Mâülayneyn’in Tarikatlar Arası Birlik Çağrısı ve Moritanya’nın Bağımsızlık Sürecindeki Misyonu

Yıl 2025, Cilt: 13 Sayı: 2, 466 - 482, 30.12.2025

Semih Bekçi

https://doi.org/10.51450/ilmiyat.1748044

Öz

Çalışmada 20. asrın sonlarında yaşamış Moritanyalı sûfî Mâülayneyn Kalkamî’nin tasavvuf alanındaki yenilikçi fikirleri incelenmiştir. Onun politik ve cihad yönü de ele alınarak Moritanya’nın bağımsızlık sürecinde oynadığı etkin rol ortaya konmuştur. Mâülayneyn’in faaliyetleri özelinde tasavvufun, toplumsal ve siyasal alanlardaki dönüştürücü potansiyelinin açığa çıkarılması amaçlanmıştır. Tasavvufî terbiyede bir ıslahın kaçınılmaz olduğu düşüncesiyle, tasavvuf anlayışını zorlamadan uzak, birleştirici ve bütünleştirici prensipler üzerine inşa etmiştir. Fıkhî mezheplerde olduğu gibi kaynağı Kur’an ve sünnet olan tüm sünni tarikatların birliğini ve tek çatı altında toplanmalarının gerekliliğini savunmuştur. Hz. Peygamber’in (s.a.v.) tek önder olduğunun altını çizerek tarikatlar ve evliyalar arasındaki üstünlük iddialarını reddetmiş, hiyerarşiyi eleştirmiştir. Mâülayneyn’in dinî bir hareket şeklinde başlayan zâviyesindeki faaliyetleri, şer‘î öğretiler ekseninde, cihad esaslarına dayanan politik bir harekete dönüşmüştür. Sahrâ bölgesindeki kabileler arasında yaşanan ihtilaflar, bölünmeler ve ülke sathını tehdit eden işgalci sömürge güçlerinin saldırılarını önlemek için kabilecilik sistemini ortadan kaldırarak ülkede birlik ve beraberliğin hüküm sürmesine katkı sağlamıştır. Merkezi otoritenin bölgedeki temsilcisi konumunda olduğundan ülkedeki toplumsal birliği sağlama misyonu yüklenmiş, sömürge güçlerine karşı cihad ilan etmiş, müntesip ve öğrencileriyle birlikte vatan müdafaası yapmıştır. Bu veriler onun, halkın özgürlüğü için mücadele eden mânevî bir lider kimliğini yansıtmaktadır. Çalışmada tasavvufun bireysel terbiyeden toplumsal dönüşüme uzanan boyutu ele alındığı gibi onun yalnızca münferit bir mânevî yaşam tarzı olmadığını, aynı zamanda toplumsal yapının yeniden inşasında ve sosyal düzenin sağlanmasında aktif rol oynayan bir ıslah hareketi olduğunun sonucuna varılmıştır. Mâülayneyn’in etki alanlarının ele alındığı bu çalışmada nitel araştırma tekniklerinden dökümantasyon analiz yöntemine yer verilmiştir.

Anahtar Kelimeler

Tasavvuf , Tarikat , Moritanya , Mâülayneyn , Cihad , Direniş

Māülayneyn's Call For Unity Among Sects And Mauritania's Mission During The Independence Process

