Filistin’in Kültürel Mirasının Muhafazasında Abdullah Muhlis (1878–1947): Yazma Eser, Kütüphane ve Vakıf Ekseninde Entelektüel Faaliyetleri

Öz

Osmanlı Devleti’nin son dönemlerinden İngiliz mandaterliği sürecine uzanan tarihsel aralıkta Filistin, Nahda hareketinin etkisiyle edebî üretimin, tarih yazımının ve basın faaliyetlerinin yoğun biçimde tezahür ettiği canlı bir entelektüel ortama sahne olmuştur. Gelişen eğitim imkânları, matbuatın yaygınlaşması ve ilmî dolaşımın artması bu canlılığın başlıca dinamiklerini oluşturmakla birlikte, Filistin bağlamında sürecin yönünü tayin eden temel unsur, Siyonizmin bölgede ortaya çıkardığı siyasî, demografik ve kültürel tehdit algısı olmuştur. Bu tehdit algısı, özellikle İngiliz mandaterliği döneminde Filistinli aydınlar arasında tarih, kültür ve edebiyat merkezli bir düşünsel yönelimi belirgin biçimde güçlendirmiştir. Bu süreçte Filistin tarihi, kutsal mekânlar, vakıf müesseseleri ve yazma eserler etrafında teşekkül eden metinler, millî ve kültürel değerlerin korunmasına yönelik bilinçli bir entelektüel çaba hüviyeti kazanmıştır. Bu bağlamda çalışma, Gaziantep kökenli bir Osmanlı aydını olan Abdullah Muhlis’in söz konusu süreçte Filistin’in tarihî ve kültürel mirasının muhafazasındaki konumunu, yazma eser, kütüphane ve vakıf ekseninde incelemeyi amaçlamaktadır. Muhlis’in tarih yazımı, yazma eser kültürü, kütüphanecilik ve vakıf idaresi gibi alanlarda ortaya koyduğu çok yönlü faaliyetlere rağmen entelektüel şahsiyetinin literatürde sınırlı biçimde ele alınmış olması, bu çalışmanın çıkış noktasını teşkil etmektedir. Bu doğrultuda Muhlis’in aile ve eğitim arka planı, Osmanlı taşra bürokrasisi içindeki meslekî tecrübesi ve idarî görevleri ile ilmî üretimi arasındaki ilişki bütüncül bir çerçevede ele alınmıştır. Özellikle telif, tahkik, tercüme ve basın yazılarıyla şekillenen entelektüel faaliyetleri, yazma eser kültürü ve kurumsal hafıza perspektifi çerçevesinde analiz edilmiştir. Muhlis’in yazma eserleri tespit, tasnif ve neşir süreçlerindeki yaklaşımı; kütüphaneleri ilmî üretimin sürekliliğini temin eden kurumsal yapılar olarak değerlendirmesi; vakıf müesseselerini ise tarihî sürekliliğin hukukî ve kurumsal zemini olarak ele alması, çalışmanın temel inceleme eksenlerini oluşturmaktadır. Ayrıca Muhlis’in dönemin ilmî çevreleriyle kurduğu ilişkiler, süreli yayınlardaki faaliyetleri ve metin merkezli eleştirel yaklaşımı da değerlendirilerek onun Filistin merkezli olmakla birlikte Şam, Kahire ve Beyrut gibi ilim merkezleriyle irtibat hâlinde bulunan geniş bir entelektüel ağ içindeki konumu analiz edilmiştir. Bu yönüyle çalışma, Muhlis’i metin, kurum ve kültürel hafıza arasındaki ilişkiyi tesis eden bir entelektüel aktör olarak ele almaktadır. Çalışmada yöntem olarak biyografik analiz ile entelektüel tarih yaklaşımı birlikte kullanılmış; arşiv belgeleri, süreli yayınlar, tahkik edilmiş metinler, hatıratlar ve çağdaş değerlendirmeler mukayeseli ve metin merkezli bir okumaya tâbi tutulmuştur. Bununla birlikte Muhlis’in eserlerinin önemli bir kısmının günümüze ulaşmamış olması, şahsî kütüphanesinin savaş şartlarında kaybolmuş olması ve yazılarının dağınık hâlde bulunması, çalışmanın sınırlılıklarını teşkil etmektedir. Sonuç olarak bu çalışma, Muhlis’in yazma eserler, kütüphaneler ve vakıf müesseseleri üzerinden Filistin’in tarihî sürekliliğini ve Arap-İslâm kültürel hafızasını muhafaza etmeye yönelik sistemli bir entelektüel çaba ortaya koyduğunu; bu çabanın, dönemin siyasî ve kültürel şartları içerisinde şekillenen bilinçli bir miras koruma yaklaşımı olarak değerlendirilmesi gerektiğini ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Arap Dili ve Belagatı
• Abdullah Muhlis
• Filistin
• Kültürel Miras
• Yazma Eser
• Kütüphane
• Vakıf.

