Bir Müfessir Olarak Şevkî Dayf ve el-Vecîz Fî Tefsîri’l-Kur’âni’l-Kerîm İsimli Tefsiri

Yıl 2025, Cilt: 13 Sayı: 2, 450 - 465, 30.12.2025

Serkan Ünal

https://doi.org/10.51450/ilmiyat.1747809

https://izlik.org/JA64SC39FJ

Öz

Mısır’da ilim dünyasının ön plana çıkan simalarından biri olan Şevkî Dayf, adını özellikle dil alanında duyurmuş ve birçok eser telif etmiş, yine birçok güzide eseri tahkik ederek gün yüzüne çıkarmış önemli bir ilmî şahsiyettir. Onun çalışmaları yalnızca dille sınırlı kalmamış, Kur’ân ve tefsir ilimlerini de okutmuş ve bu alanda da bazı eserler kaleme almıştır. İbn Mücâhid’in Kitâbu’s-Sebʻa fi’l-Kırâ’ât’ının tahkikli neşri, Kur’ân mucizelerinin çeşitlerini incelediği Muʻcizâtu’l-Kur’ân’ı, Kur’ân’daki yeminleri konu edinen el-Kasem fi’l-Kur’ân isimli eseri, İslam medeniyetinin Kur’ân ve sünnette bulunan temel prensiplerini zikrettiği el-Hadâratü’l-İslâmiyye mine’l-Kur’âni ve’s-Sünne isimli eseri ve klasik ve modern döneme ait birçok tefsirden istifade ederek hazırladığı muhtasar tefsir çalışması el-Vecîz fî Tefsîri’l-Kur’âni’l-Kerîm’i onun bu alandaki eserlerini teşkil etmektedir. Özellikle bu eseri onun tefsirci kişiliğinin keşfedilmesinde ehemmiyet arz etmektedir. Genellikle açıklamaları, klasik ve modern döneme ait kaynaklardan istifade ederek aktaran Şevki Dayf, yer yer kendi yorumlarını da paylaşmıştır. Bu da tefsirinin orijinal yönünü beslemektedir. Şevkî Dayf hakkında hem Arap hem Türk akademyasında makale, tez, kitap düzeyinde birçok çalışma yapılmıştır. Ancak bu çalışmaların çoğunun, onun dilci yönüne odaklandığı görülür. Dolayısıyla bu çalışmada, onun biyografisinin yanında tefsirinin genel özellikleri, dil ve üslubu, rivâyet ve dirâyet özellikleri, kaynakları, kelâmî ve fıkhî yönü gibi perspektiflerden incelenmiş, modern tefsir akımlarına karşı yaklaşımları ortaya konmaya çalışılmıştır. Böylece onun gölgede kalan yönünün; yani tefsirciliğinin açığa çıkarılmasına gayret edilerek tefsir literatürüne küçük bir katkı sunulması hedeflenmiştir. Bu yönüyle araştırma, özellikle Türkçe’de onun tefsirci yönüne dair bir çalışma olmamasından dolayı ayrı bir öneme sahiptir. Nitel araştırma tekniği ve belgesel tarama yöntemlerinden istifade edilerek hazırlanan çalışmada hem Dayf’ın hayatı hakkındaki kısımda hem de tefsiri ile ilgili kısımda birincil kaynakların kullanılmasına özen gösterilmiştir. Çalışmada genel olarak müellifin Ehl-i sünnet çizgisinde bir yol takip ettiği tespit edilse de bazı meselelerde mutezile mezhebine meylettiğine de tanık olunmuştur. Müellifin bilimsel tefsir ekolü hakkındaki menfî görüşü de tespit edilen hususlar arasındadır.

Anahtar Kelimeler

Tefsir , Tefsir Literatürü , Muhtasar Tefsirler , Şevkî Dayf , el-Vecîz fî tefsîri’l-Kur’âni’l-Kerîm

Shawqī Ḍayf As a Mufassir and His Tafsīr Al-Wajīz Fī Tafsīr Al-Qur’ān Al-Karīm

https://izlik.org/JA64SC39FJ

Öz

Shawqī Ḍayf was one of the prominent figures in Egypt’s scholarly circles, widely recognised for his contributions to Arabic linguistics. In addition to authoring numerous works and producing critical editions of distinguished classical texts, his scholarly activities extended beyond language studies to include the teaching of the Qurʾānic sciences and tafsīr, within which he also composed several important works. These include his critical edition of Ibn Mujāhid’s Kitāb al-Sabʿa fī al-Qirāʾāt, Muʿjizāt al-Qurʾān, which examines aspects of Qurʾānic inimitability, al-Qasam fī al-Qurʾān on oaths in the Qurʾān, al-Ḥaḍārah al-Islāmiyyah min al-Qurʾān wa al-Sunnah, which outlines the foundational principles of Islamic civilisation derived from the Qurʾān and Sunnah, and his concise tafsīr al-Wajīz fī Tafsīr al-Qur’ān al-Karīm, prepared through the utilisation of classical and modern exegetical sources. Among these works, al-Wajīz is of particular importance for understanding Ḍayf’s exegetical identity. Although his interpretations are largely based on material drawn from earlier and contemporary sources, he occasionally offers independent insights, thereby adding an original dimension to his tafsīr. Despite the existence of numerous academic studies on Shawqī Ḍayf in both Arab and Turkish scholarship, most focus primarily on his linguistic contributions. This study therefore seeks to highlight his role as a mufassir. In addition to a biographical overview, it examines the general features of his tafsīr, its language and style, its use of riwāyah and dirāyah, its sources and its theological and jurisprudential orientations, as well as his approach to modern exegetical trends. Based on qualitative and documentary analysis of primary sources, the study finds that while Ḍayf generally follows the Sunnī tradition, he occasionally inclines towards Muʿtazilī thought and adopts a critical stance towards the scientific tafsīr school.

