Ibn Taymiyyah's Approach to the Principle of Analogy (Khilāf al-Qiyās): A Study on the Relationship Between Textual Text (Naṣ) and Analogy (Qiyas)

Öz

This article examines in detail Ibn Taymiyya’s approach to the principle of khilāf al-qiyās, a significant and controversial issue in the methodology of Islamic jurisprudence (uṣūl al-fiqh), as well as his methodology of deriving legal rulings. Unlike classical uṣūl approaches, Ibn Taymiyya regards every textual proof (naṣ) found in the Qur’an and the Sunnah as an independent and autonomous foundational source (aṣl) upon which analogy (qiyās) may be constructed. According to Ibn Taymiyyah's methodology of argumentation, religious texts (naṣ) take precedence over all types of knowledge and evidence, representing the ultimate and binding authority in the legislative process. According to him, correct and consistent reasoning never conflicts with authentic transmission. Therefore, there is complete unity and consistency between both the rational and transmitted dimensions of Sharia evidence. This approach expands rather than restricts the scope of analogy and strengthens the dynamism and comprehensiveness of Islamic law by increasing the number of fundamental principles upon which legal rulings are based. According to him, the textual sources are not merely texts that prescribe exceptional or limited rulings; rather, they constitute fundamental references that contain general principles applicable to analogous cases. Ibn Taymiyya’s approach has made significant contributions to the development of Islamic legal thought, particularly by providing a broad framework for the juristic evaluation of newly emerging events and issues. In this way, Islamic law has not remained inadequate in the face of changing social conditions and new needs, but has preserved its capacity to produce appropriate and consistent solutions aimed at realizing the welfare of society and the state. Ibn Taymiyya emphasizes that all rulings established by definitive textual evidence are open to sound analogy and that these rulings occupy an independent and foundational position within the Sharīʿa. Within this framework, Ibn Taymiyya argues that there exists no ruling in the Sharīʿa that contradicts sound analogy, and he maintains that cases described as khilāf al-qiyās in fact represent a contradiction not to sound analogy but to flawed analogy (qiyās fāsid). According to him, rulings that are claimed to conflict with sound analogy generally arise either from incorrect application of analogy or from examples that fail to meet the necessary conditions of analogy. This assessment constitutes a fundamental argument in Ibn Taymiyya’s legal thought, reinforcing both the legitimacy of analogy and the decisive and constitutive role of textual evidence. Since both textual evidence and analogy derive from the same divine source, he holds that a genuine and essential conflict between these two types of proof cannot be conceived. The article examines, within the context of Ibn Taymiyya’s critiques, several examples that the Ḥanafī school of legal theory classifies under khilāf al-qiyās, such as ḥawāla (debt transfer), qarḍ (loan), salam (forward sale), ijāra (lease), performing ablution after consuming camel meat, cupping (ḥijāma), the continuation of a corrupt pilgrimage (ḥajj fāsid), and the imposition of blood money (diyya) upon relatives. The analysis demonstrates that, according to Ibn Taymiyya’s approach, these examples are fully consistent with sound analogy and that categorizing them as khilāf al-qiyās is not accurate. According to Ibn Taymiyya’s methodology of legal reasoning, religious texts (nuṣūṣ) stand above all forms of knowledge and evidence and represent the final and binding authority in the legislative process.

Anahtar Kelimeler

• Islamic law
• Khilāf al-qiyās
• qiyās
• naṣ
• Ibn Taymiyya
• istiḥsān

İbn Teymiyye’nin Hilâf-ı Kıyâs Kaidesine Yaklaşımı: Nas ve Kıyas İlişkisi Üzerine Bir İnceleme

