Klasik Rivayet Geleneğinden Modern Astronomik Yorumlara Tefsirde Anlam Genişlemesi: Hunnes-Künnes Örneği

Öz

Bu çalışma, Mekke döneminin başlarında nâzil olan Tekvîr Sûresi’nin 15. ve 16. âyetlerinde geçen “el-hunnes” ve “el-cevâri’l-künnes” ifadelerinin tefsir tarihinde nasıl anlaşılıp yorumlandığını incelemektedir. Konu, Kur’ân-ı Kerîm’deki kevnî âyetlerin yorumunda klasik rivayet geleneği ile modern astronomi verileri arasındaki farkı ortaya koyması bakımından önem arz etmektedir. Araştırma, söz konusu ifadelerin lugavî delâletlerinin yanı sıra mütekaddim, müteahhir ve modern dönem müfessirlerinin bu ifadeleri hangi bağlamlarda tefsir ettiklerini kapsamaktadır. Çalışma, rivâyet temelli açıklamalardan tabiata dair müşâhedelere, dahası astronomik gözlemler ve çağdaş bilimsel yorumlara uzanan çizgide ortaya çıkan anlam genişlemelerini tespit etmeyi ve bu gelişmelerin tefsir tarihi açısından ne ifade ettiğini göstermeyi amaçlamaktadır. Bu doğrultuda araştırmada kronolojik-betimleyici yöntem benimsenmiş, farklı dönemlere ait tefsir kaynakları mukayeseli bir şekilde ele alınmıştır. Nihayetinde çalışma, söz konusu ifadelerin mütekaddim dönemde yıldızlar, gezegenler, yaban sığırları ve antiloplarla ilişkilendirildiğini; müteahhir dönemde gözlemsel astronomi verilerinin tefsire dâhil edildiğini; modern döneme gelindiğinde ise kara delikler gibi yeni keşiflerin yorum ufkunu genişlettiğini ortaya koymaktadır. Bununla birlikte başta Taberî ve Mâtürîdî gibi müfessirlerin lafzı muayyen bir varlığa tahsis etmeyen yaklaşımlarının, muhtemel anlam ve yorumlara açık bir zemin teşkil ettiği görülmektedir. Sonuç itibarıyla makale, hunnes-künnes örneğinde tefsirde anlam genişlemesinin boyutlarını ortaya koyarken, bilimsel keşiflerin mutlaklaştırılmaması gerektiğini; bu çerçevede lafzın delâlet ufkunun korunmasının metodolojik bir zorunluluk olduğunu vurgulamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Tefsir
• Astronomi
• Tekvîr Sûresi
• el-Hunnes
• el-Cevâri’l-Künnes.

From the Classical Tradition of Transmission to Modern Astronomical Interpretations: Semantic Expansion in Tafsir through the Example of al-Khunnas and al-Kunnas

Öz

This study examines how the expressions al-Khunnas and al-Jawāri al-Kunnas, which occur in verses 15 and 16 of Sūrat al-Takwīr revealed during the early Meccan period, have been interpreted throughout the history of Qur’anic exegesis. The subject is significant in that it highlights the divergence between the classical tradition of narration and the data of modern astronomy in the interpretation of the Qur’an’s cosmological verses. The research encompasses the lexical connotations of these expressions, followed by an analysis of the contexts in which early, later, and modern exaggerations construed them. The study aims to identify the semantic expansions that have emerged along the trajectory from narration-based explanations to natural observations and further to astronomical observations and contemporary scientific interpretations, and to demonstrate what such developments signify for the methodology of tafsīr. To this end, the research employs a chronological-descriptive method, treating exegetical sources from different periods in a comparative manner. Ultimately, the study reveals that in the early exegetical tradition these expressions were associated with stars, planets, wild oxen, and antelopes; in the later period, observational astronomical data were incorporated into exegetical discussions; and in the modern era, new discoveries such as black holes broadened the horizon of interpretation. Nevertheless, it is observed that exegetes such as al-Ṭabarī and al-Māturīdī, by refraining from restricting the expressions to a specific entity, established a hermeneutical ground open to potential interpretations. In conclusion, the article demonstrates, through the example of al-khunnas and al-kunnas, the dimensions of semantic expansion in tafsīr, underscoring that scientific discoveries ought not to be absolutized, and that preserving the semantic latitude of the Qur’anic wording remains a methodological necessity.

