Celâlzâde Mustafa’nın Tabakâtü’l-memâlik ve derecâtü’l-mesâlik’inde Adaletin Önemine ve Zulmün Neticelerine Dair Mesajlar

Öz

Osmanlı devlet adamlarından, kanun yapıcılarından ve ilim erbabından olan Celâlzâde Mustafa Çelebi (ö. 975/1567), kaleme aldığı eserlerle bir müellif olarak da tarihte iz bırakmıştır. Kânûnî Sultan Süleyman döneminde yirmi yıldan fazla nişancılık görevinde bulunmuş, bu mesleğin en yetkin isimlerinden biri olarak tanınmıştır. Sanatlı nesir konusunda son derece başarılı olan Celâlzâde, sözü edilen başarısını eserlerine de yansıtmıştır. Celâlzâde Mustafa’nın en önemli eserlerinden biri, Kânûnî döneminin büyük kısmını içeren Tabakâtü’l-memâlik ve derecâtü’l-mesâlik adlı kroniğidir. Müellif bu eserinde, 46 yıl süren Kânûnî Sultan Süleyman devrinin yaklaşık 37 yıllık bölümündeki seferler ve önemli gördüğü hadiseler hakkında, her birini ayrı dereceler hâlinde başlıklandırarak detaylı bilgiler vermiştir. Dönem yazarlarının çoğu için geçerli olduğu üzere; bunlarla ilgili değerlendirmelerinde resmî görüşü, siyasî otoritenin beklentilerini merkeze aldığı açıktır. Aynı zamanda devlet görevlisi olmasının da bu hususta etkili olduğu muhakkaktır. Dönemin şartları düşünüldüğünde Osmanlı Devleti çatısı altında çalışan ve eser veren bir kişinin, sultanın hoşnut olmayacağı değerlendirmeler yapmasının pek mümkün olmadığı kolaylıkla tahmin edilebilir. Bu sebeple şahıslara ve tarihî vakalara dair bazı bilgi ve yorumlarına ihtiyatla yaklaşmak gerekir. Bununla birlikte Celâlzâde Mustafa, eserine kaydettiği nasihatnâme ve siyâsetnâme metni parçaları niteliğindeki kısımlarla, her dönemde geçerli olan çok mühim düsturları da ifade etmiştir. Bu çalışmada Celâlzâde’nin hayatı hakkında ana hatlarıyla bilgi verilmiş; müellifin Tabakâtü’l-memâlik ve derecâtü’l-mesâlik’te adaletin önemine ve zulmün neticelerine dair kaydettiği kısımlar incelenmiştir. Bazıları manzum-mensur karışık, bazıları da yalnızca manzum veya mensur olan bu kısımlar, bütün insanlara hitap eden öğüt ve uyarılar mahiyetindedir. Görkemli bir dönemin olayları anlatılırken tarihî bilgilerin arasına serpiştirilen söz konusu mesajlar, yaşanmış olaylardan çıkarılan hisseler olarak da üzerinde durulmaya değerdir. Mustafa Çelebi uygun hadiseler ve konular arasına fırsat buldukça eklediği uyarı ve nasihatlerde, özellikle yöneticilerin adaletli olmasının önemini ve zulmün sebep olacağı vahim neticeleri vurgulamıştır. Müslüman olmamasına rağmen, adaleti sebebiyle birçok İslâmî eserde âdil hükümdar sembolü olarak zikredilen ve örnek gösterilen Sâsânî hükümdarı Enûşirvân’ı da birkaç kez anmış; böylece gerek devrindeki gerek sonraki dönemlerde gelecek yöneticilere seslenmiştir. Allah’ın bir yöneticiye verdiği makam ve imkânların emanet olduğunu, ülkenin ancak adaletle güzelleşeceğini, halkın emniyet ve huzurunun onunla sağlanacağını, zulüm ve eziyetin ortadan kalkmasının, zalimlerin yenilgiye uğramasının adaletle mümkün olduğunu belirten Celâlzâde Mustafa Çelebi; ülkesinin ayakta kalmasını isteyen hükümdarların, ülkeleri yıkan ve devletleri bozguna uğratan şeyin zulüm olduğunu unutmamaları, adaleti karakter hâline getirmeleri ve halkın refahı için devamlı çalışıp çabalamaları gerektiğini dile getirmiştir. Tabakâtü’l-memâlik ve derecâtü’l-mesâlik, 16. yüzyıldan günümüze taşıdığı bu öğüt ve uyarılarla bir nasihatnâme ve siyâsetnâme gözüyle de okunup istifade edilecek bir kronik olması bakımından dikkate değerdir.

