İmam Nâfiʿe Nispet Edilen Şâz Rivayetler (Tahlilî Bir İnceleme)

Öz

Kıraat ilmi çerçevesinde önemli bir tartışma konusu oluşturan şâz kıraatler, tarihsel süreçte geçirdikleri anlam değişimleri ve ortaya çıkardıkları metodolojik sorunlar bakımından önem arz etmektedir. Bu çalışmada, Medine kıraat ekolünün önde gelen temsilcisi İmam Nâfiʿ b. Abdurrahman’a (öl. 169/785) nispet edilen şâz rivayetler belirlenmiş ve tahlîlî bir incelemeye tâbi tutulmuştur. Şâz kavramı, genel kabul gören tanıma göre yaygın ve mütevâtir kıraatlere aykırı düşen; sened güvenilirliği, mushaf hattına uygunluk veya Arap dili kuralları gibi sahihlik ölçütlerinden herhangi birini tam olarak karşılamayan okuyuşları ifade etmektedir. Araştırma, söz konusu rivayetlerin büyük ölçüde Hârice b. Musʿab (öl. 168/784) aracılığıyla aktarıldığını ve özellikle ferşü’l-hurûf alanında yoğunlaştığını ortaya koymaktadır. Çalışmada şâz rivayetler, usûlî ve ferşî boyutlar çerçevesinde ele alınmış; fonetik farklılıklar kapsamında hemzenin tahkîk ve teshîl ile okunuşu, teskîn ve tahrîk uygulamaları incelenmiş, ferşî farklılıklarda ise sarf ve nahiv temelli farklılıklar, bâb değişimleri, malûm-meçhul okunuşlar ve müzekker-müennes dönüşümleri örneklenmiştir. Elde edilen bulgular, bu rivayetlerin sahih kıraat bütünlüğüne zarar vermeksizin ilmî ve metodolojik ölçütler doğrultusunda değerlendirilebileceğini ve Kur’an tilâvetinde farklı yorum ve teʾviller için zengin bir değerlendirme zemini sunduğunu göstermektedir. Ayrıca, İmam Nâfiʿden rivayet edilen bazı şâz okuyuşların mânaya sınırlı etkisi olmakla birlikte, bazı durumlarda anlamı derinleştiren veya genişleten nitelikler taşıdığı tespit edilmiştir. Sonuç olarak, İmam Nâfiʿe nispet edilen şâz kıraatler, kıraat tarihindeki çeşitliliği ve sahih-şâz ayrımının dinamik yapısını anlamada önemli bir kaynak teşkil etmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Kur’ân
• Kıraat
• İmam Nâfiʿ
• Şâz
• Sahih
• Mütevâtir

Shādh Qirāʾāt Attributed to Imām Nāfiʿ (An Analytical Study)

Öz

Within the field of qirāʾāt studies, shādh qirāʾāt/readings constitute an important area of discussion due to their historical semantic variations and the methodological issues they raise. This study identifies and analytically examines the shādh readings attributed to Imām Nāfiʿ b. ʿAbdurraḥmān (d. 117/735), a leading representative of the Medinan Qirāʾāt school. According to the findings, the term shādh refers to rare and divergent readings that deviate from widely accepted and mutawātir Qirāʾāt and fail to fully meet any of the authenticity criteria, such as reliability of the chain/inād of transmission, conformity with the Uthmānic codex, or compliance with Arabic linguistic rules. The study shows that these shādh readings were largely transmitted through Ḥārica b. Musʿab (d. 168/784) and are particularly concentrated in the area of farsh al-ḥurūf. Shādh readings are analyzed within both uṣūlī and farshī dimensions: in the uṣūlī aspect, the pronunciation of the hamza through taḥqīq and tashīl, as well as the application of taskīn and taḥrīk, are examined, while in the farshī dimension, differences based on morphology and syntax, verb-pattern variations, known-unknown readings, and masculine-feminine transformations are exemplified. The findings demonstrate that these qirāʾāt can be evaluated according to scholarly and methodological criteria without undermining the integrity of the authentic qirāʾāt, offering a rich basis for alternative interpretations and readings of the Qurʾān. Moreover, some shādh readings transmitted from Imām Nāfiʿ have limited impact on meaning, while others enhance or expand it. In conclusion, shādh readings attributed to Imām Nāfiʿ provide an important resource for understanding the diversity of qirāʾāt history and the dynamic nature of the authentic-shādh distinction.

