Muallakât Şiirleri’nde Stratejik Bir Araç Olarak Soru Edimsözü ve Bağlamsal Analizi

Öz

Bu araştırma, Muallakât Şiirleri’ndeki istifham (soru) formlarının edimsözsel işlevlerini, klasik Arap belâgatı ile modern dilbilim kuramlarını karşılaştırarak analiz etmektedir. Çalışmanın merkezinde, İslâm öncesi dönemin (Câhiliye) şaheserleri kabul edilen yedi büyük şairin (Muallakât müellifleri) şiirlerinde kullandıkları “soru” formlarının derinlikli analizi yer almaktadır. Arap belâgatında cümleler “Haber” ve “İnşâ” olarak ikiye ayrılır. Haber, doğrulanabilirlik ölçütü taşıyan ve doğru ya da yanlış olabilen ifadeleri kapsarken; inşâ, söyleniş anında gerçekleşen, doğruluk-yanlışlık ölçütüne tâbi olmayan ve muhatap üzerinde bir etki üretmeyi hedefleyen söz türlerini içerir. Araştırmanın temel sorunsalı gramer yapısı bakımından bir bilgi talebi olan istifhamın, edebi bir bağlamda nasıl olup da muhatabı kınayan, reddeden veya onunla alay eden bir edimsöze (illoküsyonel eylem) dönüştüğüdür. Çalışma, iki farklı geleneği birbirine bağlar; Klasik boyut, Ebû Ya’kub Sekkâkî (ö. 626/1229) ve Abdülkâhir el-Cürcânî (ö. 471/1078-79) gibi alimlerin geliştirdiği “Muktezâ-i Hâl” (sözün durumun gerekliliklerine uygunluğu) ilkesi. Bu ilkeye göre, bir sözün güzelliği ve doğruluğu, söylendiği ortama ve muhatabın psikolojik durumuna bağlıdır. Modern boyut, Austin ve Searle tarafından geliştirilen “Söz Edimleri Kuramı” ile Sperber ve Wilson’ın “Bağlamsallık (Relevance) Kuramı”. Araştırma, klasik “İnşâ” kavramı ile modern “İlloküsyonel Güç” kavramı arasındaki çarpıcı benzerlikleri ortaya koymaktadır. Bu kapsamda Muallakât şiirlerinin analizi, makalenin ana gövdesini, Câhiliye Dönemi’nin yedi büyük şairi kabul edilen; İmruülKays b. Hucr (ö. 540), Tarafe b. Abd (ö. 564), Züheyr b. Ebî Sülmâ (ö. 609), Lebîd b. Rebîa (ö. 660), Antere b. Şeddâd (ö. 614), Amr b. Külsûm (ö. 584) ve Hâris b. Hillize (ö. 570) tarafından inşâd edilen Muallakât Şiirleri’ndeki soru formlarının incelenmesi oluşturmaktadır. Yapılan kapsamlı analizler, Muallakât Şiirleri’ndeki soru formlarının geleneksel gramer kalıplarının sınırlarını aşarak, şairlerin zihnindeki derin iletişimsel niyetleri somutlaştıran dinamik edimsözsel eylemlere dönüştüğünü göstermektedir. Bu dilsel yapıların, salt bir bilgi talebi olmanın ötesinde, Câhiliye Dönemi’nin kendine has sosyo-kültürel dokusunda toplumsal hiyerarşiyi düzenleyen, güç dengelerini tescil eden ve kabilevî etkileşimleri yönlendiren stratejik söylem hamleleri olarak konumlandığı saptanmıştır. Çalışma, Arap belâgatının Muktezâ-i Hâl ve Nazım teorileri ile modern pragmatiğin Söz Edimleri ve Bağıntı kuramları arasında kurulan ontolojik köprünün, kadim metinlerdeki anlam çeşitliliğini deşifre etmede ne denli kritik bir işlev gördüğünü ortaya koymaktadır. Özellikle kelimelerin niyet odaklı dizilimini esas alan Nazım teorisinin, modern dilbilimdeki bağlamsal sezdirim mekanizmalarıyla olan derin uyumu, sözdizimsel tercihlerin aslında bizzat icra makamlarının bir özeti olduğunu doğrulamaktadır. Bu çerçevede bağlam; yalnızca dilsel unsurlardan ibaret kalmayıp, bilişsel, durumsal ve sosyo-kültürel değişkenlerin birleşimiyle anlamı inşa eden belirleyici bir değişken olarak tanımlanmıştır. Sonuç olarak, klasik Arap belâgatının “Nazım” ve “Makam” ilişkisi üzerine kurduğu teorilerin, günümüz modern dilbilim ve pragmatik çalışmalarıyla tam bir uyum içinde olduğu ve bu metinlerin ancak bu disiplinlerarası bakış açısıyla zenginleştirilebileceği vurgulanır.