Etik Beyan

Bu çalışmanın hazırlanma sürecinde bilimsel ve etik ilkelere uyulduğu ve yararlanılan tüm çalışmaların kaynakçada belirtildiği beyan olunur.

Abdullah Mukhlis (1878–1947) in the Preservation of Palestine’s Cultural Heritage: Intellectual Activities in the Context of Manuscripts, Libraries, and Waqf

Öz

During the period extending from the final decades of the Ottoman Empire to the era of the British Mandate, Palestine witnessed a vibrant intellectual milieu in which literary production, historiography, and press activities manifested with increasing intensity under the influence of the Nahda movement. While the expansion of educational opportunities, the proliferation of print culture, and the intensification of scholarly circulation constituted the primary dynamics of this vitality, the principal factor shaping the trajectory of this process in the Palestinian context was the political, demographic, and cultural threat perception generated by Zionism. This perception of threat significantly reinforced a historical, cultural, and literary orientation among Palestinian intellectuals, particularly during the British Mandate period. Within this framework, texts structured around the history of Palestine, sacred sites, waqf institutions, and manuscript culture acquired the character of a conscious intellectual endeavor aimed at preserving national and cultural values. In this context, the present study aims to examine the position of Abdullah Mukhlis—an Ottoman intellectual of Gaziantep origin—in the preservation of Palestine’s historical and cultural heritage, with particular focus on manuscripts, libraries, and waqf institutions. The point of departure of this study lies in the observation that, despite Mukhlis’s multifaceted contributions to historiography, manuscript culture, librarianship, and waqf administration, his intellectual persona has received limited and fragmented attention in the existing literature. Accordingly, the study addresses the relationship between Mukhlis’s familial and educational background, his professional experience within the Ottoman provincial bureaucracy, and his scholarly production within a holistic analytical framework. His intellectual activities—shaped through authorship, critical editing, translation, and journalistic writings—are examined from the perspective of manuscript culture and institutional memory. In this regard, his approach to the identification, classification, and publication of manuscripts; his conceptualization of libraries as institutional structures ensuring the continuity of scholarly production; and his treatment of waqf institutions as the legal and institutional foundations of historical continuity constitute the principal axes of analysis. Furthermore, the study evaluates Mukhlis’s relations with contemporary scholarly circles, his contributions to periodicals, and his text-centered critical methodology, thereby situating him within a broader intellectual network extending from Palestine to major centers of learning such as Damascus, Cairo, and Beirut. In this respect, the study approaches Mukhlis as an intellectual actor who constructs the relationship between text, institution, and cultural memory. Methodologically, the study employs a combination of biographical analysis and intellectual history, drawing on archival documents, periodicals, critical editions, memoirs, and contemporary assessments, all subjected to a comparative and text-centered reading. Nevertheless, the loss of a significant portion of Mukhlis’s works, the disappearance of his personal library under wartime conditions, and the dispersed nature of his writings constitute the principal limitations of the study. In conclusion, the study demonstrates that Mukhlis developed a systematic intellectual effort aimed at preserving the historical continuity of Palestine and its Arab-Islamic cultural memory through manuscripts, libraries, and waqf institutions, and that this effort should be understood as a conscious approach to heritage preservation shaped by the political and cultural conditions of the period.

Anahtar Kelimeler

• Arabic Language and Rhetoric
• Abdullah Mukhlis
• Palestine
• Cultural Heritage
• Manuscripts
• Libraries
• Waqf.

Etik Beyan

It is declared that scientific and ethical principles have been followed while carrying out and writing this study and that all the sources used have been properly cited.

