdem. - Köşklü, Zerrin. “Trabzon’da Geç Dönem Osmanlı Camilerinde Ahşap Mihraplar” Sanat Tarihi Dergisi 29/2 (Kasım 2020), 707-743. https://doi.org/10.29135/std.708377
39. Önal, Raziye Çiğdem. – Özkan Koç, Esra. “Trabzon/Şalpazarı/Doğancı Mahallesi Merkez Camii Kalem İşi Süslemeleri” Art-Sanat 21(2024), 467–501. https://doi.org/10.26650/artsanat.2024.21.1103009
40. Öney, Gönül. “İslam Süsleme ve El Sanatlarında Türklerin Katkısı” İslam Sanatında Türkler. İstanbul: Türkiye Yapı ve Kredi Bankası Yayınları, 1976.
41. Özkeçeçi, İlhan.- Ağkurt, Neşe. “Gaziantep’te Bulunan Handan Bey Camii Ahşap Süslemeli Alanlarının Desen Çözümlemesi” Art Vision 29 /50 (2023), 1-11. https://doi.org/10.5152/ArtVis.2023.2232110
42. Pakalın, Mehmet Zeki. “Kalemkâr”. Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü II. İstanbul: MEB, 1993.
43. Renda, Günsel “19. yy.’da Kalemişi Nakış- Duvar Resmi”. Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Türkiye Ansiklopedisi 6 /1530-1534. İstanbul: İletişim Yayınları. 1985.
44. Şener, Dilek. XVIII. Ve XIX. Yüzyıllarda Anadolu Duvar Resimleri. Ankara: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi. 2011.
45. Tali, Şerife. “Kırsehir/Mucur’dakihüseyin Aga Camii ile Emine Hanım Camii’nin Kalemişleri” Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi 6/25 (2013), 504-528.
46. Tali, Şerife. “Giresun Yalıdere Tekke Köyü Cam Kalem işi Bezemeleri” Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi 7/31 (2014), 489-497.
47. Topaloğlu, Aydın. “Renk”, TDVİA. 34, İstanbul: TDV. 2007.
48. Turani, Adnan. Sanat Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Remzi Kitabevi. 1993.
49. Türk Dil Kurumu, Türkçe Sözlük, Ankara: Bilgi Basımevi. 1974.
50. Uçar, Meltem. “Gaziantep Tarihi Su Sistemi ve Su Yapıları”, ODTÜ Mimarlık Fakültesi Dergisi, 33/2 (2016), 73–100. 10.4305/METU.JFA.2016.2.4
51. Uğurlu, Servet Senem. - Atilla Yusuf Turgut, “16. Yüzyıl Osmanlı Saray Kumaşlarında ve Tezhip Sanatında Çiçek Sevgisi: Lâle” Motif Akademi Halkbilimi Dergisi 17 /47 (2024), 1753-1775.
52. Yıldızoğlu, Ersen. İstanbul Rüstem Paşa Cami İç Mekân Kalem İşi Süslemeleri İstanbul: Marmara Üniversitesi, Güzel Sanatlar Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
53. Online Kaynak: URL 1: Foursquare.com. “Kozluca camii”. Erişim 25 Mart 2025. https://tr.foursquare.com/v/kozlucacamii/510f40a3e4b0ce640ee4bdea?openPhotoId=5a0eadc04ce0666ad0e2ddca
54. URL 2: kulturenvanteri.com. “ayazma camii”. Erişim 28 Mart 2025. https://kulturenvanteri.com/yer/ayazma-camii/#16.51/41.022423/29.008414