Anahtar Kelimeler

• Tafsir
• Astronomy
• Surah al-Takwir
• al-Khunnas
• al-Jawāri al-Kunnas

Kaynakça

1. Abdulbâkî, Muhammed Fuâd. el-Mu‘cemü’l-müfehres li-elfâzi’l-Kur’âni’l-Kerîm. Kahire: Dâru’l-Kütübi’l-Mısriyye, 1364.
2. Adıgüzel, Abculcabbar. “Gök Cisimleriyle İlgili Ayetleri İslam Öncesi Arap Kültür ve İnançları Çerçevesinde Okumak”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 65/2 (2024), 869-901.
3. Ağralı, Ahmet. “Semâvât Hakkındaki Bazı Âyetlere Bilimsel Yaklaşımlar -İlk Dönem ve çağdaş Dönem Literatürü Bağlamında Bir Değerlendirme”. Din ve Bilim Muş Alparslan Üniversitesi İslami İlimler Fakültesi Dergisi 1/2 (2018), 20-37.
4. Âlûsî, Şehâbeddîn. Rûhu’l-me‘ânî fî tefsîri’l-Kur’âni’l-Azîm ve’s-seb‘i-l-mesânî. nşr. Fâdî el-Mağribî vd. 30 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2010.
5. Askalânî, İbn Hacer. Fethü’l-bârî bi-şerhi Sahîhi’l-Buhârî. nşr. Şuayb Arnaût- Âdil Mürşid. 14 Cilt. Beyrut: er-Risâletü’l-‘Âlemiyye, 2013.
6. Askerî, Ebû Hilâl. el-Furûku’l-luğaviyye. nşr. Muhammed İbrâhim Selîm. Kahire: Dâru’l-İlm ve’s-Sekâfe, ts.
7. Ateş, Süleyman. Yüce Kur’ân’ın Çağdaş Tefsiri. İstanbul: Yeni Ufuklar Neşriyat, 1991.
8. Bakkal, Ali. İslam Astronomi Tarihi. İstanbul: Rağbet Yayınları, 2017.

9. Bayraklı, Bayraktar. Yeni Bir Anlayışın Işığında Kur’ân Tefsiri. (İstanbul: Bayraklı Yayınları, 2007)
10. Begavî, Ebû Muhammed. Me‘âlimü’t-tenzîl, nşr. Muhammed Abdullah en-Nemr. 8 Cilt. Riyad: Dâru Taybe, 1409.
11. Beyzâvî, Nâsıruddîn. Envârü’t-tenzîl ve esrârü’t-te’vîl. nşr. Muhammed Subhî Hasen b. Hallâk-Mahmûd Ahmed el-Atraş. 3 Cilt. Beyrut: Dâru’r-Reşîd - Müessesetü’l-Îmân, 2000.
12. Bilmen, Ömer Nasuhi. Kur’an-ı Kerîm’in Türkçe Meâli Âlîsi ve Tefsiri. 8 Cilt. İstanbul: Bilmen Yayınevi, 1985.
13. Cevâd Ali. el-Mufassal fî târîhi’l-arab kable’l-İslâm. 10 Cilt. b.y.: 1993.
14. Çalışkan, Necmettin. Habenneke ve Nüzûl Sıralı Tefsiri. İstanbul: Şule Yayınları, 2017.
15. Çelebi, Muharrem. “Envâ’”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 11/257-258. İstanbul: TDV Yayınları, 1995.
16. Çelik, Ömer. Hakk’ın Dâveti Kur’ân-ı Kerîm Meâli ve Tefsiri. 5 Cilt. İstanbul: Erkam Yayınları, 2013.