Kaynakça

1. Alî b. Müncib, Emînüddîn Tâcürriyâse Ebi’l-Kâsım. el-İşâre ilâ men Nâle’l-Vizâre. thk. Abdullâh Muhlis. Kahire: Matbaatü’l-Maʿhedi’l-İlmî el-Firensî, 1341/1923.
2. Aselî, Kâmil. Türâsü Filestîn fî Kitâbâti Abdullâh Muhlis. Amman: Dâru’l-Kermil, 1407/1986.
3. Attârî, Abdusselâm vd. (ed.). Mevsûatü’s-Sekâfeti’l-Filestîniyye Kable’n-Nekbe. thk. Âtıf Ebû Seyf. b.y.: y.y., 2022.
4. Avdât, Yakub. Min Aʿlâmiʾl-Fikr veʾl-Edeb fî Filestîn. Amman: Vekâletüʾt-Tevzîiʾl-Ürdüniyye, 1406/1986.
5. Ahmed Teymur Paşa. “el-Âsâru’n-Nebeviyye Rakam (9): eş-Şiʿrâtu’l-Bâkiye ila’l-Yevm”. Mecelletü’l-Hidâyeti’l-İslâmiyyeti’l-Mısrıyye 2/6 (1929), 287-293.
6. Bahrî, Cemîl. “el-İşâre ilâ men Nâle’l-Vizâre”. Mecelletü’z-Zehra (Ekim 1924), 360-361.
7. Bûzîd, Bûmedîn vd. Kadâyâʾt-Tenvîr veʾn-Nahda fiʾl-Fikriʾl-Arabiyyiʾl-Muâsır. Beyrut: Merkezü Dirâsâtiʾl-Vahdetiʾl-Arabiyye, 1999.
8. Cebhetü’d-Demokratiyye li Tahrîri Filestîn. Mine’l-İntidâb ile’n-Nekbe 1919-1948. Dimeşk: ed-Dâru’l-Vataniyye el-Cedîde, 2017.