Anahtar Kelimeler

• Qurʾān
• Qirāʾāt
• Imām Nāfiʿ
• Shādh
• Ṣaḥīḥ
• Mutawātir

Kaynakça

1. Abbas, Taleh – Sevdi, Ali. “Nâfiʿ Kıraati ile Âsım Kıraati Arasındaki Nahiv Farklılıklarının Tahlil Edilmesi”. Balıkesir Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 16 (2022), 181-206.
2. Acar, Mehmet Maşuk. “Kur’ân’ın Yaygın Tanımı Açısından Şâz Kıraatin Değeri”. Mesned İlahiyat Araştırmaları Dergisi 13/2 (2022), 243-267.
3. Alevî b. Muhammmed. el-Kırâatü’l-ʿâşiretü’l-mütevâtira. Medinetü’l-Münevvere: Dâru’l-Muhâcir, 1994.
4. Altıkulaç, Tayyar. “Nâfiʿ b. Abdurrahman”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 32/287-289. İstanbul: TDV Yayınları, 2006.
5. Âlûsî, Şihâbüddîn Mahmud. Rûhu’l-meʿânî fî tefsîri’l-Kurʾâni’l-ʿazîm ve’s-sebʿi’l-mesânî. thk. Ali Abdülbâri Atıyye. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1994.
6. Bennâ, Ahmed b. Muhammed b. Abdilganî ed-Dimyâtî. İthâfü fuzalâʾi’l-beşer fi’l-kırââti’l-erbaa ʿaşer. thk. Enes Mühre. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2006.
7. Bilican, Mustafa Hilmi. “Nafi’ Kıraatinin Kayrevan’a Girişi, Yayılmasında Etkili Olan Kişiler ve İştihar Sebepleri: Hicrî 2, 3, 4. Asırlar Özelinde Bir İnceleme”. Türkiye İlahiyat Araştırmaları Dergisi 9/1 (2025), 379-404.
8. Brockett, Adrian. “Hafs ve Nâfiʿ Kıraatlerinin Kur’ân’ın Metinsel Tarihindeki Değeri”, çev. Ahmet Hamdi Akkaya. Tefsir Tarihi İncelemeleri. İstanbul: Kapı Yayınları, 2023.

9. Cevherî, Ebû Nasr İsmâil b. Hammâd. es-Sıhâh: Tâcü’l-luga. thk. Ahmed Abdülgafûr Attâr. Beyrut: Dâru’l-İlm li’l-Melâyîn, 1987.
10. Çatal, Adem. “Nâfi ve Kıraatinin Özellikleri”. On Dört Kıraat İmamı ve Kıraatlerinin Özellikleri. ed. Ahmet Gökdemir. 11-31. Ankara: Makgrup Medya Yayınları, 2023.
11. Dağ, Mehmet. “İbn Mücâhid’in Kıraatleri Yedi ile Sınırlandırması: Eleştirel Bir Yaklaşım”. EKEV Akademi Dergisi 10/27 (2006), 81-104.
12. Dağ, Mehmet. “Kırâat İlminde Şâzz Kavramı -Kavramın Anlamsal Dönüşümü ve Gerçek Anlamının Tespitine Dair”. Marife: Bilimsel Birikim (Marife: Dini Araştırmalar Dergisi) 7/2 (2007), 75-78.
13. Dânî, Ebû Amr Osmân b. Saîd b. Osmân. Câmiʿu’l-beyân fi’l-kırâʾâti’s-sebʿ. İmârât: Câmiʿatü’ş-Şârika, 2007.
14. Dânî, Ebû Amr Osmân b. Saîd b. Osmân. et-Teysîr fi’l-kıraâti’s-sebʿa. thk. Halef b. Hamûd b. Sâlim eş-Şağdelî. Suudi Arabistan: Dâru’l-Endülüs, 2015.