Anahtar Kelimeler

• Osmanlı Tarihi
• Celâlzâde Mustafa Çelebi
• Tabakâtü’l-memâlik ve derecâtü’l-mesâlik
• Zulüm
• Adalet

Messages on the Importance of Justice and the Consequences of Injustice in Celālzāde Mustafa's Ṭabaqāt al-mamālik wa darajāt al-masālik

Öz

Celālzāde Mustafa Çelebi (d. 975/1567), an Ottoman statesman, lawmaker, and scholar, is also a figure who left his mark on history as an author through the works he wrote. He served as a chief marksman for over twenty years during the reign of Suleiman the Magnificent, and was known as one of the most competent figures in this profession. Extremely successful in ornate prose, Celālzāde reflected this success in his works. One of Celālzāde Mustafa's most important works is his chronicle, Ṭabaqāt al-mamālik wa darajāt al-masālik, which covers much of the era of Suleiman the Magnificent. In this work, the author provides detailed information on the campaigns and events he considered important during approximately 37 of the 46 years of Suleiman the Magnificent's reign, categorizing each event into different levels. As was the case for most writers of the period; It is clear that in his assessments of these matters, he centered his views on the official perspective and the expectations of the political authority. His status as a state official undoubtedly also played a role in this. Considering the conditions of the time, it can easily be assumed that it is unlikely for someone working and writing under the umbrella of the Ottoman State to make assessments that would displease the Sultan. Therefore, one should approach some of his information and interpretations regarding individuals and historical events with caution. Nevertheless, Celālzāde Mustafa, through the sections of his work that are in the nature of advice and political treatises, also expressed very important principles that are valid in every era. This study provides a general overview of Celālzāde’s life and examines the sections in Ṭabaqāt al-mamālik where the author addresses the importance of justice and the consequences of injustice. Some of these sections, a mixture of verse and prose, and others solely in verse or prose, are in the nature of advice and warnings addressed to all people. These messages, interspersed among historical information while recounting the events of a glorious era, are also noteworthy as lessons learned from lived experiences. In these warnings and advice, which Celālzāde added whenever he had the opportunity, he particularly emphasized the importance of rulers being just and the dire consequences of oppression. He also mentioned several times the Sasanian ruler Anūshirvān, who, despite not being a Muslim, is cited as a symbol and example of a just ruler in many Islamic works because of his justice; thus, he addressed both the rulers of his time and future rulers. Celālzāde Mustafa Çelebi stated that the position and opportunities given to a ruler by God are a trust, that a country can only be beautified through justice, that the security and peace of the people can only be ensured through it, and that the elimination of oppression and torment, and the defeat of the oppressors, is only possible through justice. He stated that rulers who wish for their country to remain standing should not forget that tyranny is what destroys countries and brings ruin to states; they should make justice a character trait and constantly work and strive for the welfare of their people. Ṭabaqāt al-mamālik wa darajāt al-masālik, with its advice and warnings carried from the 16th century to the present day, is noteworthy as a chronicle that can be read and benefited from as both a book of advice and a treatise on politics.

Anahtar Kelimeler

• Ottoman History
• Celālzāde Mustafa Çelebi
• Ṭabaqāt al-mamālik wa darajāt al-masālik
• Justice
• Injustice