Öz

This study examines the innovative ideas in the field of ṣūfīsm of the Mauritanian ṣūfī Māülayneyn Qalqamī, who lived in the late 19th and early 20th centuries. His political and jihādist aspects were also examined, revealing his active role in Mauritania's independence process. The study aimed to reveal the transformative potential of ṣūfīsm in the social and political spheres, speci-fically in connection withMāülayneyn's activities. Believing that reform in ṣūfī education was inevitable, he built his understan-ding of ṣūfīsm on unifying and integrative principles, without coercion. Like the fiqh schools, he defended the unity of all Sunnī orders, whose source is the Qur’ān and Sunnah, and the necessity of gathering them under one roof. He rejected claims of supe-riority among sūfī orders and saints, criticizing hierarchy, and emphasized that the Prophet Muḥammad (peace be upon him) was the only leader. Māülayneyn's activities, which began as a religious movement, turned into a political movement based on the principles of jihād, centered on Sharia teachings. By eliminating the tribal system, he contributed to the establishment of unity and solidarity in the country, preventing the conflicts and divisions among the tribes in the Sahara region and the attacks of the inva-ding colonial powers that threatened the country. As the representative of the central authority in the area, he took on the mission of ensuring social unity in the country, declared jihād against the colonial powers, and defended the homeland with his followers and students. These facts reflect his identity as a spiritual leader who fought for the people's freedom. The study examines the-dimension of ṣūfīsm that extends from individual education to social transformation, concluding that it is not merely an indivi-dual spiritual lifestyle, but also a reform movement that plays an active role in the reconstruction of the social structure and the establishment of social order. This study, which examines the influence of Māülayneyn, employs the documentation analysis method from among qualitative research techniques.

