Kur’an’ın Anlaşılmasında Nüzul Ortamının Önemi: Kâfirûn Sûresi Örneği

Öz

Bu araştırmanın temel amacı, Kur’an’ın doğru anlaşılmasında nüzul ortamının önemini ve Kur’an’ın anlaşılması ile nüzul ortamı arasındaki ilişkiyi Kâfirûn sûresi özelinde incelemektir. Çalışmada, Kur’an’ın indirildiği dönemdeki muhatapların toplumsal ve inanç yapısının, ayetlerin anlamlandırılmasında ne derece belirleyici olduğu, Kâfirûn sûresinin mesajının, nüzul ortamı dikkate alınmadan tam olarak anlaşılamayacağı varsayımıyla ele alınmıştır. Araştırmanın kapsamı, öncelikle Kur’an’ın anlaşılması sürecinde tarih boyunca karşılaşılan temel sorunları ve bu sorunlara karşı geliştirilen yöntemleri incelemektir. Özellikle sebeb-i nüzul ilmi ve nüzul ortamı kavramları üzerinde durulmuş, klasik ve modern tefsir literatüründe bu kavramların nasıl ele alındığı mukayeseli olarak analiz edilmiştir. Kâfirûn sûresinin nüzul ortamı, Mekke’deki müşrik zihniyeti ve sosyo-kültürel yapısı çerçevesinde detaylı biçimde değerlendirilmiş; sûrenin ayetleri hem metin içi (siyak-sibak) hem de metin dışı (tarihsel-toplumsal arka plan) bağlamı dikkate alınarak yorumlanmıştır. Çalışmanın önemi, Kur’an’ın evrensel mesajının doğru anlaşılabilmesi için sadece ayetlerin lafzi anlamına değil, aynı zamanda indiği dönemin toplumsal ve kültürel şartlarına da vakıf olunması gerektiğini vurgulamasında yatmaktadır. Araştırmada, nüzul ortamının göz ardı edilmesinin, ayetlerin anlamında ciddi sapmalara ve yanlış yorumlara yol açabileceği örneklerle gösterilmiştir. Özellikle Kâfirûn sûresinin “dinde zorlama yoktur” gibi ayetlerle laiklik iddialarına referans gösterilmesinin, nüzul bağlamı dışında ele alındığında anlamsal bozulmaya yol açtığı ortaya konmuştur. Araştırmanın amacı, Kâfirûn sûresinin iniş sebebini, muhataplarını ve mesajını, dönemin toplumsal ve inanç yapısı ışığında tespit etmek; klasik ve modern tefsirlerin sûrenin nüzul bağlamına yaklaşımlarını karşılaştırmak ve nüzul ortamını bilmenin murad-ı ilahîyi doğru anlamadaki rolünü ortaya koymaktır. Bu amaç doğrultusunda, sûrenin metinsel ve bağlamsal analizi yapılmış, müşriklerin inanç yapısı, ibadet anlayışı, Allah tasavvuru ve toplumsal değerleri detaylı biçimde incelenmiştir. Yöntem olarak, nitel içerik analizi kullanılmış; klasik (Mukâtil b. Süleyman, Taberî, Fahreddin Râzî, İbn Kesir) ve modern (Elmalılı Hamdi Yazır, Mevdûdî, Celal Yıldırım, Diyanet Kur’an Yolu) tefsirler karşılaştırmalı olarak değerlendirilmiştir. Ayrıca, literatürdeki güncel makale ve tezlerden de yararlanılmıştır. Kâfirûn sûresinin nüzul ortamı, ayetlerin metinsel analiziyle birlikte tarihsel ve toplumsal arka planı dikkate alınarak yorumlanmıştır. Araştırmada ulaşılan temel sonuçlar şunlardır: Kâfirûn sûresi, Mekke müşriklerinin Hz. Muhammed’e dinler arası uzlaşı teklifleri karşısında, İslam’ın tevhid ilkesinden asla taviz vermeyeceğini kesin bir dille ilan etmektedir. Sûredeki “Ey kâfirler” hitabı, sadece müşrikleri değil, o dönemdeki tüm inkârcıları kapsayacak şekilde geniş bir muhatap kitlesine yönelik olduğu tespit edilmiştir. Müşriklerin Allah inancının, tevhid çizgisinden sapmış, şirk unsurlarıyla iç içe geçmiş ve ibadetlerinin şekilsel, ruhsuz bir forma indirgenmiş olduğu tespit edilmiştir. Kur’an, müşriklerin Allah inancını, içerik bakımından geçersiz ve sapkın olarak nitelendirmiş; Hz. Muhammed’in getirdiği İslam’ın, onların benimsediği inanç ve ibadet biçimiyle hiçbir ortak noktasının olmadığını vurgulamıştır. Sonuç olarak, Kâfirûn sûresinin ve genel olarak Kur’an’ın doğru anlaşılması için nüzul ortamının tüm yönleriyle bilinmesi gerektiği, aksi halde ayetlerin evrensel mesajının daraltılacağı ve yanlış anlamlandırılacağı ortaya konmuştur. Bu çalışma, nüzul ortamı bilgisinin tefsir çalışmalarında vazgeçilmez bir unsur olduğunu ve Kur’an’ın tarihsel bağlamının göz ardı edilmemesi gerektiğini göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