15. Ebû Hayyân, Muhammed b. Yûsuf b. Alî b. Yûsuf b. Hayyân el-Endelüsî. el-Bahru’l-muhît. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 2001.
16. Enbârî, Ebü’l-Berekât Kemalüddin Abdurrahman b. Muhammed. Esrâru’l-ʿArabiyye. Hollanda: Brill Matbaası, ts.
17. Fârisî, Ebû Alî Hasen b. Ahmed b. Abdilgaffâr. el-Hücce li’l-kurrâʾi’s-sebʿa. Beyrut: Dâru’l-Meʾmûn, 1993.
18. Feyyûmî, Ahmed b. Muhammed b. Alî el-Hamevî. el-Misbâhu’l-münîr fî garîbi’ş-şerhi’l-kebîr. Beyrut: el-Mektebetü’l-İlmiyye, ts.
19. Güloğlu, Nazife Vildan ve Emiroğlu, Ufuk. “İmam Nâfiʿ ve İmam Âsım Kıraatleri Arasındaki Manaya Etki Eden Ferşî Farklılıklar”. Hicrî İkinci Asırda İslami İlimler. Ankara: İksad Uluslararası Yayınevi, 2022.
20. Hâkim en-Nîsâbûrî, Ebû Abdillah. Maʿrifetü ʿulûmi’l-hadîs. thk. Seyyid Muazzam Hüseyin. Kahire: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1977.
21. Halîl b. Ahmed, Ebû Abdurrahman Ferâhîdî. Kitâbü’l-ʿayn. thk. Mehdî Mahzûmî ve İbrâhim Sâmerrâî. Beyrut: Dâru Mektebeti’l-Hilâl, ts.
22. Halit, Muhammed Ahmed ve Mansur, Muhammed Halit. Mukaddimât fî ʿilmi’l-kırâât. Ürdün: Dâru Ammâr, 2001.
23. Hüzelî, Ebü’l-Kāsım Yûsuf b. Alî b. Cübâre. el-Kâmil fi’l-kırââti ve’l-erbaʿîne’z-zâʾide ʿaleyhâ. thk. Cemal b. es-Seyyid b. Rifâi. b.y.: Müessesetü’s-Semâ, 2007.
24. İbn Cinnî, Ebü’l-Feth Osmân el-Mevsılî el-Bağdâdî. el-Muhteseb fî tebyîni vücûhi şevâzzi’l-kırâʾât ve’l-îzâh ʿanhâ. thk. Abdulfettah İsmail Şibli. Kahire: Dâru’l-Kütübi’l-Mısriyye, 1953.
25. İbn Ebî Hâtim, Ebû Muhammed Abdurrahmân b. Muhammed b. İdrîs er-Râzî. Âdâbü’ş-Şâfiʿî ve menâkıbüh. thk. Zâhid el-Kevserî ve Abdülganî Abdülhâliḳ. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 2003.
26. İbn Fâris, Ebü’l-Hüseyn Ahmed. Muʿcemü mekâyîsi’l-luga. thk. Abdusselam Muhammed Hârûn. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1979.
27. İbn Hacer el-Askalânî, Ahmed b. Alî Ebü’l-Fazl. Takrîbü’t-Tehzîb. thk. Muhammed Avvâme. Suriye: Dâru’r-Reşîd, 1986.
28. İbn Hâleveyh, Hüseyin b. Ahmed. Muhtasar fî şevâzzi’l-Kurʾân. Kahire: Mektebetü’l-Mütenebbi, ts.
29. İbn Manzur, Muhammed b. Mukrim b. ʿAlî Ebü’l-Fazl Cemâluddîn el-Ensârî er-Ruveyfiʿî el-İfrîkî. Lisânü’l-ʿArab. Kahire: Dâru’l-Meârif, ts.