Kaynakça

1. Açıkel, Yusuf. “Hz. Peygamber’in Sünneti/Hadisleri ve Bazı Yöneticilerin Örnek Uygulamaları Özelinde Adâletin Te’sisine Yönelik Temel Yaklaşımlar”. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi 12/66 (Ekim 2019), 1247-1266.
2. Afyoncu, Erhan. “Nişancı”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 33/156-158. İstanbul: TDV Yayınları, 2007.
3. Afyoncu, Erhan (ed.). Venedik Elçilerinin Raporlarına Göre Kanunî ve Pargalı İbrahim Paşa. çev. Pınar Gökpar - Elettra Ercolino. İstanbul: Yeditepe Yayınevi, 2012.
4. Aksoy, Ömer Asım. Atasözleri ve Deyimler Sözlüğü I, Atasözleri Sözlüğü. İstanbul: İnkılâp Kitabevi, 1993. Arslan, Harun. Celâlzâde Mustafa’nın Tercüme-i Me‘âricü’n-nübüvve Adlı Eseri, Metin-Sözlük-Özel Adlar Dizini-Esmâ-yı Latîfe. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2013.
5. Âşık Çelebi. Meşâ’irü’ş-şu‘arâ. haz. Filiz Kılıç. PDF: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2018. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-210485/asik-celebi-mesairus-suara.html
6. Baran, Burhan. Celal-zade Koca Nişancı Mustafa Çelebi, Cevahirü’l-Ahbar fi Hasaili’l-Ahyar, İnceleme-Metin-Dizin. Diyarbakır: Dicle Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2011.
7. Beyânî. Tezkiretü’ş-şu’arâ. haz. Aysun Sungurhan. PDF: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2017. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-194495/beyani-tezkiresi-tezkiretus-suara.html
8. Bozkurt, Nahide. “İbn Hübeyre, Ebû Hâlid”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 20/81-82. İstanbul: TDV Yayınları, 1999.