17. Demirci, Muhsin. Kur’ân Tefsirinde Farklı Yorumlar. 3 Cilt. İstanbul: İFAV Yayınları, 2017.
18. Derveze, Muhammed İzzet. et-Tefsîrü’l-hadîs tertîbü’s-süveri hasebe’n-nüzûl. 10 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Garbi’l-İslâmî, 2000.
19. Dimaşkî, İbn Âdil. el-Lübâb fî ulûmi’l-Kitâb. nşr. Âdil Ahmed Abdülmevcûd vd. 20 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1998.
20. Dîneverî, İbn Kuteybe. Tefsîrü garîbi’l-Kur’ân. nşr. es-Seyyid Ahmed Sakr. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1978.
21. Duman, Zeki. Beyânu’l-hak Kur’ân-ı Kerîm’in Nüzûl Sırasına Göre Tefsiri. 3 Cilt. Ankara: Fecr Yayınları, 2006.
22. Ebû Ubeyde, Mamer b. el-Müsennâ. Mecâzü’l-Kur’ân. nşr. M. Fuat Sezgin. 2 Cilt. Kahire: Mektebetü’l-Hancî, ts.
23. Endelûsî, Ebû Hayyân. el-Bahrü’l-muhît. nşr. Âdil Ahmed Abdülmevcûd vd. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1993.
24. Eser, Kadir. “Selefî Tefsirde Bilimsel Bilginin Yeri ve Değeri”. Tefsir Araştırmaları Dergisi 8/2 (Ekim 2024), 369-394.
25. Ettafeyyiş, Muhammed b. Yûsuf. Teysîrü’t-tefsîr. nşr. İbrâhim b. Muhammed Talây. 17 Cilt. Umman: Vizâretü’t-Türâs ve’s-Sekâfe, 2004.
26. Ezherî, Muhammed b. Ahmed. Tehzîbü’l-luğa. nşr. Yakub Abdünnebî. 17 Cilt. Kahire: ed-Dâru’l-Mısriyye li’t-Te’lîf ve’t-Terceme, ts.
27. Ferâhidî, Halil b. Ahmed. Kitâbü’l-ayn. nşr. Mehdî el-Mahzûmî- İbrâhim es-Sâmerrâî. 8 Cilt. Beyrut: Mektebetü’l-Hilâl, ts.
28. Fîrûzâbâdî, Mecdüddîn. Besâirü zevi’t-temyîz. nşr. Abdülalîm et-Tahâvî. 6 Cilt. Kahire: Lecnetü İhyâi’t-türâsi’l-İslâmî, 1992.
29. Fîrûzâbâdî, Mecdüddîn. el-Kâmûsü’l-muhît. nşr. Muhammed Naîm el-Araksûsî vd. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, ts.
30. Halebî, Semîn. ed-Dürrü’l-mesûn fî ulûmi’l-kitâbi’l-meknûn. nşr. Ahmed Muhammed el-Harrât. 11 Cilt. Dimaşk: Dâru’l-Kalem, ts.
31. Hâzin, Ali b. Muhammed. Lübâbü’t-te’vîl fî me‘âni’t-tenzîl. nşr. Abdüsselâm Muhammed Ali Şâhin. 6 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1995.
32. Hevvârî, Hûd b. Muhakkem. Tefsîrü kitâbillâhi’l-azîz. nşr. Belhâc b. Saîd Şerîfî. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Ğarbi’l-İslâmî, 1990.
33. Isfahânî, Râgıb. el-Müfredât fî garîbi’l-Kur’ân. Riyad: Mektebetü Nezâr Mustafâ el-Bâz, ts.
34. İbn Acîbe, Ebu’l-Abbâs. el-Bahrü’l-medîd fî tefsîri’l-Kur’âni’l-Mecîd. nşr. Ahmed er-Râvî. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2002.
35. İbn Âşûr, Muhammed Tâhir. et-Tahrîr ve’t-tenvîr mine’t-tefsîr. 30 Cilt. Tunus: ed-Dâru’t-Tûnisiyye li’n-Neşr, 1984.
