Mehmed Vehbi Efendi’nin Hülâsatü’l-Beyân fî Tefsîri’l-Kur’ân’da Hadisleri Kullanma Yöntemi ve Yorumlama Biçimi

Öz

Mehmed Vehbi Efendi (öl. 1949) tarafından Osmanlı Türkçesiyle telif edilen ilk kapsamlı tefsirlerden biri olan Hülâsatü’l-beyân fî tefsîri’l-Kur’ân, klasik rivayet tefsiri mirası ile halkın anlayışını önceleyen Türkçe tefsir ihtiyacını mezceden özgün bir eser olarak öne çıkmaktadır. Bu çalışma, Osmanlı’nın son dönem âlimlerinden Mehmed Vehbi’nin söz konusu tefsirinde hadisleri kullanma yöntemi ile rivayetleri yorumlama biçimini incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırmada, müellifin hadisleri tefsir bağlamında hangi amaçlarla ve hangi yöntemlerle kullandığı, rivayetleri ne ölçüde lafzî yahut anlam merkezli olarak aktardığı tespit edilmeye çalışılmıştır. Çalışma, dokümantasyon ve metin çözümlemesine dayalı nitel bir yöntemle yürütülmüştür. Çalışmada ulaşılan bulgulara göre Mehmed Vehbi Efendi, hadisleri tefsirinde dört temel yöntemle değerlendirmiştir: hadisleri Arapça metinleriyle birlikte Türkçe tercümesiyle aktarma, yalnızca tercüme yoluyla nakletme, rivayetlerin muhtevasına işaret etmekle yetinme ve ihtisâr ile taktîʿ yöntemlerini kullanma. Tefsirde yaklaşık 100 hadis Arapça metniyle birlikte verilmiş; 95 kadar rivayet muhteva düzeyinde değerlendirilmiş; yaklaşık 900 hadis ise tercüme, özetleme veya kısmi aktarma yoluyla tefsire dâhil edilmiştir. Bu dağılım, müellifin hadisleri isnad ve lafız merkezli bir aktarım amacıyla değil, okuyucunun anlamasını ve ibret almasını önceleyen öğretici ve irşad merkezli bir yaklaşımla kullandığını göstermektedir. Bulgular, Mehmed Vehbi’nin hadis kullanımında Ayıntâbî Mehmed Efendi’nin daha çok anlam merkezli yaklaşımı ile Elmalılı Muhammed Hamdi Yazır’ın hadislerin Arapça lafızlarına nispeten daha fazla yer veren tutumu arasında bir ara konumda bulunduğunu ortaya koymaktadır. Bu yönüyle Hülâsatü’l-beyân, Osmanlı’dan Cumhuriyet’e geçiş sürecinde rivayet geleneğini muhafaza ederken, sade ve anlaşılır bir dil aracılığıyla halkla buluşturan; hadis kullanımında bilinçli, seçici ve işlevsel bir yaklaşımı temsil eden özgün bir tefsir olarak değerlendirilmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Hadis
• Mehmed Vehbi
• Hulâsatü’l-Beyân
• Yöntem
• Anlayış.

The Method of Using and Interpreting Hadīths in Mahmad Vahbi Afandi’s Khulāsāt al-Bayān fī Tafsīr al-Qurʾān

Öz

Khulāsāt al-bayān fī tafsīr al-Qurʾān one of the first comprehensive Qurʾanic commentaries written in Ottoman Turkish by Mahmad Vahbi Afandi (d. 1949), stands out as an original work that synthesizes the classical heritage of rivāyah-based exegesis with the need for a Turkish tafsīr that prioritizes public understanding. This study aims to examine Mahmad Vahbi’s method of employing hadīths and his approach to interpreting transmitted reports in Khulāsāt al-bayān. The research seeks to identify the purposes for which the author uses hadīths within the exegetical framework and to determine the extent to which these reports are conveyed through literal transmission or meaning-based interpretation. The study adopts a qualitative methodology based on documentation and textual analysis. The findings indicate that Mahmad Vahbi employed four principal methods in his use of hadīths: transmitting hadīths together with their original Arabic texts and Turkish translations; conveying them solely through translation; referring only to the thematic content of the reports; and employing the methods of abridgement (ikhtiṣār) and partial quotation (taqṭīʿ). Approximately one hundred hadīths in the commentary are presented with their Arabic texts, around ninety-five reports are treated at the level of content, and nearly nine hundred hadīths are incorporated through translation, summarization, or selective quotation. This distribution indicates that the author does not employ hadīths primarily for isnād- or wording-centered transmission, but rather adopts an instructional and guidance-oriented approach that prioritizes the reader’s understanding and moral reflection. The findings indicate that Mahmad Vahbi’s use of hadīth occupies an intermediate position between Ayintabi Mahmad Afandi’s predominantly meaning-centered approach and Almalili Muhammad Hamdi Yazir’s tendency to give relatively greater place to the Arabic wording of the hadīths. In this respect, Khulāsāt al-bayān represents an original tafsīr that preserves the tradition of riwāyah while presenting it to the public in a clear and accessible language, embodying a conscious, selective, and functional approach to the use of hadīths during the transition from the Ottoman period to the Republican era.