Anahtar Kelimeler

• Arap Dili ve Belagatı
• Muallakât
• İlloküsyonel Eylem
• Soru Edimsözü
• İstifham

Question Speech Act as a Strategic Tool in Muʿallaqāt Poems and Its Contextual Analysis

Öz

This research analyzes the pragmatic functions of interrogative (ıstifham) forms in the Muʿallaqāt poems by comparing classical Arabic rhetoric with modern linguistic theories. At the core of the study lies an in-depth analysis of the question (ıstifham) forms utilized in the poems of the seven great poets, the authors of the Muʿallaqāt- whose works are considered masterpieces of the pre-Islamic (Jāhiliyyah) period. In Arabic Rhetoric, sentences are divided into two categories: Khabar (informative) and Inshā (performative). While khabar encompasses statements that carry a criterion of verifiability and can be true or false, Inshā includes types of speech that occur at the moment of utterance, are not subject to the truth-falsehood criterion, and aim to produce an effect on the addressee. The primary research problem explores how istifham, which is a request for information in terms of its grammatical structure, transforms in a literary context into an illocutionary act (pragmatic act) that censures, rejects, or mocks the addressee. The study bridges two different traditions: the classical dimension, represented by the principle of Muqteẓā ḥāl (the appropriateness of speech to the requirements of the situation) developed by scholars such as Abū Yaʿqūb al-Sakkākī (d. 626/1229) and Abd al-Qāhir al-Jurjānī (d. 471/1078-79), which posits that the beauty and truth of a word depend on the environment in which it is spoken and the psychological state of the addressee; and the modern dimension, comprising “Speech Act Theory” developed by Austin and Searle, and “Relevance Theory” by Sperber and Wilson. The article reveals striking similarities between the classical concept of Inshā and the modern concept of Illocutionary Force. Within this scope, the main body of the article examines interrogative forms in the Muʿallaqāt poems composed by the seven great poets of the Jahiliyyah period: Imru’ al-Qays b. Ḥujr (d.540), Ṭarafa b. al-ʿAbd (d.564), Zuhayr b. Abī Sulmā (d.609), Labīd b. Rabīʿah (d.660), Antarah b. Shaddād (d.614), Amr b. Kulthūm (d.584), and al-Ḥarith b. Ḥillizah (d.570). Comprehensive analyses show that interrogative forms in Muʿallaqāt poetry transcend the limits of traditional grammatical patterns, transforming into dynamic pragmatic acts that embody the deep communicative intentions in the poets’ minds. It is established that these linguistic structures, beyond being mere requests for information, are positioned as strategic discourse moves that regulate social hierarchy, certify power balances, and guide tribal interactions within the unique socio-cultural fabric of the Jāhiliyyah period. The study demonstrates the critical function of the ontological bridge established between the Muqteẓā ḥāl and Nazm (construction) theories of Arabic Rhetoric and the Speech Acts and Relevance theories of modern pragmatics in deciphering the diversity of meaning in ancient texts. In particular, the deep harmony between the Nazm theory, which focuses on the intention-oriented arrangement of words, and the contextual implicature mechanisms in modern linguistics confirms that syntactical choices are, in fact, a summary of the performance contexts (maqam). In this framework, context is defined not merely as linguistic elements but as a decisive variable that constructs meaning through a combination of cognitive, situational, and socio-cultural variables. Consequently, it is emphasized that the theories built by classical Arabic Rhetoric on the relationship between Nazm and Maqam are in full harmony with contemporary modern linguistics and pragmatic studies, and that these texts can only be enriched through such an interdisciplinary perspective.