36. İbn Atıyye, Ebû Muhammed. el-Muharrerü’l-vecîz fî tefsîri’l-kitâbi’l-azîz. nşr. er-Rehhâle el-Fârûk vd. 8 Cilt. Katar: Dâru’l-Hayr, 2007.
37. İbn Düreyd, Ebû Bekr. Cemheretü’l-luğa. nşr. Remzî Münîr Ba‘albekkî. 3 Cilt. Beyrut: Dâru’l-İlm li’l-Melâyîn, 1987.
38. İbn Ebî Hâtim, Abdurrahmân. Tefsîrü’l-Kur’âni’l-Azîm müsneden an rasûlillâhi ve’s-sahâbeti ve’t-tabî‘în. 13 Cilt. nşr. Es‘ad Muhammed et-Tayyib. Mekke-Riyad: Mektebetü Nezâr Mustafa el-Bâz, 1997.
39. İbn Fâris, Ebu’l-Hüseyn. Mu‘cemü mekâyîsi’l-lüğa. nşr. Abdüsselâm Muhammed Hârûn. 6 Cilt. b.y.: Dâru’l-Fikr, 1979.
40. İbn Kesîr, İmâdüddîn Ebu’l-Fidâ. Tefsîrü’l-Kur’âni’l-Azîm. nşr. Sâmî Muhammed es-Selâme. 8 Cilt. Riyad: Dâru Taybe, 1997.
41. İbn Sîde, Ebü’l-Hasen Ali b. İsmâil. el-Muhassas. nşr. Halîl İbrâhim Ceffâl. 5 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 1996.
42. İbnü’l-Esîr, Mecdüddîn. en-Nihâye fî garîbi’l-hadîs ve’l-eser. nşr. Mahmûd Muhammed et-Tanâhî – Tâhir Ahmed ez-Zâvî. 5 Cilt. Beyrut: el-Mektebetü’l-İslâmiyye, 1963.
43. Kannevcî, Sıddık Hasan Han. Fethü’l-beyân fî mekâsıdi’l-Kur’ân. nşr. Abdullah b. İbrâhim el-Ensârî. 15 Cilt. Beyrut: el-Mektebetü’l-Asriyye, 1992.
44. Kâsımî, Cemâleddîn. Mehâsinü’t-te’vîl. nşr. Muhammed Fuâd Abdülbâkî. 17 Cilt. Dâru İhyâi’l-Kütübi’l-Arabiyye, 1957.
45. Kaysî, Mekkî b. Ebû Tâlib. Tefsîrü’l-hidâye ilâ bulûği’n-nihâye. 13 Cilt. Şârika: Külliyetü’d-Dirâsâti’l-‘Ulyâ ve’l-Bahsi’l-İlmî, 2008.
46. Kelbî, İbn Cüzey. et-Teshîl li-ulûmi’t-tenzîl. nşr. Muhammed Sâlim Hâşim. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1995.
47. Kur’ân ve Meâli. Erişim 10 Ağustos 2025. www.kuranvemeali.com
48. Kurtubî, Muhammed b. Ahmed. el-Câmiʻ li-ahkâmi’l-Kur’ân. nşr. Abdullah b. Abdülmuhsin et-Türkî vd. 24 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2006.
49. Kuşeyrî, Abdülkerîm. Letâifü’l-işârât. nşr. Abdüllatîf Hasen Abdurrahmân. 3 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2007.
50. Kutub, Seyyid. Fî zilâli’l-Kur’ân. 5 Cilt. Kahire: Dâru’ş-Şurûk, 2003.
51. Mâtürîdî, Ebû Mansûr Muhammed. Te’vîlâtü’l-Kurân. nşr. Heyet. 18 Cilt. İstanbul: Dâru’l-Mîzân, 2007.
52. Mâverdî, Ebü’l-Hasen. en-Nüket ve’l-uyûn. nşr. es-Seyyid b. Abdulmaksûd b. Abdürrahîm. 6 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-ilmiyye-Müessesetü’l-Kütübi’s-Sekâfiyye, ts.