• Tefsir
• Tarihsel Bağlam
• Nüzul Ortamı
• Sebeb-i Nüzul
• Kâfirun Suresi

The Importance of the Context of Revelation in the Understanding of the Qur'an; The Example of Sūrāh al-Kāfirūn

Öz

The primary aim of this study is to investigate the significance of the context of revelation for an accurate understanding of the Qur'an, and to analyse the relationship between this context and Qur'anic interpretation, with a particular focus on Sūrāh al-Kāfirūn. Assuming that the message of Sūrāh al-Kāfirūn cannot be fully understood without taking into account the context of the revelation, this study examines the extent to which the social and belief structures of the primary audience are decisive in the interpretation of the verses. Within the scope of the study, the fundamental problems encountered throughout history in the process of understanding the Qur'an and the methods developed to address these problems are examined. Particular emphasis is placed on the concepts of the reason for revelation and the context of revelation, and a comparative analysis has been conducted of how these concepts are addressed in classical and modern exegetical literature. The context of the revelation of Sūrāh al-Kāfirūn has been comprehensively interpreted within the context of the polytheistic mentality and socio-cultural structure in Mecca; the verses of the sūrāh have been interpreted by taking into account both their textual context (siyāḳ-sibāḳ) and their extra-textual context (historical-social background). The significance of this study lies in its emphasis that, in order to correctly understand the universal message of the Qur'an, it is necessary to know not only the literal meaning of the verses, but also the social and cultural conditions of the period in which they were revealed. The study presents examples demonstrating that neglecting the context in which the verses were revealed can lead to significant misinterpretations and distortions of their meaning. Specifically, it has been demonstrated that citing verses such as ‘There is no compulsion in religion’ from Sūrāh al-Kāfirūn to support claims of secularism leads to a distortion of meaning when taken out of the context of its revelation. This study aims to determine the reason for the revelation of Sūrāh al-Kāfirūn, its intended audience and message, in light of the social and religious structure of the period; to compare classical and modern interpretations of the context of its revelation; and to reveal the role of understanding the context of revelation in the correct understanding of divine intent. To this end, a textual and contextual analysis of the sūrāh has been conducted, and the polytheists' belief structure, understanding of worship, conception of Allah, and social values have been examined in detail. Qualitative content analysis was used as the methodology, and classical (Muqātil b. Sulaymān, Ṭabarī, Fakhr al-Dīn al-Rāzī, Ibn Kathir) and modern (Elmalılı Hamdi Yazır, Mawdūdī, Celal Yıldırım, Diyanet Kur'an Yolu) exegeses were examined comparatively. In addition, current articles and theses in the literature have been utilized. Key findings of the study include: the Sūrāh al-Kāfirūn unequivocally declares that Islam will never compromise on the principle of monotheism in response to the polytheists of Mecca offering interfaith reconciliation to the Prophet Muhammad. The address ‘O you disbelievers’ in the verse is directed at a broad audience, encompassing not only polytheists but all deniers of that period. It has been determined that the polytheists' belief in Allah has deviated from the path of monotheism, become intertwined with elements of polytheism, and their worship has been reduced to a formal, soulless form. The Qur'an has described the beliefs of polytheists as invalid and deviant in terms of content; it has emphasised that Islam, brought by the Prophet Muhammad, has no common ground with the beliefs and forms of worship they have adopted. As a result, it has been concluded that to correctly understand Sūrāh al-Kāfirūn and the Qur'an in general, the context of its revelation must be fully understood in all its aspects; otherwise, the universal message of the verses will be narrowed and misinterpreted. This study show that knowledge of the context in which the Qur’an was revealed is an indispensable component of exegesis and that the historical context of the Qur’an must not be ignored.