Anahtar Kelimeler

Sūfīsm , Ṭarīqa , Mauritania , Māülayneyn , Jihād , Resistance

Kaynakça

• Âbid, Süfyân. “Devru’ş-şeyh Mâülayneyn fî mukâvemeti’l-isti’mâri’l-Fransî fî Moritanya”. Mecelletü’l-müfekkir 4/2 (Aralık 2020), 117-136.
• ‘Âlî, Hasan. “et-Terbiyetü’s-sûfiyye ‘inde’ş-Şeyh Mâülayneyn”. Mecelletü Antropolociyyeti’l-edyân 8/2 (2012), 48-64.
• Bû ‘Aşrîn, Hasan b. Tayyib b. Yemânî. et-Tenbîhü’l-Mu’rib ‘ammâ ‘aleyhi’l-ân hâlu’l-Mağrib. thk. Muhammed Menûnî. Rabat: Matbaatu’l-maârifi’cedîde, 1994.
• el-Cenkî, Şeyh Muhammed ‘Âkıb. Mecma’ul-Bahreyn fî Menâkıbi Şeyhinâ eş-Şeyh Mâülayneyn. Fas: et-Tâlib Bû Bekir b. Muhammed Takiyullah Özel Kütüphanesi, 1319. 1a- 193a.
• Emîn, Ahmed. Zuhru’l-İslâm. Beyrut: Daru’l-kutubi’l-ilmiyye, 1945.
• Fâsî, Abdulhafîz b. Muhammed b. Tâhir. Mu’cemu’ş-şuyûh el-Musemmâ riyâdu’l-cenneti. Beyrut: Dâru’l-kutubi’l-ilmiyye, 2003.
• Fâsî, Allâl. et-Tasavvufu’l-İslâmî fî’l-Mağrib. haz. Abdurrahman b. Arabî el-Hureyşî. Rabat: Menşûrâtu Müesseseti Allâl el-Fâsî, 2014.
• Hudeymî, ‘Alâl. “eş-Şeyh Mâülayneyn ve mukâvemetuhu’t-tedehhule’l-Fransî fî’l-Mağrib”. Mecelletu Dirâsât 1 (Ocak, 1987), 37-54.
• İbnü’l-‘Atîk, Mâülayneyn. Sihru’l-beyân fî menâkibi şeyhinâ eş-Şeyh Mâülayneyn. Fas: et-Tâlib Bû Bekir b. Muhammed Takiyullah Özel Kütüphanesi, ts. 1a- 189a.
• İbnü’l-‘Atîk, Mâülayneyn, er-Rihletü’l-müayniyye. thk. Muhammed Zarîf. Ebû Zabî: Dâru’s-suveydî, 2004.
• Kurt, Ali Vasfi. Endülüs’de Hadis ve İbn Arabî. İstanbul: İnsan Yayınları, 1998.
• Ma’bûdî, Muhammed b. Nasır. İtâletün ‘alâ Moritanya. Suudi Arabistan, y.y., 1997.
• Mâülayneyn, b. Fâdıl eş-Şinkîtî el-Hasenî. Fâtiku’r-ratk ʿalâ Râtiki’l-fetk. Kahire: el-Mektebetu’l-Ezheriyye li’t-turâs, 2006.
• Mâülayneyn, b. Muhammed Fâdıl b. Mâmeyn. Naʿtü’l-bidâyât ve tavsîfü’n-nihâyât. thk. Halil Mansûr. Beyrut: Dâru’l-kutubi’l-ilmiyye, 1998.
• Mâülayneyn, Muhammed Mustafa. Kitâbu’l-îdâh li ba’di’l-Istilâh. Fas: Abdulaziz b. Hasan Özel Kütüphanesi, 1310). 1a- 54b. Mâülayneyn, Muhammed Mustafa. Mübsırü’l-müteşevvif ‘alâ Müntehabi’t-tasavvuf. thk. Ferîd el-Mezîdî. Lübnan: Kitâb Nâşirûn, 2023.
• Mâülayneyn, Muhammed Mustafa b. Şeyh Muhammed Fâdıl. Mübsırü’l-müteşevvif ‘alâ Müntehabi’t-tasavvuf. thk. Bessâm Muhammed Bârûd. Amman: Dâru’n-nûri’l-mubîn, 2020.
• Mâülayneyn, Şebîhunâ Hemdâtî. “Kabesâtün min hayâti’ş-Şeyh Mâülayneyn”. eş-Şeyh Mâülayneyn Fikr ve Cihâd. ed. Yezîd er-Râdî. 33-49. Tiznît: Dâru’l-beydâ’, 2001.
• Mâülayneyn, Şeyh. Müfîdü’r-râvî ‘alâ ennî muhâvî. thk. Muhammed Zarîf. Rabat: Matbaatu’l-ma‘ârifi’l-cedîde, 2008.
• Mâülayneyn. Delîlü’r-rifâk ‘alâ şemsi’l-ittifâk. thk. el-Bul’amîşî Ahmed Yeğen. Mağrib: el-Lecnetü’l-müştereke lineşri’t-turâsi’l-İslâmî, 1982.
• Mâülayneyn. Mufîdü’r-Râvî ‘alâ ennî Muhâvî. thk. Muhammed Zarâf. Rabat: Matbaatu’l-maârifi’l-cedîde, 2008.