Anahtar Kelimeler

• Hadīth
• Mahmad Vahbi
• Khulāsāt al-Bayān
• Method
• Approach.

Kaynakça

1. Acet, Semih. “Mehmed Vehbi Efendi ve Hulâsatü’l-Beyân fî Tefsîr’il-Kur’ân Adlı Eserindeki Hadis Metodu Hakkında Bir Değerlendirme”. Dergiabant 11/2 (2023), 385-399.
2. Akpınar, Ali. “Konyalı Mehmed Vehbi Efendi ve Tefsiri (1862-1949)”. Şehir ve Âlimler Sempozyumu Kitabı. ed. Ramazan Altıntaş vd. 381-394. Konya: Necmettin Erbakan Üniversitesi Kültür Yayınları, 2017.
3. Arpa, Recep. “İlk Matbu Türkçe (Osmanlıca) Tefsir: Tibyan Tefsiri”. Osmanlı Toplumunda Kur’an Kültürü ve Tefsir Çalışmaları. ed. Bilal Gökkır vd..241-260. İstanbul: İlim Yayma Vakfı Kur'an ve Tefsir Akademisi, 2011.
4. Ateşyürek, Remzi. Mehmed Vehbi Efendi’nin Hayatı, Eserleri ve Tefsirdeki Metodu. Samsun: Ondokuz Mayıs Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 1994.
5. Ayıntâbî Mehmed Efendi. Tercüme-i Tefsir-i Tibyân. İstanbul: Matbaa-i Amire Şirketi Sahafiye-i Osmaniye, 1306-7/1889.
6. Ayıntâbî Mehmed Efendi. Tibyân Tefsiri. sad. Süleyman Fâhir. İstanbul: Doyuran Matbaası, 1980.
7. Bilgin, Recep. Bir Müfessirin Hadisçiliği: Elmalılı Muhammed Hamdi Yazır Örneği. Ankara: Nobel Akademik Yayıncılık, 2019.
8. Bilmen, Ömer Nasuhi. Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l Müfessirîn). İstanbul: Bilmen Yayınevi, 2. Basım, 1974.

