The Relationship Between Action, Custom, and ʿUmūm al-Balwā in Imām Mālik's Uṣūl

Öz

Imām Mālik's work, Muwaṭṭa‘, one of the first ḥadith compiled in the 2nd century Hijrī and one of the primary sources of Māliki jurisprudence that has survived to the present day, continues to be a subject of research in Islamic law literature. In his work, Imām Mālik, unlike other schools of thought, prioritized the "ʿAmal al-Madīnah" in deducing religious rulings and, according to some, considered it the fourth-ranking evidence after ijmāʿ (consensus). This has led to the historical debate on the status of "ʿAmal al-Madīnah" as religious evidence. This study examines the similarities and differences between the concept of "ʿAmal al-Madīnah," frequently referenced in the Muwaṭṭa‘, and customary and ʿumūm al-balwā. The aim of this research is to explain the position of these concepts within the uṣūl al-fiqh and their function in the legislative process, as well as to conduct a comparative assessment using classical and modern sources. The research methodology involves first revealing the historical and methodological foundations of Imām Mālik's understanding of amal, then conducting a systematic comparison between the concepts of ʿamal al-Madīnah, custom, and ʿumūm al-balwā. In this process, an extensive literature review was conducted, starting from early classical works on uṣūl al-fiqh to modern academic studies. The research concludes that, although there is a close relationship between ʿamal al-Madīnah and custom, they are not essentially the same concepts. A similar situation applies to their relationship with ʿumūm al-balwā. ʿAmal al-Madīnah is based on practical practice, while ʿumūm al-balwā is based on transmission. Although they meet on a common ground in considering the famous sunnah, it has been concluded that both concepts differ in terms of their basic qualities and therefore cannot be considered as exact equivalents of each other.

Anahtar Kelimeler

• Islamic law
• Imām Mālik
• Deeds of the people of Madīnah
• Customs
• General belief

İmam Mâlik’in Usûlünde Amel, Örf ve Umûmü'l-Belvâ İlişkisi

Öz

Hicrî II. asırda telif edilen ve günümüze ulaşan ilk hadis ve Mâlikî fıkhının temel kaynaklarından biri olan İmam Mâlik’in Muvatta’ adlı eseri, İslam hukuku literatüründe hâlen araştırma konusu olma özelliğini sürdürmektedir. İmam Mâlik, eserinde diğer mezheplerden farklı olarak şer‘î hüküm istinbatında “amel-i ehl-i Medine”yi ön plana çıkarmış ve bazı kabullere göre onu icmâdan sonra dördüncü sırada yer alan bir delil olarak değerlendirmiştir. Bu durum, amel-i ehl-i Medine’nin şer‘î delil niteliği meselesinin tarih boyunca tartışılmasına yol açmıştır. Bu çalışmada, Muvatta’da sıkça başvurulan amel-i ehl-i Medine kavramının, örf ve umûmü’l-belvâ ile benzer ve farklı yönleri ele alınmıştır. Araştırmanın amacı, söz konusu kavramların fıkıh usûlü içerisindeki konumunu ve teşrî sürecindeki işlevini açıklamak, aynı zamanda klasik ve modern kaynaklar üzerinden karşılaştırmalı bir değerlendirme yapmaktır. Araştırma yöntemi, öncelikle İmam Mâlik’in amel anlayışının tarihsel ve metodolojik temellerini ortaya koymayı, ardından amel-i ehl-i Medine ile örf ve umûmü’l-belvâ kavramları arasında sistematik bir karşılaştırma gerçekleştirmeyi içermektedir. Bu süreçte, erken dönem klasik fıkıh usûlü eserlerinden başlayarak modern dönem akademik çalışmalara kadar geniş bir literatür taraması yapılmıştır. Araştırma sonucunda, amel-i ehl-i Medine ile örf arasında sıkı bir ilişki bulunmasına rağmen, öz itibarıyla aynı kavramlar olmadığı tespit edilmiştir. Benzer durum umûmü’l-belvâ ile olan irtibatında da geçerlidir. Amel-i ehl-i Medine uygulamalı pratiğe, umûmü’l-belvâ ise nakle dayalıdır. Meşhur sünnetin dikkate alınmasında ortak bir zeminde buluşmalarına rağmen, her iki kavramın temel nitelikleri bakımından farklılaştığı ve bu nedenle birbirinin tam karşılığı olarak değerlendirilemeyeceği sonucuna ulaşılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• İslam Hukuku
• İmam Mâlik
• Amel-i ehl-i Medine
• Örf
• Umûmu’l belva.