30. İbn Mihran en-Nisâburi, Ebû Bekr Ahmed b. el-Hüseyn. el-Gâye fi’l-ḳırâʾâti’l-ʿaşr. thk. Muhammed Gıyâs el-Canbâz. Riyad: Dâru’ş-Şevâf, 1985.
31. İbn Mihran en-Nisâburi, Ebû Bekr Ahmed b. el-Hüseyn. el-Mebsûṭ fi’l-ḳırâʾâti’l-ʿaşr. thk. Sebî Hamza Hâkimî. Dımaşk: Mecmeʿu’l-Luğati’l-ʿArabiyye, 1981.
32. İbn Mücâhid, Ebû Bekir Ahmed b. Mûsâ b. Abbâs b. Mücâhid et-Temîmî. Kitâbü’s-sebʿa fi’l-kırâʾât. thk. Şevki Dayf. Kahire: Dâru’l-Meârif, 2009.
33. İbn Sellâr, Abdulvehhab b. Yusuf b. İbrahim eş-Şâfiî. Tabakâtü’l-kurrâi’s-sebʿa. thk. Ahmed Muhammed Aziz. Beyrut: el-Mektebetü’l-ʿAsriyye, 2003.
34. İbnü’l-Cezeri, Ebü’l-Hayr Şemsüddin Muhammed b. Muhammed b. Muhammed b. Alî b. Yûsuf. Tahbîrü’t-Teysîr fî kırâʾâti’l-eʾimmeti’l-ʿaşere. Ürdün: Dâru’l-Furkân, 2000.
35. İbnü’l-Cezeri, Ebü’l-Hayr Şemsüddin Muhammed b. Muhammed b. Muhammed b. Alî b. Yûsuf. en-Neşr fi’l-kırâʾâti’l-ʿaşr. thk. Ali Muhammed ed-Dabbâ. b.y.: el-Matbaatü’t-Ticâriyyeti’l-Kübrâ, ts.
36. İbnü’l-Cezeri, Ebü’l-Hayr Şemsüddin Muhammed b. Muhammed b. Muhammed b. Alî b. Yûsuf. Gâyetü’n-nihâye fî tabakâti’l-kurrâʾ. b.y.: Mektebetü İbn Teymiyye, 1932.
37. İbnü’n-Nedîm, Ebü’l-Ferec Muhammed b. Ebî Ya‘kûb İshâk b. Muhammed b. İshâk. el-Fihrist. thk. İbrahim Ramazan. Beyrut: Dâru’l-Marife, 1997.
38. İbrâhîm, Cemâl Saʿd Ahmed. “el-Ḳırâʾâtu’ş-Şâzzetü’l-merviyye ʿani’l-kurrâʾi’l-ʿaşere cemʿan ve tevcihen min hilâli Kitâbi’l-Muğnî fi’l-kırâʾâti’ş-şâzze ve Tefsri’l-Bahri’l-muhîṭ fī Sûrati Sebeʾ”. el-Mecelletü’d-Düveliyye li’l-İctihâdi’l-Kadâî 3/11 (2023), 114-125.
39. Kâbe, Abdülhalim b. Muhammed el-Hâdî. el-Kırâ’tü’l-Kur’âniyye. Beyrut: Dâru’l-Ğarbi’l-İslâmî, 1999.
40. Kâdî, Abdulfettâh b. Abdulganî b. Muhammed. el-Vâfi fî şerhi’ş-Şâtıbî. b.y.: Mektebetü’s-Sevâd, 1992.
41. Kannevcî, Ebü’t-Tayyib Muhammed Sıddîk Bahâdır Hân b. Hasen b. Alî. el-Bulga fî usûli’l-luga. thk. Sühad Hamdan Ahmed es-Samerraî. Irak: Tikrit Üniversitesi, ts.
42. Karnî, Abdullah Nasır. “Rivâyetü Hârice b. Musʿab fi’l-Kırâe”. el-ʿUlûmu’l-İnsâniyye ve’l-İctimâʿiyye 43/2 (2016), 953-966.