• Mukallid, Muhammed Yusuf. Şu‘arâu Moritanya’l-Kudemâ ve’l-Muhdesûn. Beyrut: Mektebetu’l-vahdeti’l-Arabiyye, 1962.
• Müfdî, Ahmed. “el-Medresetü’l-maayniyye ve eseruhâ fî’s-Sahrâi’l-Kübrâ”. Mecelletü Kulliyeti’l-âdâb ve’l-ulûmi’l-insâniyye (1989), 167-179.
• Nahvî, Halîl. Bilâdu Şinkît el-Menâra ve’r-ribât. Tunus: el-Munazzametu’l-Arabiyye li’t-terbiyyeti ve’s-sekâfeti ve’l-‘ulûm, 1987.
• Nûreddîn, Hamâdû. eş-Şeyh Mâülayneyn el-Kalkamî ve Devruhu’l-ilmî ve’l-cihâdî fî’s-Sahrâi’l-Garbiyye. Edrâr: Câmiatü Ahmed Dirâye, 2021.
• Özel, Ahmet. “Mâülayneyn, Muhammed Mustafa”. Türkiye Diyanet Vakfı Ansiklopedisi. Ankara: TDV Yayınları, 2019, EK-2/203.
• Özköse, Kadir. “Başlangıçtan Günümüze Kadar Afrika’da İslâm ve Tasavvuf”. Tasavvuf İlmî ve Akademik Araştırma Dergisi 3/7 (2001). 157-184.
• Özköse, Kadir. “Sahraaltı Afrika’da Sufi Oluşumlar”. Müslüman Dünyada Çağdaş Düşünce. ed. Lütfi Sunar. 277-319. Ankara: Yurtdışı Türkler ve Akraba Topluluklar Başkanlığı Yayınları, 2023.
• Sa‘îdî, Mehdî. “ez-Zâviyetu ve’l-medîne”. eş-Şeyh Mâülayneyn Fikr ve Cihâd. ed. Yezîd er-Râdî. 137-158. Tiznît: Dâru’l-beydâ’, 2001.
• Sallâbî, Ali Muhammed Muhammed. Kifâhu’ş-şa‘bi’l-Cezâirî dıdde’l-ihtilâli’l-Fransî Beyrut: Dâru’l-Ma‘rife, 2015.
• Sûsî, Muhammed Muhtâr. el-Ma‘sûl fî İlğiyyîn ve esâtizetihim ve telamizetehüm ve esdikâuhimi's-Sûsiyyîn. Beyrut: Dâru’l-kutubi’l-ilmiyye, 2014.
• Şemlâlî, Abbas b. İbrahim. el-İ’lâm bi men halle Merâkeş ve Ağmât mine’l-a’lâm. thk. Abdülvehhâb b. Mansûr. Rabat: Matbaatü’l-mülkiyye, 1977.
• Şinkîtî, Ahmed b. Emin. el-Vasît fî terâcümi üdebâi Şinkît. Mısır: Matbaatu’l-Hâliye, 1339.
• Tâlib Ahyâr, b. Şeyh Mâ Mînâ. eş-Şeyh Mâülayneyn ‘Ulemâ ve Umerâ fî Müvâceheti’l-İsti’mâri’l-Fransî. Selâ: Müessesetu’ş-şeyh Murabîye Rabbih, 2005.
• Tâlib el-Ahyâr, Muhammed Mâülayneyn. es-Sirâcu’l-münîr li makâsidi’ş-Şeyh Mâülayneyn fî’t-tefsir. Beyrut: Dâru’l-kutubi’l-ilmiyye, 2009.
• Vâris, Ahmed. “et-Tecrübetü’l-Maayniyye fî’l-müâhâti beyne’t-turuki’s-sûfiyye”. A’mâlü nedveti Medîneti’s-Semâra. Akâdir: Câmiatü İbn Züheyr, 1999.
• Yalçın, İsa. “Mistik Düşüncelerdeki Fenâ, Nirvana, Devekuth, Mânevî Evlilik ve Kendiliğindenlik Anlayışları Bağlamında Birliğe Giden Yol”. Eskiyeni 57 (Haziran 2025), 573-599.
• Zağdî, Suâd. eş-Şeyh Mâülayneyn Hayâtuhu ve da’vetuhu. el-Vadi: Câmiatu’ş-şehîd Hama Lahdar, 2018.
• Zarîf, Muhammed. “Müsâhemetu’ş-Şeyh Mâülayneyn fî tavhîdi’t-turuki’s-sûfiyye”. A’mâlu nedveti medîneti’s-Semâre. 103-104. Mağrib: Câmiatu İbn Züheyr, 1999.
• Zarîf, Muhammed. el-Hayâtu’l-edebiyye fî zâviyeti’ş-Şeyh Mâülayneyn. Selâ: Müessesetü’ş-Şeyh Mürebbîh Rabbehu, 2023.
• Ziriklî, Hayreddin. el-Aʿlâm: Kâmûsu terâcim li-eşheri’r-ricâl ve’n-nisâ mine’l-ʿArab ve’l-müstaʿrebîn ve’l-müsteşrikîn. Beyrut: Dâru’l-ilmi li’l-melâyîn, 2002.