Kaynakça

1. Arslan, Uğur. “Osmanlı İmparatorluğu’nda ve Hindistan’da Kurulan Türk Devletlerinde Kanunname ve Zevâbitler”. Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları 26 (2017), 7-22.
2. Apaydın, H. Yunus. “İbn Rüşd”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 20/288-292. Ankara: TDV Yayınları, 1999.
3. Aslan, Nasi. “Hanefîlerin Umûmü’l-Belvâ ve Mâlikîlerin Amel-i Ehl-i Medîne İlkesi Bağlamında Haber-i Vâhid’in Değeri Üzerine”. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi (ÇÜİFD) 4/2 (Haziran 2004). 19-31.
4. Aydın, Ahmet. “İbn Rüşd Öncesinde Hanefîlerin Umûmü’l-Belvâ Telakkisini Benimseyen Bir Mâlikî: İbn Huveyz Mendâd”. İslam Araştırmaları Dergisi 18 (Temmuz 2007), 49-72.
5. Aydın, Ahmet. “Bir Hadis Tenkid Kriteri Olarak Umûmü’l-Belvâ Kavramı”. Kilis 7 Aralık Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 9/5 (2018/2) 361-398.
6. Bağdadi, Kadı Abülvehhab. el-Meunet ala mezhebi alimi’l-Medine (Malik b. Enes). thk. Humeyş Abdu’l-Hak. Mekke: Mektebetü’t-Ticariyye, ts.
7. Baktır, Mustafa. “Umûmü’l-Belvâ”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 42/155-156. İstanbul: TDV Yayınları, 2012.
8. Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmâîl b. İbrâhîm el-Cu‘fî. Câmiʿu’s-sahîh. Mısır: Matbaatu’l-Kübra el-Emiriyye, 1311.