43. Kılıç, Süleyman ve Akkuş, Murat. “Mâide Sûresi Bağlamında Nâfiʿ, Ebû Amr ve Âsım Kıraatlerinin İncelenmesi”. Uluslararası İslam Araştırmaları Dergisi (İHYA) 7/1 (2021), 69-90.
44. Kurtubî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Ahmed. el-Câmiʿ li-ahkâmi’l-Kurʾân. thk. Ahmed el-Berdûnî-İbrâhîm Atfîş. Kâhire: Dâru’l-Kütübi’l-Mısriyye, 1964.
45. Makdisî, Ebû Şâme Şihâbüddîn Abdurrahmân b. İsmâîl b. İbrâhîm. el-Mürşidü’l-vecîz ilâ ʿulûmin teteʿalleku bi’l-Kitâbi’l-ʿAzîz. thk. Tayyar Altıkulaç. Beyrut: Dâru Sâdır, 1975.
46. Mekkî, b. Ebû Tâlib, el-İbâne an meâni’l-kırâ’ât. thk. Abdülfettâh İsmâil Şelebî. Kahire: Dâru Nahda, 1960.
47. Mersafi, Abdulfettah b. Seyyid el-Acemi el-Mısri. Hidâyetü’l-kâri ila tecvid-i kelâmi’l-bâri. Medinetü’l-Münevvere: Mektebetü’t-Tayyibe, ts.
48. Mizzî, Ebü’l-Haccâc Cemâlüddîn Yûsuf b. Abdirrahmân b. Yûsuf. Tehzîbü’l-kemâl fî esmâʾi’r-ricâl. thk. Beşşâr Avvâd Maʿrûf. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1980.
49. Müberred, Ebü’l-Abbâs Muhammed b. Yezîd b. Abdilekber b. Umeyr. el-Muḳteḍab. Kahire: Meclisü’l-ʿAlâ, ts.
50. Müslim, Ebü’l-Hüseyn Müslim b. el-Haccâc. el-Câmiʿu’s-sahîh. nşr. Muhammed Fuâd Abdülbâkî. Kahire: y.y., 1955-56.
51. Nâsır, Sümeyye bint İbrâhîm. Vûkûfu Nâfiʿ ve Yaʿkûb ve eseruhâ ʿale’t-tefsîr: Cemʿ ve dirâsa mukârana. Riyad: Câmiʿatu İmâm Muhammad b. Suʿûd el-İslâmiyye, Kulliyetü Usûli’d-dîn, Doktora Tezi, 2014.
52. Nüveyrî, Muhammed b. Muhammed. Şerhu Tayyibeti’n-Neşr fi’l-kırâʾâti’l-ʿaşr. thk. Mecdî Bâslûm. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 2003.
53. Sâl, Halîme. el-Kırâʾât: Rivâyâtü Verş ve Hafs dirâse tahlîliyye mukârane. el-İmârât: Dâru’l-Vâdiḥ, 2014.
54. Salihoğlu, Alaaddin. “Mağrib ve Kuzey Afrika Bölgesinde Nâfiʿ Kirâati ve On Tarîki”. Tasavvur: Tekirdağ İlahiyat Dergisi 9/1 (2023), 325-358.
55. Sâmerrâî, Ahmed Hâtim Ahmed Abbâs. eş-Şevâz fi’l-kırâ’ât mimmâ nüsibe li-Ebî Bekîr İbn Mücâhid min Kitâbi’l-Muhteseb. Beyrut: Darül Gavsânî li’d-Dirâseti’l-Kur’âniyye, 2018.
56. Sehâvî, Alî b. Muhammed b. Abdissamed. Cemâlü’l-kurrâʾ ve kemâlü’l-ikrâʾ. thk. Mervân el-Atıyye ve Muhsin Harâbe. Beyrut: Dâru’l-Meʾmûn li’t-Türâs, 1997.
57. Semerkandî, Ebü’l-Leys Nasr b. Muhammed b. Ahmed b. İbrahim. Bahru’l-ʿulûm. thk. Mahmut Matracî. Beyrut: Dâru’l-Fikr, ts.