Anahtar Kelimeler

• Historical Context
• Exegesis
• Context of Revelation
• Reasons for Revelation
• Sūrāh al-Kāfirūn

Kaynakça

1. Abduh, Muḥammed. Tevḥīd Risālesi. çev. Mustafa Behcet b. Muḥammed Sālim. Ankara: Fecr Yayınları, 2021. Akdemir, Salih. Kur’an ve Laiklik. İstanbul: Form Yayınları, 2000.
2. Akdemir, Salih. “Laiklik Sorununa Yeni Bir Yaklaşım Aşkın Boyut”. 1. Kur’an Sempozyumu. ed. Hüseyin Nazlı Aydın vd. 299-327 Ankara: Fecr Yayınları, 1995.
3. Ali, Cevâd. el-Mufaṣṣal fî târîḫi’l-Arab kable’l-İslâm. Beyrut: y.y., 1993.
4. Apak, Adem. “Vahiy Öncesinde Hz. Peygamber (s.a.v.)’in Gönderildiği Sosyo-kültürel ve Dinî Ortam”. Vahyin Nüzûlünün 1400.Yılında Hz. Muhammed (s.a.v.) -Milletlerarası İlmi Toplantı. 73-106. İstanbul: İslâmî İlimler Araştırmaları Vakfı, 2011.
5. Ateş, Süleyman. “İslam’da Din ve Vicdan Özgürlüğü”. III. Kur’an Haftası Sempozyumu. 295-306. Ankara: Fecr Yayınları, 1998.
6. Ateş, Süleyman. “Kur'an Öncesi Arap Toplumunda Dini Düşünce ve İbadet”. Kur’ân’ın Anlaşılmasına Katkısı Açısından Kur’ân Öncesi Mekke Toplumu Sempozyumu. 19-26. İstanbul: İstanbul Büyükşehir Belediyesi, 2011.
7. Ateş, Süleyman. Yüce Kur’an’ın Çağdaş Tefsiri. İstanbul: Yeni Ufuklar Neşriyat, 1991.
8. Aṭrî, Fahd b. Zuveyd. “et-Tekrār fī Sûreti’l-Kāfirûn Ehdāfuhū ve Maḳāṣiduhū”. el-Mecelletu’l-‘İlmiyye bi-Külliyyeti’l-Ādāb. 2025/60 (2025), 3369-3383.