Anahtar Kelimeler

• Arabic Language and Rhetoric
• Muʿallaqāt Poems
• Illocutionary Act
• Interrogative Illocutionary Act
• Istıfham

Kaynakça

1. Akkirmânî, Muhammed b. Mustafa. Muhtasaru muğni’l-lebîb an kütübi’l-eârîb. thk. Sadreddin Buğda. Diyarbakır: Mektebetü Diyârbekîr, 1. Basım, 2016.
2. Akyüz, Yusuf. Arap Dilinde Edimbilim. Erzurum: Erzurum Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2020.
3. Akyüz, Yusuf. “Söz Edimleri ve Arap Dilinde Emretme Edimsözü Yapıları”. Hitit İlahiyat Dergisi 22/2 (2023), 881-900.
4. Amr b. Külsûm. Dîvânü Amr b. Külsûm. thk. İmîl Bedî Yakub. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-Arabî, 2. Basım, 1997.
5. Armutlu, Sadık. “Sözel Kültür ve Sözel İletişim Bağlamında Yazısız Şiirde Somut Anlatım Biçimi: Muallaka Örneği”. Şarkiyat Mecmuası 15 (30 Kasım 2011), 1-29.
6. Aslan Demir, Sema. Türkiye Türkçesinde İsteme Anlam Birimi:Dilbilgisel ve Toplumdilbilimsel Bir İnceleme. Ankara: Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2007.
7. Cârîm, Ali - Emîn, Mustafa. el-Belâgatü’l-vâdıha. Beyrut: Dâru’l-Fecr, 5. Basım, 2019.
8. Cürcânî, Abdü’l-Kâhir. Delâilü’l-i’câz. thk. Mahmud Muahammed Şâkir. Kâhire: Mektebetü’l-Hancî, ts. Cürcânî, Abdülkâhir. Delâilü’l-İ’câz “Söz Dizimi ve Nazım”. çev. Osman Güman. Litera Yayıncılık, 1. Basım, 2015.