53. Mazharî, Muhammed Senâullah. Tefsîrü’l-Mazharî. nşr. Ahmed İzzu İnâye. 10 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 2004.
54. Merâgî, Mustafa. Tefsîrü’l-Merâgî. 30 Cilt. Kahire: Mustafa el-Bâbî el-Halebî, 1946.
55. Mevdûdî, Ebü’l-A‘lâ. Tefhîmü’l-Kur’ân. çev. Heyet. 7 Cilt. İstanbul: İnsan Yayınları, 2005.
56. Meydânî, Abdurrahmân Hasen Habenneke. Me’âricü’t-tefekkür ve dekâiku’t-tedebbür. 3 Cilt. Dımaşk: Dâru’l-Kalem, 2000.
57. Midilli, Adem. Kevnî Âyetler Bağlamında Klasik ve Çağdaş Tefsirlere Karşılaştırmalı Bir Yaklaşım. Şanlıurfa: Harran Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2025.
58. Mukâtil b. Süleymân. Tefsîrü Mukâtil b. Süleymân. nşr. Abdullah Mahmûd eş-Şehhâte. 5 Cilt. Beyrut: Müessesetü’t-Târîhi’l-Arabî, 2002.
59. Müslim b. Haccâc, Ebü’l-Hüseyn. el-Câmi‘u’s-sahîh. nşr. Ebû Kuteybe Nazar Muhammed el-Fâryâbî. 2 Cilt. b.y.: Dâru Taybe, 2006.
60. Nâbülsî, Muhammed Râtib. Tefsîrü’n-Nâbülsî -tedebbürü âyâtillâhi fi’n-nefsi ve’l-kevni ve’l-hayât-. 10 Cilt. Amman: Müessesetü’l-Fürsân, 2017.
61. Neccâr, Zağlûl. Tefsîrü’l-âyâti’l-kevniyye fi’l-Kur’âni’l-Kerîm. Kahire: Mektebetü’ş-Şurûk ed-Devliyye, 2007.
62. Nehhâs, Ebû Cafer. İ‘râbu’l-Kur’ân. nşr. Züheyr Gâzî Zâhid. 5 Cilt. Beyrut: Âlemü’l-kütüb – Mektebetü’n-Nahda el-Arabiyye, 1985.
63. Nesefî, Ebü’l-Berekât. Medârikü’t-tenzîl ve hakâikü’t-te’vîl. nşr. Yûsuf Ali Büdeyvî-Muhyiddîn Dîb Mistû. 3 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kelimi’t-Tayyib, 1998.
64. Nîsâbûrî, Nizâmeddîn. Tefsîrü ğarâibi’l-Kur’ân ve reğâibi’l-Furkân. nşr. Zekeriya Umeyrât. 6 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1996.
65. Özgel, İshak. “Ebu’l-Kâsım el-Kuşeyrî’nin (ö. 465/1072) Tefsir İlmine Katkısı ve Az Bilinen ‘et-Tefsîrü’l-kebîr’ Adlı Eserinin Tanıtımı”. Tasavvuf İlmî ve Akademik Araştırma Dergisi 3/9 (2002), 273-291.
66. Râzî, Fahruddîn. Mefâtihü’l-gayb. 32 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1981
67. Râzî, Muhammed b. Ebû Bekr. Muhtârü’s-sıhâh. Beyrut: Mektebetü Lübnân, 1986.
68. Risâletün müte‘allikatün fî tefsîri kavlihî Te‘âlâ Fe-lâ uksimü bi’l-hunnesi’l-cevâri’l-künnes. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Kasidecizade, 675, 213b-217a.
69. Sa‘lebî, Ebû İshâk. el-Keşf ve’l-beyân. nşr. Ebû Muhammed İbn Âşûr. 10 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 2002.
70. Safedî, Cemâleddîn. Keşfü’l-esrâr ve hetkü’l-estâr. nşr. Bahaddin Dartma. 5 Cilt. İstanbul-Beyrut: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları - Mektebetü’l-İrşâd, 2019.