9. Āşūr, Muḥammed eṭ-Ṭāhir b. et-Taḥrīr ve’t-tenvīr. Tunus: Dāru’n-Neşr, 1997.
10. Ay, Mahmut. Kur’an Kıssalarını Siret Bağlamında Okumak-Hz.Musa Kıssası Örneği-. İstanbul: Ensar Yayınları, 2019.
11. Baltacı, Burhan. “Nüzul Dönemi Şartlarının Kur’an’ın Anlaşılmasındaki Yeri – Örnekler Üzerinden Bir Değerlendirme-”. Kur’ân’ın Anlaşılmasına Katkısı Açısından Kur’ân Öncesi Mekke Toplumu Sempozyumu. 109-118. İstanbul: İstanbul Büyükşehir Belediyesi, 2011.
12. Başgil, Ali Fuad. Din ve Laiklik. İstanbul: Yağmur Yayınları, 2007.
13. Bilmen, Ömer Nasuhi. Kur’an-ı Kerim’in Türkçe Meâl-i Âlîsi ve Tefsiri. İstanbul: Bilmen Yayınları, 1985.
14. Boyacıoğlu, Ramazan. “Hz. Muhammed'in Vahiy Öncesi Dönemi”. Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 5/1(Haziran 2001) 5-22.
15. Cerrahoğlu, İsmail. Tefsir Usûlü. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1985.
16. Cevherî, İsmail b. Hammâd. es-Sıḥâḥ: Tâcü’l-luġa ve Sıḥâḥu’l-Arabiyye. thk. Ahmed Abdülgafûr Attâr. Beyrut: Dâru’l-İlm li’l-Melâyîn, 1990.
17. Cündioğlu, Dücane. Kur’an’ı Anlama’nın Anlamı. İstanbul: Kapı Yayınları, 2017.
18. Coşkun, Muhammed. Kur’an Yorumunda Siret-Nüzul İlişkisi. İstanbul: Fikir Yayıncılık, 2014.
19. Çağrıcı, Mustafa. Kur’an’ın Geliş Ortamında Ahlâk ve İnsan İlişkileri. İstanbul: Kuramer Yayınları, 2017.
20. Çandar, Cengiz. “Değişim Sürecinde İslâm”. İslâmî İlimler Dergisi 6/1 (1993-1994), 97-107.
21. Çelik Halil - Badem Mustafa. “Kur’an’ı Anlamaya Katkısı Bakımından: Kur’an’ın Nüzûl Ortamı ve Nüzûl Süreci”. İlahiyat Akademi Dergisi 16 (2022) 83-112.
22. Demirel, Cumhur. “Kur’an’ın Özel Tarihine Işık Tutan Bir İlim: Mekki-Medeni”. Diyanet İlmi Dergisi 4/53 (Aralık 2017) 35-54.
23. Derveze, Muḥammed ‘İzzet. et-Tefsīrü’l-ḥadīs. Beyrut: Dāru’l-Ġarbi’l-İslāmī, 1984.
24. Düzgün, Şaban Ali. “Kur’an’ın Oluşumu (Vahiy Süreci)”. Kelam Araştırmaları Dergisi 5/2 (2007), 1-13.
25. Ebras, Abîd b. Dîvânu Abîd b. el-Ebras. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-Arabî, 1994.
26. Ermemiş, Faruk. “Kur’an-ı Kerim’in Düşünce ve İnanç Özgürlüğüne Yönelik Emirleri ve Hz. Muhammed’in Uygulamaları”. Düzce Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 2/1 (2018) 20-35.
27. Erten, Mevlüt. Nass-Yorum İlişkisi. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2013.
28. Esed, Muhammed. Kur’an Mesajı. çev. Cahit Koytak-Ahmet Ertürk. İstanbul: İşaret Yayınları, 2002.
29. Eyüpoğlu, Osman. “Laiklik-Din İlişkisi: İslâm’ın Laik Boyutu Üzerine Bir Değerlendirme”. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 20-21 (2005), 295-323.
30. Ḫaṭîb, Esmā. “Sûretu’l-Kāfirûn: Ḳirā’etun Belāġiyye”. Humanities Journal of University of Zakho 1/2 (2013), 241-248.
31. Fayda, Mustafa. “Câhiliye”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 7/17-19. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1993.
32. Gökkır, Necmettin. Kur’an Dilinin Sosyo-Kültürel Bağlamı. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2014.
33. Gölcük, Şerafeddin. Kur’an ve Mekke. İstanbul: İz Yayıncılık, 2012.
34. Günaltay, Şemseddin. İslam Öncesi Araplar ve Dinleri. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 1997.