Öz

Bu makalede, İbn Teymiyye’nin (ö. 728/1328) fıkıh usûlünde önemli ve tartışmalı bir konu olan “hilâf-ı kıyâs” kaidesine yaklaşımı ve onun fıkhî hüküm çıkarma metodolojisi ayrıntılı bir biçimde ele alınmaktadır. İbn Teymiyye, klasik usûl anlayışlarından farklı olarak Kur’ân ve sünnette yer alan her bir nası, bizatihi üzerine kıyas yapılabilecek müstakil ve bağımsız bir asıl olarak kabul etmektedir. İbn Teymiyye’nin delillendirme metodolojisine göre dinî metinler (naslar), tüm bilgi ve delil türlerinin üzerinde yer almakta olup teşrî sürecinde nihai ve bağlayıcı otoriteyi temsil etmektedir. Bu bağlamda sahih nakil ile akl-ı selîm arasında bir çelişkinin varlığı mümkün değildir. Şeriatın sahih bir nasıyla çelişen her kıyas, İbn Teymiyye’nin nazarında geçersiz ve muteber olmayan bir çıkarım olarak değerlendirilir. Ona göre doğru ve tutarlı bir akıl yürütme, sahih bir nakille asla çatışmaz. Dolayısıyla şer‘î delillerin hem aklî hem de naklî boyutları arasında tam bir bütünlük ve tutarlılık söz konusudur. İbn Teymiyye’nin bu yaklaşımı, kıyasın alanını genişleterek şer‘î hükümlerin dayandığı temel ilkelerin sayısını artırmış; böylece İslâm hukukunun dinamizmini ve kuşatıcılığını güçlendirmiştir. Ona göre naslar, sadece istisnaî veya sınırlı hükümler vazeden metinler olmayıp aynı zamanda benzer durumlara uygulanabilecek genel ilkeler içeren temel referanslardır. İbn Teymiyye’nin bu yaklaşımı, İslâm hukuk doktrininin gelişimine önemli katkılar sunmuştur. Bu yaklaşım, özellikle yeni ortaya çıkan olay ve meselelerin şer‘î açıdan değerlendirilmesinde geniş bir hareket alanı sağlamıştır. Bu sayede İslâm hukuku, değişen toplumsal şartlar ve ortaya çıkan yeni ihtiyaçlar karşısında yetersiz kalmamış; toplum ve devlet düzeninin maslahatını gerçekleştirmeye yönelik uygun ve tutarlı çözümler üretebilme kabiliyetini muhafaza etmiştir. İbn Teymiyye, şer‘î naslarla sabit olan hükümlerin tamamının sahih kıyasa açık olduğunu savunarak, bu hükümlerin şeriatta bağımsız ve temel birer delil konumunda bulunduğunu ifade etmektedir. Bu bağlamda İbn Teymiyye, şeriatta sahih kıyasa aykırı herhangi bir hükmün bulunmadığını ileri sürmektedir. Dolayısıyla “hilâf-ı kıyâs” olarak adlandırılan durumların gerçekte sahih kıyasa değil, fâsid kıyasa aykırılıktan ibaret olduğunu belirtmektedir. Ona göre sahih kıyasla çeliştiği iddia edilen hükümler, çoğu zaman ya kıyasın yanlış uygulanmasından ya da kıyasın şartlarını taşımayan hatalı örneklerden kaynaklanmaktadır. Bu değerlendirme, İbn Teymiyye’nin fıkhî düşüncesinde kıyasın meşruiyetini güçlendirdiği gibi, nasların belirleyici ve kurucu rolünü de pekiştiren temel bir argüman niteliği taşımaktadır. Zira ona göre nas ile kıyas aynı ilahi kaynağa dayandığından, bu iki delil türü arasında hakiki bir çatışmanın varlığı düşünülemez. Makalede, özellikle Hanefî usûlünde hilâf-ı kıyâs kapsamında değerlendirilen havâle, karz, selem, icâre, deve eti yiyenin abdest alması, hacamat yaptırma, fâsid haccın tamamlanması ve diyetin akrabaya yüklenmesi gibi örnekler İbn Teymiyye’nin eleştirileri bağlamında incelenmiştir. İbn Teymiyye'nin hukuksal akıl yürütme metodolojisine göre, naslar her türlü bilgi ve delilin üzerinde yer alır ve yasama sürecinde nihai ve bağlayıcı otoriteyi temsil eder. Bu bağlamda, sahih rivayet ile akl-ı selîm arasında bir çelişkinin varlığı düşünülemez. Şeriatın sahih metinsel deliliyle çelişen herhangi bir analoji geçersiz ve yetkisiz kabul edilir. Ona göre, doğru ve tutarlı akıl yürütme asla sahih rivayetle çelişemez; bu nedenle, hukuksal delillerin akılcı ve aktarılan boyutları arasında tam bir uyum ve ahenk vardır.