9. Bilmen, Ömer Nasuhi. Kur’ân-ı Kerîm’in Türkçe Meâl-i Âlîsi ve Tefsiri. İstanbul: Bilmen Yayınevi, 1985.
10. Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmail. el-Câmiʿu’s-sahîh. nşr. Muhammed Züheyr b. Nasr. b.y.: Dâru Tavki’n-Necât, 2. Basım, 1422/2001.
11. Ebû Dâvûd, es-Sicistânî. es-Sünen. thk. Âdil Muhammed & İmâd Abbâs. Kahire: Dâru’t-Teʾsîl, 1436/2015.
12. Hâzin, Ebü’l-Hasen Alâüddîn Alî b. Muhammed b. İbrâhîm el-Bağdâdî. Lübâbü’t-te’vîl fî meʿâni’t-tenzîl. tsh. Abdusselam Muhammed Ali Sahin. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l ʿİlmiyye, 1415/1995.
13. Herevî, Ebû Ubeyd Ahmed b. Muhammed. el-Garîbeyn fi’l-Kur’ân ve’l-hadîs. thk. Ahmed Ferîd el-Mezîdî. Riyad: Mektebetü Nizâr Mustafa el-Bâz, 1419/1999.
14. İbn Mâce, Ebû Abdillâh Muhammed b. Yezîd Mâce el-Kazvînî. Sünen-i İbn Mâce. thk. Şuayb el-Arnaût. Dâru’r-Risâle el-Alemiyye, 1430/2009.
15. İbnü’l-Mibred, Cemâleddîn Ebü’l-Mehâsin Yûsuf b. Hasan. ed-Dürrü’n-nakî fî şerhi elfâzi’l-Hırakî. thk. Rıdvân Muhtâr b. Garbiyye. Cidde: Dâru’l-Müctema li’n-Neşr ve’t-Tevzî, 1411/1991.
16. İyibilgin, Orhan. Ayntâbî’nin Tercüme-İ Tibyan Tefsirinin Muhteva ve Metod Bakımından Değerlendirilmesi. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2008.
17. Kefevî, Ebu’l-Bekâ. el-Külliyyât. thk Adnan Derviş & Muhammed Mısrî. Beyrut: Müessesetü’r- Risale, 1998.
18. Müslim, Ebü’l-Hüseyn Müslim b. el-Haccâc. el-Câmiʿu’s-sahîh. nşr. Muhammed Fuâd Abdülbâkî. Kahire: y.y., 1374-75/1955-56.
19. Nesâî, Ebû Abdurrahman Ahmed b. Ali b. Şuayb. es-Sünen. thk. Abdülfettah Ebû Gudde. Halep: Mektebetü’l-Matbati’l-İslâmiyye, 1406/1986.
20. Ömer, Ahmed Muhtâr vd. Muʿcemü’l-luğati’l-ʿArabiyyeti’l-muʿâsıra. Kahire: ʿAlemü’l-Kütüb, 1429/2008.
21. Pak, İzzettin. Konyalı Mehmet Vehbi Efendi ve Tefsirdeki Metodu (1861-1949). Ankara: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2007.
22. Râgıb el-İsfahânî. el-Müfredât fî garîbi’l-Kurʾân. thk. Safvân Adnân Dâvudî. Dımaşk: Dâru’l-Kalem, 1412/1992.
23. Râzî, Ebû Abdullah Fahreddin Muhammed b. Ömer Fahreddin. Mefâtîhu’l-gayb. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-ʿArabî, 1420/1999.
24. Süyûtî, Celâlüddin. Cemʿu'l-cevâmiʿ (el-Câmiʿi’l-kebir). thk. Muhtar İbrahim el-Hâic-Abdulhamid Muhammed Nidâ. Kahire: el-Ezheru’ş Şerif, 2005.
25. Süyûtî, Celâlüddin. Tedrîbü’r-râvî fî şerhi Takrîbi’n-Nevevî. thk. Ebû Kuteybe Nazar Muhammed el-Fâryâbî. b.y.: Dâru Tayyibe, ts.
26. Şahin, Sami. “Hak Dini Kur’ân Dili Adlı Tefsirde Hadis Kullanımı”. Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 12/1 (2008), 147-175.
27. Taberânî, Ebü’l-Kâsım Süleymân b. Ahmed. el-Muʿcemü’l-kebîr. thk. Hamdi b. Abdülmecîd es-Selefî. Kâhire: Mektebetü İbn Teymiyye, 1414/1994.
28. Tirmizî, Ebû İsa Muhammed b. İsa b. Sevre es-Sülemî. el-Câmiʿu’s-sahîh. thk. Ahmed Muhammed Şâkir. Kahire: Mustafa el-Bâbî el-Halebî, 1395/1975.
29. Tuğlu, Nuri. “Konyalı Mehmed Vehbi Efendi ve Sahîh-i Buhârî Tercümesi Üzerine Muhtasar Bir Değerlendirme”. İnönü Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 8/2 (2017), 35-50.
30. Vehbi, Konyalı Mehmed Efendi. Hülâsatü’l-beyân fî tefsîri’l-Kur’ân. Şehzadebaşı: Evkafı İslâmiye Matbaası, 1340/1931.
31. Zehebî, Muhammed b. Ahmed b. Osman b. Kaymaz. el-Mûkıza. thk. Ahmed b. Şihâb Hâmid. Küveyt: Dâru Rekâiz, 1439/2018.