9. Cessâs, Ebû Bekr Ahmed b. Alî er-Râzî. Ahkâmü’l-Kur’ân. thk. Abdüsselam Muhammed Ali Şahin. Beyrut: Daru’l-Kütübü’l-İlmiyye, 1994.
10. Cessâs, Ebû Bekr Ahmed b. Alî er-Râzî. el-Fusûl fi’l-Usûl. b.y.: Vüzaratu’l-Evkafu’l-Küveytiyye, 1994.
11. Cîdî, Ömer b. Abdülkerîm. el-ʿÖrf ve’l-ʿamel fi’l-meẕhebi’l-Mâlikî ve mefhûmühümâ ledâ ʿulemâʾi’l-Maġrib. Rabat: y.y., 1984.
12. Dârekutnî, Ebü’l-Hasen Alî b. Ömer b. Ahmed, Sünen-i Darakutni. thk. Şuayip Arnavut, Hasan Abdulmünim Şelebi. Abdullatif Hırzıllah. Ahmet Berhum. Beyrut: Müessesetü’r-Risale, 2004.
13. Dârimî, Ebû Muhammed Abdullah b. Abdirrahmân b. el-Fazl. Müsnedü’l-İmamu’d-Darimi. thk. Merzuk b. Hayyam. nşr. Ceman b. Hasan ez-Zehrani. b.y.: y.y., 2015.
14. Dönmez, İbrahim Kâfi, "Amel-i Ehl-i Medîne". Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 3/21-25. İstanbul: TDV Yayınları, 1991.
15. Duman, Ali. "Amel-İ Ehl-i Medine Nedir?". Hikmet Yurdu Düşünce-Yorum sosyal Bilimler Araştırma Dergisi 8/16 (2015), 231-240.
16. Ebû Dâvûd, Süleymân b. el-Eş‘as b. İshâk es-Sicistânî el-Ezdî Ebû Dâvûd. Sünen-i Ebû Dâvûd. thk. Muhammed Muhyiddin Abdulhamitt. Beyrut: Mektebetü’l-Asriyye. ts.
17. Ferâhîdî, Ebû Abdirrahmân el-Halîl b. Ahmed b. Amr b. Temîm el-Ferâhîdî. Kitâbü’l-Ayn. nşr. Mehdi el-Mahzumi. İbrahim el-Samirai. b.y.: Daru Mektebetü’l-Hilal. ts.
18. Guraya, Muhammed Yusuf. “Historical Background of the Compilation of the Muwattā’ of Mālik b. Anas”. Islamic Studies. 7/3 (1968). 379-392.
19. İbn Abdilberr, Ebû Ömer Cemâlüddîn Yûsuf b. Abdillâh b. Muhammed b. Abdilberr en-Nemerî. et-Temhîd limâ fi’l-Muvattaʾ mine’l-meʿânî ve’l-esânîd. thk. Beşar Avvad Ma’ruf. London: Müessesetü’l-Furkan li’t-Türasi’l-İslâmiyye, 2017.
20. İbn Ebî Şeybe, Ebû Bekr Abdullāh b. Muhammed b. Ebî Şeybe İbrâhîm el-Absî el-Kûfî İbn Ebî Şeybe. el-Musannef fi’l-ehâdîs ve’l-âsâr. Lübnan: Daru’l-Tac, 1989.
21. İbn Emir el-Hac, Ebu Abdullah Şemseddin Muhammed b. Muhammed. et-Takrir ve’t-Tahbir. Mısır: Matbatu’l-Emiriyyetü Bulak, 1316.
22. İbn Haldun, Ebu Zeyd Veliyyüddin Abdurrahman b. Muhammed b. Hasen el-Hadramî. Mukaddime-i İbn Haldun. trc. Ahmed Cevdet Paşa. İstanbul: y.y. 1277.
23. İbn Hazm, Ebû Muhammed Alî b. Ahmed b. Saîd b. Hazm el-Endelüsî el-Kurtubî, el-İhkâm fi Usûl-ü’l-Ahkâm. thk. Şeyh Ahmet Muhammed Şâkir. Beyrut: Daru’l-Âfaku’l-Cedîde, ts.
24. İbn Hazm, Ebû Muhammed Alî b. Ahmed b. Saîd b. Hazm el-Endelüsî el-Kurtubî. el-Muhallâ bi’l-Esêr. thk. Abdulgaffar Süleyman Bendari. Beyrut: Daru’l-Fikr, ts.
25. İbn Kayyım, Muhammed b. Ebû Bekir b. Eyyüb Said Şemseddin el-Cevzi. İ’lamu’l-Muvakkı‘în an Rabbi’l-Âlemin. thk. Muhammed Abdüsselam İbrahim. Beyrut: Daru’l Kütübü’l İlmiyye, 1991.
26. İbn Rüşd Hafid, Ebü’l-Velîd Muhammed b. Ahmed b. Muhammed el-Kurtubî. Bidâyetü’l-müctehid ve nihâyetü’l-muktesıd. Kahire: Daru’l-Hadis, 2004.
27. Kadı İyaz, Ebu’l Fadl Kadı İyaz b. Musa b. İyaz. Tertibü’l-medarik ve takribü’l-mesalik. thk. İbn Tavit et-Tanaci. Mağrib: Matbaatu’l-Fadale, 1965.
28. Khaldi, Smain. İmam Malik ve Muvatta’ Adlı Eseri. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2002.
29. Kur’ân Yolu. Erişim 13 Eylül 2025. https://kuran.diyanet.gov.tr.