9. Cihâd Ahmed, Sâlih. “Abdullâh Muhlis ve Mektebetuhu’l-Menhûbe fi’l-Kuds”. el-Makdisiyye 11 (2021), 197-223. Ebû Gazâle, Adnân. es-Sekâfetüʾl-Kavmiyye fî Filestîn Hilâleʾl-İntidâbiʾl-Brîtânî. çev. Husnî M. Mahmud. Amman: el-Vekâletüʾl-Arabiyye liʾt-Tevzî veʾn-Neşr, ts.
10. Ebû Hamd, İrfân. Aʿlâm min Ardi’s-Selâm. Hayfa: Şeriketuʾl-Ebhâsiʾl-İlmiyye ve’l-Ameliyye, 1400/1979.
11. Ebû Hannâ, Hannâ. Talâiʿuʾn-Nahda fî Filestîn 1862-1914. Beyrut: Müessesetüʾd-Dirâsâtiʾl-Filestînîyye, 2005.
12. Ebû Hâşim, Abdullatîf Zekî. “Kitâbu Türâsi Filestîn fî Kitâbâti Abdullâh Muhlis Arad ve Nakd”. Dünyâ el-Vatan (Erişim 29 Ekim 2025). https://pulpit.alwatanvoice.com/content/prinat/29607.html
13. Endülüsî, Şemsuddîn Ebî Abdillâh Muhammed b. Câbir. Bedîiyyetü’l-Umyân el-Müsemmât el-Hulletü’s-Seyrâ fî Medhi Hayri’l-Verâ. thk. Abdullâh Muhlis. Kahire: el-Matbaatü’s-Selefiyye Mektebetühâ, 1347/1928.
14. Halevy, Dotan. “Ottoman Ruins Captured: Antiquities, Preservation, and Waqf in Mandatory Palestine”. Journal of the Ottoman and Turkish Studies Association 5/1 (2018), 91-114. https://doi.org/10.2979/jottturstuass.5.1.06 Hilâl, Hikmet. “el-Edîbü’l-Mecmeʿi’l-Kebîr Abdullâh Muhlis el-Âlimü’l-Celîl ve’l-Müerrihu’l-Müsannif 1878-1947”. Mecelletü Mecmeʿi’l-Luğati’l-Arabiyye 83/4 (ts.), 939-948.
15. Ismael, Ismael Mohammed - Alawi, Ammar Mardhi. “The Critical Approach of Dr. Ayman Fuad Sayed”. Multicultural Education 8/3 (2022), 444-449. https://doi.org/10.52161/Multi.5644303
16. Karacadağ, Abdulkadir - Tanrıverdi, Eyyüp. “Filistin’de Siyonizm’e Muhalif Hristiyan Bir Aydın: Necîb el-Hûrî Nassâr (1865-1948)”. Şarkiyat Mecmuası 45 (2024), 1-25. https://doi.org/10.26650/jos.1471064
17. Kehhâle, Ömer Rızâ. Mucemu’l-Müellifîn. 15 Cilt. Beyrut: Mektebetü’l-Müsennâ, 1377/1957.
18. Kemal, Namık. Kitâbü Fatihati’l-Fütûhâti’l-Osmaniyye. çev. Abdullâh Muhlis. Hayfa: el-Matbaatü’l-Vataniyye, 1327/1909.
19. Kemal, Namık. Sîretü’l-Fâtih. çev. Abdullâh Muhlis. Kahire: Müessesetü Hindâvî, 2017.
20. Khalidi, Tarif. “Palestinian Historiography: 1900-1948”. Journal of Palestine Studies 10/3 (1981), 59-76. https://doi.org/10.2307/2536460
21. Kisân, Cân. “el-Hareketüʾs-Sekâfiyyetüʾl-Arabiyye fî Filestîniʾl-Muhtelle”. Şuûnu Arabiyye 68 (1991), 92-108.
22. Kullâb, Muhammad Hâlid. el-Medhal ilâ Türâsi Müerrihi’l-Kuds Abdullâh Muhlis. Riyad: Merkezü’l-Melik Faysal li’l-Buhûs ve’d-Dirâsâti’l-İslâmiyye, 2019.
23. Kürd Alî, Muhammed. Hıtatu’ş-Şâm. 6 Cilt. Dimeşk: Mektebetu’n-Nûrî, 3. Basım, 1404/1983.
24. Mansour, Johnny. “el-Allâme Abdullâh Muhlis: Melâmih min Hayâtihî ve Devrihî fî Keşfi’t-Türâsi’l-Arabî ve’l-İslâmî fî Filestîn”. Al-Qasemi Journal of Islamic Studies 1/1 (2016), 63-78.
25. Muhâfaza, Alî. el-Harekâtüʾl-Fikriyye fî Asriʾn-Nahda fî Filestîn ve’l-Ürdün. Beyrut: Dâruʾl-Ehliyye liʾn-Neşr veʾt-Tevzî, 1407/1987.
26. Muhlis, Abdullâh. Cübbü Yûsuf es-Sadîk ve Kabruhu’ş-Şerîf. Kahire: el-Matbaatü’s-Selefiyye, 1346/1927.
27. Muhlis, Abdullâh. Miʾzenetü’l-Câmiʿi’l-Ebyad fi’r-Remle. Kahire: Müessesetü Hindâvî, 2017.
28. Nuveyhid, Accâc. Ricâl min Filestîn kemâ Araftuhum. Beyrut: Müessesetüʾd-Dirâsâtiʾl-Filestînîyye, 2023.
29. Sebzevârî, Muhammed Mehdî Alevî. “Bâbu’l-Mukâtebe ve’l-Müzâkere”. Mecelletü Luğati’l-Arabiyye el-Irâkiyye 7/7 (1929), 557-566.
30. Tarrâzî, Fîlîb dî. Hazâinu’l-Kutubi’l-Arabiyye fi’l-Hâfikayn. 4 Cilt. Beyrut: Vizâretü’t-Terbiyyeti’l-Lübnâniyye, 1366/1947.
31. U. F. vd. “PALESTINA”. Oriente Moderno 4/1 (1924), 40-47.
32. Zachary, J. Foster. “Was Jerusalem Part of Palestine? The Forgotten City of Ramla, 900–1900”. British Journal of Middle Eastern Studies 43/4 (2016), 575-589. http://dx.doi.Org/10.1080/1B530194.20l6.1142426
33. Ziriklî, Hayruddîn. el-Aʿlâm. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-İlm li’l-Melâyîn, 15. Basım, 1423/2002.