Anahtar Kelimeler

Tafsīr , Tafsīr Literature , Concise Tafsirs , Shawqī Ḍayf , al-Wajīz fī Tafsīr al-Qur’ān al-Karīm

Kaynakça

• Abduh, Muhammed. el-Aʻmâlü’l-kâmile. ed. Muhammed İmâra. Beyrut: Dâru’ş-Şurûk, 1994.
• Batur, İslam. “Şevkî Dayf’a Göre Mısır Lehçesinin Fasih Arapçayı Tahrif Ettiği Hususlar”. Artuklu Akademi 5/2 (Aralık 2018), 343-368.
• Dayf, Şevkî. “Mukaddime”. Kitâbü’s-sebʻa fi’l-kırâ’ât. mlf. İbn Mücâhid. Kahire: Dâru’l-Meʻârif, 1972.
• Dayf, Şevkî. el-Hadâratü’l-İslâmiyye mine’l-Kur’âni ve’s-sünne. Kahire: Dâru’l-Meʻârif, 1997.
• Dayf, Şevkî. el-Vecîz fî tefsîri’l-Kur’âni’l-Kerîm. Kahire: Dâru’l-Meʻârif, 1995.
• Dayf, Şevkî. Maʻî. Kahire: Dâru’l-Meʻârif, 2. Basım, 1985.
• Dayf, Şevkî. Muʻcizâtu’l-Kur’ân. Kâhire: Dâru’l-Meʻârif, 2002.
• Dayf, Şevkî. Sûretü’r-Rahmân ve süverün kısâr. Kahire: Dâru’l-Meʻârif, 3. Basım, 1995.
• Düsûkî, Abdulazîz. Şevkî Dayf râidu’n-nakd ve’d-dirâseti’l-edebiyye. Kahire: Dâru’l-Meʻârif, 1988.
• Fehmî, Mâhir Hasen. “Maʻî ve’s-siyretü’z-zâtiyye ev Şevkî Dayf fî târîhi hayâtih”. Havliyyetü külliyyeti’l-insâniyyât ve’l-ʻulûmi’l-ictimâʻiyye 11 (1988), 7-25.
• Halîl, Munâ Abdulhamîd Mahmûd. “et-Tefsîrü’l-vecîz li Şevkî Dayf kırâe fi’l-menhec (Kadâya’l-ʻAkîde)”. Mecelletü’l-bahsi’l-ʻilmî fi’l-âdâb 21/7 (2020), 94-125.
• Muhammed, Hâlid Ahmed. “Nazarât fi’l-Vecîz fî tefsîri’l-Kur’âni’l-Kerîm li’d-Doktor Şevkî Dayf”. Twejer 7/4 (Ocak: 2025), 355-392.
• Muhammed, İbrahim Abdurrahman. “Menhecü Şevkî Dayf fî dirâseti’ş-şiʻr”. Şevkî Dayf fî ʻuyûni safvetin mine’l-aʻlâm. ed. Semîra Sâdık Şuʻlân vd. Kahire: Mecmaʻu’l-Luğati’l-ʻArabiyye, 2003.
• Özen, Hülya. Şevkî Dayf’ın en-nakd ve fi’n-nakdi’l-edebî Adlı Eserlerinin İncelenmesi. Adana: Çukurova Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2013.
• Sedat Akay, “Şevkî Dayf’ın ‘Tahrîfât’ Adlı Eseri Üzerinden Siirt ve Mısır Arapçası Arasındaki Benzerliklerden Bazı Örnekler,” 6th International Congress of Eurasian Social Sciences, 13–16 Mayıs 2022, Bodrum, Muğla, 1049–1062.
• Şensoy, Sedat. “Şevkī Dayf”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 04 Haziran 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/sevki-dayf
• Şinkîtî, Muhammed el-Emîn. Advâ’u’l-beyân fî îzâhi’l-Kur’âni bi’l-Kur’ân. Riyâd: Dâru ʻatâ’âti’l-ʻilm-Beyrut: Dâru İbn Hazm, 2019.
• Şuʻlân, Semîra Sâdık (ed.) vd. Şevkî Dayf fî ʻUyûni Safvetin mine’l-Aʻlâm. Kahire: Mecmaʻu’l-Luğati’l-ʻArabiyye, 2003.
• Ünal, Serkan. Elmalılı Muhammed Hamdi Yazır ve Tenkitçi Yönü İbn Sina ve Muhammed Abduh Örneği. İstanbul: Kökler Yayınevi, 2017.
• Vâdî, Tâhâ (ed.). Şevkî Dayf, Sîre ve tahiyye dirâsât fi’l-edeb ve’n-nakd ve’l-luğa ve’t-turâs. Kahire: el-Meclisü’l-Aʻlâ li’s-Sekâfe, 2003.
• Yazır, Elmalılı Muhammed Hamdi. Hak Dini Kur’ân Dili. nşr. Asım Cüneyd Köksal-Murat Kaya, İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2023.
• Zehebî, Muhammed Hüseyin. ʻİlmü’t-tefsîr. Kahire: Dâru’l-Meʻârif, 1977.