35. Gündüz, Şinasi. Kur’an’ı Anlamak İlahi Vahyin Tarihe Açılımı. İstanbul: Mana Yayınları, 2016.
36. Ġālî, Şeymā Şākir. “Sûretu’l-Kāfirûn: Dirāsetun Ṣavtiyyetun Delāliyyetun”. Mecelletu Tesnīmi’d-Devliyye 16 (Mart 2026), 430-442.
37. Hanefî, Hasan–el-Câbirî, Muhammed Âbid. “Laiklik ve İslam”. çev. Muammer Esen. İslâmî Araştırmalar 8/3-4 (1995), 160-165.
38. Kelbî, İbnu’l. Kitâbu’l-Esnâm. çev. Beyza Düşüngen. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2020.
39. İbn Kesīr, Ebü’l-Fidā’ ‘İmādüddīn. Tefsīrü’l-Ḳur’āni’l-‘aẓīm. thk. Sāmī b. Muhammed Selāme. Riyāḍ: Dāru’ṭ-Ṭayyibe, 1999.
40. İbn Manzur, Ebu’l-Fazl Cemâlüddîn Muhammed b. Mükerrem b. Alî b. Ahmed el-Ensârîn. Lisânu’l-Arab. Beyrut: Dâru Sâdır, ts.
41. İṣfahānī, Rāġıb. el-Müfredāt fī Ġarībi’l-Ḳur’ān. thk. Ṣafvān ‘Adnān Dāvūdī. Beyrut: Dāru’l-Ḳalem, 2009.
42. Karaman, Hayreddin vd. Kur’an Yolu. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2012.
43. Kattân, Mennâ’ Halil. “Esbab-ı Nüzul”. çev. Erdoğan Pazarbaşı-İbrahim Görener Erciyes Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi. 11 (2001) 153-172.
44. Kaya, Remzi. “Vahiy Öncesi Hicaz’da Müşrik Arapların İnanç Esasları”. Kur’an’ın Anlaşılmasına Katkısı Açısından Kur’an Öncesi Mekke Toplumu Sempozyumu, 123-136. İstanbul: İstanbul Büyükşehir Belediyesi, 2011.
45. Kotan, Şevket. “Maûn Sûresi Özelinde Bir Kur’ân Hermenötiği Denemesi”. Cumhuriyet İlahiyat Dergisi 26/2 (Aralık 2022), 803-822.
46. Ḳurṭubī, Ebū Abdullāh Muḥammed b. Aḥmed b. Ebī Bekr el-Enṣārī el-Ḫazrecī Şemseddīn. el-Cāmi‘ li-aḥkāmi’l-Ḳur’ān. Ḳāhire: Dāru’l-Kütübi’l-Mıṣriyye, 1964.
47. Kutub, Muhammed. Kur’an’ı Nasıl Okuyalım. çev. Bekir Karlıağa. İstanbul: İşaret Yayınları, 1997.
48. Mevdūdī, Ebü’l-A‘lā. Tefhīmü’l-Ḳur’ān. çev. Muhammed Han Kayānī vd. İstanbul: İnsan Yayınları, 2005.
49. Nurduhan, Süheyla. “Nüzûl Tertibini İncelemede Oryantalist Perspektif ve İslâm Dünyasına Tesirleri (Muhammed İzzet Derveze Örneği). Yakın Doğu Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 1/11 (Haziran 2025), 145-169.
50. Okumuş, Ejder. “Ali Fuad Başgil’de Din-Toplum ve Laiklik”. Vefatının 50. Yıldönümünde Bir Düşünce İnsanı Olarak “Ali Fuad Başgil ve Siyasi Mücadeleleri” Uluslararası Sempozyumu, ed. Bekir Şişman. Samsun: Çarşamba Belediyesi Kültür Yayınları, 2017.
51. Özsoy, Ömer. “Kur'an Hitabının Tarihselliği ve Tarihsel Hitabın Nesnel Anlamı Üzerine”. İslami Araştırmalar Dergisi 9/1-2-3-4. (1996) 135-143.
52. Öztürk, Mustafa. Kıssaların Dili. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2018.
53. Öztürk, Mustafa. Kur’an Kıssalarının Mahiyeti. İstanbul: Kur’an Araştırmaları Merkezi Yayınları, 2017.
54. Öztürk, Yaşar Nuri. Kur’an Verileri Açısından Laiklik. İstanbul: Yeni Boyut Yayınları, 2003.
55. Rahman, Fazlur. Allah’ın Elçisi ve Mesajı Makaleler 1. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 1997.
56. Rahman, Fazlur. Ana Konularıyla Kur’an. çev. Alparslan Açıkgenç. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2016.
57. Rāzī, Faḫreddīn. Mefātīḥu’l-ġayb Tefsīrü’l-kebīr. Beyrut: Dāru’l-Fikr, 1981.
58. Ṣābūnī, Muḥammed ‘Alī. Ṣafvetü’t-Tefāsīr. Beyrut: Dāru’l-Ḳur’āni’l-Kerīm, 1981.
59. Sâlih, Subhî. Mebâhis fî ulûmi’l-Kur’ân. Beyrut: Dârü’l-İlm li’l-Melâyîn, 1974.