9. Doğan, Gürkan. “Bir Edimbilim Kuramı Olarak Bağıntı”. Dilbilim Araştırmalar Dergisi. http://dad.boun.edu.tr/tr/pub/article/312962
10. Edîb, Feyyân Riyâd. “Muktezâ-yı hâl fi’d-dersi’ eddelâlî el-A’rabî”. Câmiatü Mustansıriyye Mecelletü Külliyyetü’-terbiyye 3 (2021). https://share.google/zBNGRb0wCSFcZR5Jk/
11. Ergin, Mustafa. “Kur’ân-ı Kerim’de Haber Cümleleri ve J.L Austin’in Söz Edimleri Kuramı”. Kilis 7 Aralık Üniversitesi, İlahiyat Fakültesi Dergisi 11/1 (Haziran 2024). https://dergipark.org.tr/tr/pub/k7auifd/article/1437129
12. Faysal, Mübarek. Murâât muktezâ-yı hâl bi’t-tevfîk beyne’l-akl ve’n-nakl fi zav’i’l-akîdeti’l-İslâmiyye. Mısır: Câmiatü el-Ezher, Doktora Tezi, 2023.
13. Fukâ, Subhî İbrahim. “et-Tedâvüliyye ınde İbn Cinnî”. Cemîyyetü Harîcî Aksâmü’l-Lugâtü’ş-Şarkîyyeti bi’l-Câmiati’l-Mısriyye 39 (Temmuz 2007), 225-276.
14. Gıysânî, Za’tût Huseyn. Tavzîyfü siyâkı’l-hâl fi fehmi’l-mana ınde’n-nahviyyîn ve’l-belâgıyyîn ve’l-usûliyyîn. Cezayir: Câmiatü Kâsdî Mârbâh, Doktora Tezi, 2013.
15. Harbî, Abdülaziz b. Ali. el-Belâgatü’l-müyessera. Beyrut: Dârû-İbn-i Hazm, 4. Basım, 2019.
16. Huveydî, Zeynep Hasan - Âyiz, Yasin Tahir. “Te’sîru muktezâ-yı hâl fi’t-terkîbi’l-lugavî ‘üslûbu’l-hazf fi’l-Kur’âni’l-Kerîm’”. Mecelletü’l-Ulûmi’l-Esâsiyye 25 (2025). https://share.google/XDPGGyvvFYv2X2Jut
17. İmriü’l-Kays. Dîvânü İmri’i’l-Kays. Dâru’l-Maarif, 2014.
18. Kafes, Mahmut. “Muallakalarda Bitki ve Hayvan Tasvirleri”. Selçuk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi 35 (20 Haziran 2016). https://dergipark.org.tr/tr/pub/sefad/article/261276
19. Lebîd b. Rebîa. Dîvânü Lebîd b. Rebîa Âmirî. Beyrut: Dâru Sâdır, ts. Mezîd, Bahaaddin Muhammed. Tebsîtu’t-tedâvüliyye. Kâhire: Şems li’n-neşr ve’t-Tevzî’, 1. Basım, 2010.
20. Sadık, Kazım. Üslûbiyetü’l-hıcâc et-tedâvülî ve’l-belâgî. Lübnan: Menşûrâtü Zıfâf, 1. Basım, 2015.
21. Searle, John R. Söz Edimleri. çev. R.Levent Aysever. Ankara: Ayraç Yayınları, 1. Basım, 2000.
22. Sedîs, Ahmed b. Salih. “Mazâhiru mutâbakati mukteza’l-hâl fi’l-hedyi’n-nebevî”. Câmiatü el-İmâm Muhammed b. Suûd el-İslâmiyye Riyâd 37 (2014). https://jfab.journals.ekb.eg/article_53429.html
23. Sekkâkî, Ebû Ya’kub. Miftâhu’l-ulûm. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2. Basım, 1987.
24. Suçin, Mehmet Hakkı. Yedi Askı Şiirleri. İstanbul: Kırmızı Kedi Yayınevi, 1. Basım, 2020.
25. Şeybânî, Lütfi. “Muktezâ-yı hâl beyne keyfiyyâti’t-terkîb ve havâssıhi”. Külliyetü Ulûmi’l İnsâniyye ve’l-ictimâiyye Tûnis 2/1 (2023). https://asjp.cerist.dz/en/article/227981
26. Tarafe b. Abd. Dîvânü Tarafe b. Abd. thk. Muhammed Ali Beydavî. Beyrut-Lübnan: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 3. Basım, 1423.
27. Teftâzânî, Sa’düddin. el-Mutavvel “Belâgat İlimleri Meânî”. çev. Zekeriya Çelik. İstanbul: Litera Yayıncılık, 1. Basım, 2019.
28. Van Dijk, Teun A. en-Nass ve’s-siyâk. çev. Abdülkâdir Kanînî. Fas: Mektebetü İfrîkıyâ eş-Şark, 2000.
29. Yılmaz, Engin. Edim Bilime Giriş. Ankara: Pegem Akademi Yayınları, 2. Basım, 2020.
30. Zevzenî, Hüseyin b. Abdullah. Şerhu’l-muallakâtü’s-sebi’. Beyrut: Dâru’l-Âlemiyye, 1992.
31. Zirâl, Salahaddîn. “İrhâsâtü’t-tedâvüliyye fi’t-türâsi’l-lügavî”. Mecelletü’l-Eser 10/12 (Aralık 2011), 61-76.
32. Züheyr b. Ebi Sülmâ. Dîvânü Züheyr b. Ebî Sülmâ. thk. Hasan Fâûr. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1. Basım, 1988.