71. San‘ânî, Abdürrezzâk. Tefsîrü’l-Kur’ân. nşr. Mustafa Müslim Muhammed. 3 Cilt. Riyad: Mektebetü’r-Rüşd, 1989.
72. Se‘âlibî, Ebû Zeyd. el-Cevâhirü’l-hisân fî tefsîri’l-Kur’ân. nşr. Ali Muhammed Muavvaz-Âdil Ahmed Abdülmevcûd. 5 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-türâsi’l-arabî - Müessesetü’t-Târîhi’l-Arabî, 1997.
73. Sem‘ânî, Ebû Muzaffer. Tefsîrü’l-Kur’ân. nşr. Yâsir b. İbrâhim – Guneym b. Abbâs b. Guneym. 6 Cilt. Riyad: Dâru’l-Vatan, 1997.
74. Semerkandî, Ebü’l-Leys. Bahrü’l-ulûm. nşr. Ali Muhammed Muavvız vd. 10 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1993.
75. Şevkânî, Ebû Abdillâh. Fethü’l-kadîr el-Câmi‘ beyne fenney er-rivâye ve’d-dirâye fi’t-tefsîr. nşr. Abdurrahman Umeyre. 5 Cilt. b.y.: Dâru’l-Vefâ, ts.
76. Şîrâzî, Nâsır Mekârim. el-Emsel fî tefsîri Kitâbillâhi’l-münzel. 25 Cilt. Beyrut: Müessesetü’l-A‘lâ, 2003.
77. Tabatabâî, Muhammed Hüseyin. el-Mîzân fî tefsîri’l-Kur’ân. 22 Cilt. Beyrut: Müessesetü’l-A‘lâ, 1997.
78. Taberî, Ebû Câfer İbn Cerîr. Câmi‘u’l-beyân ‘an te’vîli âyi’l-Kur’ân. nşr. Abdullah b. Abdulmuhsin et-Türkî vd. 25 Cilt. Kahire: Dâru Hicr, 2001.
79. Tirmizî, Ebû Îsâ Muhammed b. İsa. el-Câmi‘u’l-kebîr. nşr. Beşşâr Avvâd Marûf. 6 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Ğarbi’l-İslâmî, 1996.
80. Tûsî, Ebû Cafer. et-Tibyân fî tefsîri’l-Kur’ân. 9 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, ts.
81. Unat, Yavuz. “Yıldız”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 11/534. İstanbul: TDV Yayınları, 2013.
82. Vâhidî, Ebü’l-Hasen. el-Vasît fî tefsîri’l-Kur’âni’l-Mecîd. nşr. Âdil Ahmed Abdülmevcûd vd. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1994.
83. Vecdî, Muhammed Ferîd. el-Mushafü’l-müfesser. b.y.: Matbaatü’l-Ulûm, 1948.
84. Yazır, Elmalılı Muhammed Hamdi. Hak Dini Kur’an Dili. nşr. Asım Cüneyd Köksal - Murat Kaya. 6 Cilt. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2023.
85. Zeccâc, Ebû İshâk. Me‘âni’l-Kur’ân. nşr. Abdülcelîl Abduh Şelebî. 5 Cilt. Beyrut: Âlemü’l-Kütüb, 1988.
86. Zemahşerî, Ebu’l-Kâsım. Esâsü’l-belâğa. nşr. Muhammed Bâsil Uyûnü’s-sûd. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-ilmiyye, 1998.
87. Zemahşerî, Ebü’l-Kâsım Mahmûd b. Ömer. el-Keşşâf ‘an hakâiki gavâmizi’t-tenzîl ve ‘uyûni’l-ekâvîl fî vücûhi’t-te’vîl. Beyrut: Dâru’l-Maʻrife, 2009.
88. Zeyd b. Ali. Tefsîrü garîbi’l-Kur’ân. nşr. Muhammed Cevâd el-Hüseynî el-Celâlî. Beyrut: Dâru’l-Va‘y el-İslâmî, ts.