9. Celâl-zâde Mustafa Çelebi. Tabakâtü’l-memâlik ve derecâtü’l-mesâlik. 5997: 1b-428b. İstanbul Üniversitesi Nadir Eserler Kütüphanesi.
10. Celâl-zâde Mustafa Çelebi. Tabakâtü’l-memâlik ve derecâtü’l-mesâlik. Ayasofya, 3296: 1b-418b. Süleymaniye Kütüphanesi.
11. Celâl-zâde Mustafa. Selim-nâme. haz. Ahmet Uğur - Mustafa Çuhadar. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1990.
12. Coşkun, Vildan S. “Tâk-ı Kisrâ”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 39/450-451. İstanbul: TDV Yayınları, 2010.
13. Çavuşoğlu, Mehmed. “Şehzâde Mustafa Mersiyeleri”. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Enstitüsü Dergisi, Prof. Tayyib Gökbilgin Hatıra Sayısı 12 (1982). İstanbul: Edebiyat Fakültesi Matbaası, 641-686.
14. Demir, İsmail. Hâtim et-Tâ’î, Hayatı, Eseri ve Edebî Kişiliği. Erzurum: Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2002.
15. Demirtaş, Funda. Celâl-zâde Mustafa Çelebi, Tabakâtü’l-memâlik ve derecâtü’l-mesâlik. Kayseri: Erciyes Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2009.
16. Demirtaş, Funda. “Özgün Bir Osmanlı Kroniğinin Mukaddimesi Tabakâtü’l-Memâlik ve Derecâtü’l-Mesâlik”. KARE Uluslararası Karşılaştırmalı Edebiyat Dergisi 16 (Aralık 2023), 38-49.
17. Emecen, Feridun. “Canbirdi Gazâlî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 7/141-143. İstanbul: TDV Yayınları, 1993.
18. Emecen, Feridun. “İbrâhim Paşa, Makbul”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 21/333-335. İstanbul: TDV Yayınları, 2000.
19. Emecen, Feridun M. Kanuni Sultan Süleyman ve Zamanı. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2022.
20. Eratalay, Sevda. Terceme-i Me‘âricü’n-nübüvve (Metin-Sözlük). Van: Yüzüncü Yıl Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2014.
21. Ersöz, Resul. “Kur’ân’a Göre “Hakk” ve “Adalet” Kavramları Bağlamında İslâm Toplumunun İctimâî Değerleri”. Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 18/2 (Aralık 2016), 1-27.
22. Gazzâlî, Muhammed bin Muhammed. Nasîhatü’l-mülûk. haz. Celâleddin Humâyî. Tahran: Müessese-i Neşr-i Humâ, 1367.
23. Gelibolulu Mustafa Âlî. Künhü’l-ahbâr, 4. Rükün. haz. Suat Donuk. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2024.
24. Işık, Şemsettin. “Kur’an’da Adalet ve Evrensel İlkeleri”. Bingöl Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 23 (Haziran 2024), 145-170.
25. İnan, Göker. “İbrahim Paşa’nın Budin’den Getirttiği Heykeller, Şair Figânî ve Ölümüne Dair Yeni Tespitler”. Cemal Aksu Armağanı. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Yayınları (2020), 519-557.
26. Kappert, Petra. Geschichte Sultan Süleymân Kânûnîs von 1520 bis 1557 oder Tabakâtü’l-memâlik ve derecâtü’l-mesâlik von Celâlzâde Mustafâ genannt Koca Nişâncı. Wiesbaden: Franz Steiner Verlag, 1981. Kara, Mustafa. “Kur’ân’da ‘Adâlet Kavramı ve Güncel Değeri”. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 34 (2013), 137-172.
27. Kerslake, Celia. “Celâlzâde Mustafa Çelebi”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 7/260-262. İstanbul: TDV Yayınları, 1993.
28. Kınalızâde Hasan Çelebi. Tezkiretü’ş-şu’arâ. haz. Aysun Sungurhan. PDF: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2017. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-194494/kinalizade-hasan-celebi-tezkiretus-s-uara.html
29. Küçükceran, Ali. Klasik Türk Edebiyatında Hâtem-i Tâ’î ve “Hikâye-i Hâtemü’t-Tayyî” Adlı Eser (İnceleme-Metin). Ankara: Hacettepe Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2022.
30. Latîfî. Tezkiretü’ş-şu’arâ ve tabsıratü’n-nuzamâ. haz. Rıdvan Canım. PDF: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2018. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-216998/latifi-tezkiretus-suara-ve-tabsiratun-nuzama.html
31. Mecdî Mehmed Efendi. Hadâ’iku’ş-Şakâ’ik: Mecdî’nin Şakâ’ik Tercümesi. haz. Bilal Alpaydın - Fatih Odunkıran. 2 Cilt. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2022.
32. Muallimzâde Ahmed Edhemî. Tercüme-i Nasîhatü’l-Mülûk: Gazzâlî’nin Siyasetnâmesinin Osmanlı Dönemi Tercümesi. haz. Göker İnan. İstanbul: Klasik Yayınları, 2022.
33. Nev‘îzâde Atâyî. Hadâ’iku’l-hakâ’ik fî tekmileti’ş-Şakâ’ik: Nev‘îzâde Atâyî’nin Şakâ’ik Zeyli. haz. Suat Donuk. 2 Cilt. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2017.
34. Pakalın, Mehmet Zeki. Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü. 3 Cilt. İstanbul: Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları, 1993.
35. Sehî Beg. Heşt Bihişt. haz. Halûk İpekten, Günay Kut, Mustafa İsen, Hüseyin Ayan, Turgut Karabey. PDF: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2017. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/56165,hest-bihistpdf.pdf?0&_tag1=03EE5380B678F1063BF0A9ED54D2FA0DD771F0E5&crefer=B89D4FCE73BE48C4B6329589DAB13D227F896A5A71191BE
36. Şentürk, Ahmet Atillâ. Yahyâ Beğ’in Şehzâde Mustafa Mersiyesi yahut Kanunî Hicviyesi. İstanbul: Enderun Yayınları, 1998.
37. Taşköprülüzâde Ahmed Efendi. Eş-Şakâ’iku’n-nu‘mâniyye fî ulemâi’d-Devleti’l-Osmâniyye: Osmanlı Âlimleri. haz. Muhammet Hekimoğlu. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2019. Turan, Şerafettin. “Mustafa Çelebi”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 31/290-292. Ankara: TDV Yayınları, 2020.
38. Tülücü, Süleyman. “Hâtim et-Tâî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 16/472-473. İstanbul: TDV Yayınları, 1997.
39. Uzunçarşılı, İ. H. “Onaltıncı Asır Ortalarında Yaşamış Olan İki Büyük Şahsiyet: Tosyalı Celȃl Zȃde Mustafa ve Salih Çelebiler”. BELLETEN 22/87 (1958), 391-442.
40. Yınanç, Refet. “Dulkadıroğulları”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 9/553-557. İstanbul: TDV Yayınları, 1994.