60. Serdār, Nevāl bint Muḥammed b. Zāhid. “Hedāyātu Sûreti’l-Kāfirûn”. Mecelletu’l-Ādāb 21 (Aralık 2021), 401-439.
61. Serinsu, Ahmet Nedim. Kur’an’ın Anlaşılmasında Esbab-ı Nüzul’ün Rolü. İstanbul: Şule Yayınları, 1994.
62. Serinsu, Ahmet Nedim. Kur’an ve Bağlam. İstanbul: Şule Yayınları, 2018.
63. Sükkerî, Ebû Saîd. Dīvānü’l-Hüẕeliyyīn. thk. Abdüssettâr Ahmed Ferrâc. Kahire: Dâru’l-Kütübi’l-Mısriyye, 1945.
64. Süyūṭī, Celālüddīn Abdurraḥmān. el-İtḳān fī ‘ulūmi’l-Ḳur’ān. thk. Muḥammed Sālim Hāşim. Beyrut: Dāru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 2018.
65. Süleymān, Muḳātil b. Tefsīru Muḳātil b. Süleymān. thk. ‘Abdullāh Maḥmūd Şaḥḥāta. Beyrut: Dāru İḥyā’i’t-Türāsi’l-‘Arabī, 2002.
66. Şāṭıbī, İbrāhīm b. Mūsā. el-Muvāfaḳāt. thk. Muḥammed ‘Abdullāh Dirāz. Beyrut: Dāru’l-Bāz, 1975.
67. Taberī, Muhammed b. Cerīr. Cāmi‘u’l-beyān ‘an te’vīli āyi’l-Ḳur’ān. thk. İslām Manṣūr ‘Abdülhamīd. Ḳāhire: Dāru’l-Ḥadīs, 2010.
68. Temizer, Aydın. Bir Üslûb Özelliği Olarak Kur’an’da “De Ki” Hitâbı. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2010.
69. Tiyek, Fatih. Kur’an’ı Anlama’da Bağlamın Rolü ve Meallerdeki Bağlamsal Sorunlar. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2015.
70. Topal, Seyid Ali. Kafirun Suresi Tefsiri. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 1998.
71. Toshihiko, Izutsu. Kur’an’da Tanrı ve İnsan, çev. M. Kürşad Atalar. İstanbul: Pınar Yayınları, 2017.
72. Ṭūfī, Ebū Rebī Süleymān b. Abdülḳavī. el-İksīr fī ‘ilmi’t-tefsīr. thk. Abdülḳādir Hüseyn. Ḳāhire: Mektebetü’l-Ādāb, 1977.
73. Ünsal, Hadiye. Erken Dönem Mekkî Surelerin Tahlili. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2015.
74. Vāḥidī, Ebü’l-Hasen ‘Alî b. Aḥmed. Esbābü nüzūli’l-Ḳur’ān. thk. Kemāl Besyūnī Zaġlūl. Beyrut: Dāru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 1991.
75. Yağmur, Oğuzhan Ş.-Aydemir, Mehmet. “Nüzûl Ortamı ve Sebeb-i Nüzûl Bilgisinin Âyetleri Anlama ve Anlamlandırmaya Katkısı (Hucûrât Sûresi 9-10. Âyetler Örneği)”. Tefsir Araştırmaları Dergisi 7/2 (2023) 617-642.
76. Yazır, Elmalılı Muhammed Hamdi. Hak Dini Kur’an Dili sad. İsmail Karaçam vd. İstanbul: Zehraveyn Yayınevi, 1992.
77. Yıldırım, Celal. İlmin Işığında Asrın Kur’an Tefsiri. İzmir: Anadolu Yayınları, 1991.
78. Zarzûr, Adnân. el-Kur’ân ve nüsûsuh. Şam: Dımeşk Üniversitesi Yayınları, 1980.
79. Zebîdî, Seyyid Muhammed Murtazâ el-Hüseynî. Tâcü’l-ʿarûs min cevâhiri’l-Ḳāmûs. 35 Cilt. thk. Mustafa Hicâzî. Kuveyt: Kuveyt Devleti Ulusal Kültür, Sanat ve Edebiyat Meclisi, 2001.
80. Zemaḫşerī, Ebü’l-Kāsım Maḥmūd b. Ömer. el-Keşşāf ‘an haḳā’iḳi ġavāmiḍi’t-tenzīl. Beyrut: Dāru’l-Kütübi’l-Arabī, 1987. Zerkeşī, Bedrüddīn Muḥammed b. Abdullāh. el-Burhān fî ‘ulūmi’l-Ḳur’ān. thk. Muḥammed Ebü’l-Fazl İbrāhīm. Mıṣır: Mektebetü Dāri’t-Türās, 1957.
81. Zürḳānī, Muḥammed Abdül‘aẓīm. Kur’ān İlimleri: Menāhilü’l-İrfān Tercümesi. çev. Halil Aldemir. İstanbul: Beka Yayıncılık, 2015.
82. Watt, W. Montgomery. Hz. Muhammed’in Mekkesi. çev. Mehmet Akif Ersin. İstanbul: Kuramer Yayınları, 2017. Akademik Akil. “Kur’an’ın Farz Kuralı Laikliktir”. Erişim 25 Nisan 2026. https://www.akademikakil.com/kuranin-farz-kurali-laiktir/gaziozdemir/