Anahtar Kelimeler

• İslam Hukuku
• Hilâf-ı kıyâs
• Kıyas
• Nas
• İbn Teymiyye
• İstihsan

Kaynakça

1. Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdillâh Ahmed b. Muhammed b. Hanbel eş-Şeybânî. el-Müsned. thk. Ahmed Şâkir. 8 Cilt. Kahire: Dâru’l-Hadîs, 1995.
2. Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmâîl b. İbrâhîm el-Cu‘fî. Câmiu’s-Sahih. Savm Cilt. İstanbul, 1978.
3. Cessâs, Ebû Bekr Ahmed b. Alî er-Râzî. el-Fusûl fi’l-Usûl. 4 Cilt. Kuveyt: Vizâratü’l-Evkâf ve’ş-Şuûni’l-İslâmiyye, 1414.
4. Cevziyye, İbn Kayyim. Miftâḥu dâri’s-saʿâde. nşr. Muhammed Bâsil Uyûnu’s-Sûd. 3 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1416.
5. Dârimî, Ebû Muhammed Abdullah b. Abdirrahmân b. el-Fazl. Sünen ed-Dârimî. Beyrut: Dâru İbn Hazm, 2002. Debûsî, Ebû Zeyd Ubeydullāh (Abdullâh) b. Ömer b. Îsâ. Takvîmü’l-edille. nşr. Halîl Muhyiddin el-Meys. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1421. Duman, Talip. İbn Teymiyye’nin Fıkıh Düşüncesinde Nas ve Kıyas İlişkisi. İstanbul: İFAV Yayınları, 2018.
6. Ebû Dâvûd, Süleymân b. el-Eş‘as b. İshâk es-Sicistânî el-Ezdî. es-Sünen. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2010.
7. Ebû Yûsuf, Ya‘kūb b. İbrâhîm b. Habîb b. Sa‘d. er-Redd ʿalâ Siyeri’l-Evzâʿî. nşr. Nazîh Hammâd. Beyrut: Dâiretü’l-maârife, 1402.
8. El-Mevsılî, Ebü’l-Fazl Mecdüddîn Abdullāh b. Mahmûd b. Mevdûd, el-İhtiyâr li Ta’lili’l-Muhtâr. thk. Ebû Lübâbe Şâh Mansûr. 2 Cilt. İstanbul: Ravza Yayınları, 2025.

9. İbn Hazm, Ebû Muhammed Alî b. Ahmed b. Saîd. el-İhkâm fî usûli’l-aḥkâm. nşr. Ahmed Muhammed Şâkir. 8 Cilt. Kahire: Mektebetü’l-Halebî, 1345.
10. İbn Mâce, Ebî Abdillâh Muhammed b. Yezîd el-Kazvînî. es-Sünen. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2013.
11. İbn Teymiyye, Ebü’l-Abbâs Takıyyüddîn. Câmiʿu’l-mesâʾil. nşr. Muhammed b. Râşid el-Ğamidî. 5 Cilt. Riyad: Dâru’l-Âsıme, 1419.
12. İbn Teymiyye, Ebü’l-Abbâs Takıyyüddîn. el-Müsevvede fî uṣûli’l-fıkh. nşr. Muhammed Muhyiddin Abdulhamîd. Kahire: Matbaʿatü’l-Medenî, 1381.
13. İbn Teymiyye, Ebü’l-Abbâs Takıyyüddîn. Mecmûʿu’l-Fetâvâ. nşr. Abdurrahman b. Muhammed b. Kâsım. 37 Cilt. Riyad: Mecmau’l-Melik Fehd, 1415.
14. İbn Teymiyye, Ebü’l-Abbâs Takıyyüddîn. “Risâletü’l-Kıyâs”. Mecmûʿu’l-Fetâvâ. nşr. Abdurrahman b. Muhammed b. Kâsım. Riyad: Mecmau’l-Melik Fehd, 1415.
15. Kâsânî, Alâüddîn Ebû Bekr b. Mes‘ûd b. Ahmed. Bedâʾiʿu’s-sanâʾiʿ fî tertîbi’ş-şerâʾiʿ. 7 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1406.
16. Mâlik b. Enes, Ebû Abdillâh Mâlik b. Enes b. Mâlik b. Ebî Âmir el-Asbahî. el-Muvattaʾ. thk. Ebû Usâme Selîm b. Îd. 5 Cilt. y.y.: Mecmû’atü’l-Furkân et-Ticâriyye, 2003.
17. Müslim, Ebü’l-Hüseyn Müslim b. el-Haccâc b. Müslim el-Kuşeyrî. el-Câmiu’s-sahîh. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1954.
18. Nesâî, Ebû Abdirrahmân Ahmed b. Şuayb b. Alî. es-Sünen. Riyad: Darü’l-Hazareti li’n-Neşr ve’t-Tevzi, 2. Basım, 2015. Semerkandî, Alaeddin Muhammed b. Ahmed. Mîzânü’l-Usül fi Netâicü’l-Ukûl. nşr. Abdülmelik Abdurrahman es-Saʿdî. 2 Cilt. Bağdat: Mektebetü’l-Müstenṣırî, 1404.
19. Serahsî, Ebû Bekr Şemsü’l-eimme Muhammed b. Ebî Sehl Ahmed. el-Mebsûṭ. nşr. Halîl Muhyiddin el-Meys. 30 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Maʿrife, 1406.
20. Serahsî, Ebû Bekr Şemsü’l-eimme Muhammed b. Ebî Sehl Ahmed. el-Usûl. nşr. Ebü’l-Vefâ el-Efgânî. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1414.
21. Şâfiî, Muhammed b. İdrîs. er-Risâle. nşr. Ahmed Muhammed Şâkir. Kahire: Mektebetü’l-Halebî, 1358. Tirmizî, Ebû Îsâ Muhammed b. Îsâ. es-Sünen. Beyrut: Darü’t-Tasil, 2016.