30. Kurtûbî, Ebu Amr Yusuf b. Abdullah b. Muhammed b. Abdulber b. Asım en-Nemîrî, İhtilâfu ekvâli Mâlik ve ashâbihi. thk. Hamid Muhammed. Almanya: Daru’l-Ğarbi’l-İslâmi, 2003.
31. Maitikuerban, Aibibula. Medinelilerin Ameli: Sosyolojik Bir Yaklaşım. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2021.
32. Mâlik b. Enes. Ebû Abdillâh Mâlik b. Enes el-Asbahî. el-Muvaṭṭaʾ. thk. Muhammed Fuad Abdulbaki. Beyrut: Daru İhyau’t-Turasi’l-Arabi, 1985.
33. Mâlik b. Enes. Ebû Abdillâh Mâlik b. Enes el-Asbahî. el-Muvatta’ Malik bi Rivayeti Muhammed b. Hasan eş-Şeybânî. thk. Abülvehhab Abdullatif. b.y.: Mektebetü’l-İlmiyye. ts.
34. Merginânî, Ebü’l-Hasen Burhânüddîn Alî b. Ebî Bekr b. Abdilcelîl el-Fergānî. el-Hidâye. thk. Talal Yusuf. Beyrut: Daru İhyâu Turâsi’l-Arabi, ts.
35. Müslim, Ebü’l-Hüseyn Müslim b. el-Haccâc b. el-Kuşeyrî. el-Câmiʿu’s-sahîh. thk. Muhammed Fuad Abdulbaki. Beyrut: İhyau Turasi’l-Arabi. 1955.
36. Nesâî, Ebû Abdirrahmân Ahmed b. Şuayb b. Alî. es-Sünenü’l-kübrâ. thk. Hasan Abdu’l-Mun’im Şelbi. Beyrut: Müessesetü’r-Risale, 2001.
37. Özdemir, Recep, “İmâm Mâlik’in Fıkhında ‘Sünnet’ Kavramı”. EKEV Akademi Dergisi - Sosyal Bilimler, 20/67 (Güz 2016), 333-350.
38. Özdemir, Recep, “İmam Mâlik’in Metodolojisinde Haber-i Vâhidin Kaynak Değeri”. Amasya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 7 (2016). 179-213. https://doi.org/10.18498/amauifd.282872
39. Özkan, Halit. Hicrî İlk İki Asırda Farklı Şehirlerde Amel Telakkisi Oluşumunda Sünnet ve Hadisin Yeri. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2006.
40. Şa’ban, Zekiyyüddin. İslam Hukuk İlminin Esasları. çev. İ. Kâfi Dönmez, Ankara: TDV Yayınları, 1996.
41. Şâfiî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İdrîs b. Abbâs eş-Şâfiî. el-Üm. Beyrut: Dâru’l-Marife, 1990.
42. Şeybânî, Ebû Abdillâh Muhammed b. el-Hasen b. Ferkad. el-Hucce alâ ehli’l-Medîne. thk. Mehdi Hasan el-Keylai. Beyrut: Alimü’l-Kütüp, 1403.
43. Sahnûn, Ebû Saîd Abdüsselâm b. Saîd b. Habîb et-Tenûhî. Müdevvenetü’l-kübra. Beyrut: Daru’l-Fikr, 1986.
44. Şâtıbî, Ebu İshak İbrahim b. Musa, el İ’tisâm, çev: Ahmet İyibildiren, Mustafa Özcan. İstanbul: Kitap Dünyası yay., 2003.
45. Serahsî, Ebû Bekr Şemsü’l-eimme Muhammed b. Ebî Sehl Ahmed. Usûlu’s-Serahsi. thk. Ebu’l-Vefa el-Afgani. Beyrut: Lecnetü İhyau’l-Mearif, 1395.
46. Serahsî, Ebû Bekr Şemsü’l-eimme Muhammed b. Ebî Sehl Ahmed. el-Mebsût. Beyrut: Daru’l-Marife, ts.
47. Taberî, Ebû Ca‘fer Muhammed b. Cerîr b. Yezîd b. Ğâlib. Târîhu’r-rusûl ve’l-mulûk. thk. Muhammed Ebu’l-Fadl İbrâhîm. Kahire: Dâru’l-Me‘ârif, ts.
48. Tirmizî, Ebû Îsâ Muhammed b. Îsâ b. Sevre (Yezîd). Sünenü’t-Tirmizi. thk. Ahmet Muhammet Şakir. Mısır: Matabatu Mustafa el-Babi el-Halebi, 1975.
49. Zerkeşî, Ebû Abdillâh Bedreddîn Muhammed b. Abdillâh b. Bahâdır. el-Bahru’l-muhit fi usûlü’l-fıkh. b.y.: Daru’l-Kütüb, 1994.
50. Zeydân, Abdülkerim. el-Vecîz fî usûli’l-fıkh. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1996.
51. Zeylâ’î, Cemâlu’d-Dîn Ebî Muhammed Abdullah b. Yusûf, Nasbu’r-Râye lî Ehâdis-i Hidâye, thk. Muhammed Avâme. Cidde: Muessetu’r-Reyyân. ts.