58. Semîn el-Halebî, Ebü’l-Abbâs Şihâbüddîn Ahmed b. Yûsuf b. Abdiddâim. ed-Dürrü’l-masûn fî ʿulûmi’l-kitâbi’l-meknûn. thk. Ahmed Muhammed el-Harrât. Dımaşk: Dâru’l-Kalem, ts.
59. Sıcak, Ahmet Sait. Kur’an Tefsirinde Öznellik. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2017.
60. Süyûtî, Celâlüddîn Abdurrahmân b. Ebî Bekr b. Muhammed el-Hudayrî. el-İtkân fî ʿulûmi’l-Kurʾân. thk. Muhammed Ebü’l-Fazl İbrâhim. Kahire: el-Heyetü’l-Misriyyetü’l-Âmme li-l-Kitâb, 1974.
61. Şâtıbî, Ebû Muhammed Kâsım b. Fîrruh b. Halef er-Ruaynî. Hırzü’l-emânî ve vechü’t-tehânî. Medinetü’l-Münevvere: Mektebetü Dâri’l-Hüdâ, ts.
62. Taberî, Ebû Caʿfer İbn Cerîr. Câmiʿu’l-beyân ʿan te’vîli âyi’l-Kur’ân. thk. Abdullah b. Abdülmuhsin et-Türkî. Kahire: Dâru’l-Hicra, 2001.
63. Tafeyyiş, Muhammed b. Yûsuf. Teysîru’t-tefsîr. Maskat: Vizâratü’t-Türâsi’l-Kavmi ve’s-Sekâfe, 2006.
64. Temel, Nihat. Kıraat ve Tecvid Istılahları. İstanbul: İFAV, 2013.
65. Ukberî, Ebü’l-Bekâ Muhibbüddîn Abdullāh b. el-Hüseyn b. Abdillâh. İʿrâbü’l-kırâʾâti’ş-şevâz. thk. Muhammed Seyyid Ahmed Azzûz. Beyrut: Alemü’l-Kütüb, 1996.
66. Ünlü, Demirhan. “İmam Nâfiʿ, Râvileri ve Kıraatları”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 17 (1969).
67. Vâhidi, Ebü’l-Hasen Alî b. Ahmed b. Muhammed en-Nîsâbûrî. et-Tefsîrü’l-basît. Riyad: İmâdetü’l Bahsi’l-İlmî, 2008.
68. Vâsitî, Ali b. Muhammed Ebî Saʿd b. Hasen. Ravdatü’t-takrîr fī ihtilâfi’l-kırâʾât beyne’l-irşād ve’t-teysīr. Suudi Arabistan: Dâru’l-ʿÂsıme ve’n-Neşr, 2011.
69. Zeccâc, İbrâhîm b. es-Serî b. Sehl Ebû İshâk. Meʿâni’l-Kurʾân ve iʿrâbüh. thk. Abdülcelil Abduh Şelebî. Beyrut: ʿÂlemü’l-Kütüb, 1988.
70. Zehebî, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed b. Osmân. Maʿrifetü’l-kurrâʾi’l-kibâr. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 1997.
71. Zemahşerî, Ebü’l-Kâsım. Esâsü’l-belâga. thk. Muhammed Bâsil Uyûnü’s-Sûd. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 1998.
72. Zerkeşî, Ebû Abdillâh Bedrüddîn Muhammed b. Bahâdır b. Abdillâh et-Türkî el-Mısrî el-Minhâcî, el-Burhân fî ʿulûmi’l-Kurʾân. thk. Muhammed Ebü’l-Fazl İbrâhim. Beyrut: Dâru İhyâi’l-Kütübi’l-ʿArabî, 1957.
73. Zikr, Sâmiyye Sâlih. Ḳırâʾatü’l-İmâm Nâfiʿ el-Medenî ve râviyeyhi ve tevcîhü hâzihi’l-kırâʾa nahviyyen ve lugaviyyen. thk. ʿAbdülfettâh İsmâîl eş-Şelebî. Mekke: Câmiʿatü Ümmü’l-Kurâ, 1981.