Hiçlik ve Fenâ: Meister Eckhard ve Mevlânâ Özelinde Bir Değerlendirme

Öz

Bu makalenin amacı, Batı mistik düşüncesinde Meister Eckhart ve John of the Cross’un eserlerinde merkezi bir yer tutan hiçlik kavramı ile Mevlânâ Celâleddîn Rûmî’nin tasavvuf anlayışındaki fenâ kavramını ontolojik ve epistemolojik perspektiflerden karşılaştırmalı olarak incelemektir. Çalışmanın temel problemi, Doğu ve Batı mistik geleneklerinde benliğin çözülmesi deneyiminin yalnızca ahlâkî ya da psikolojik bir arınma süreci olarak mı anlaşılması gerektiği, yoksa hakikatin bilgisine ulaşmayı mümkün kılan ortak bir metafizik zemin mi oluşturduğu sorusudur. Bu bağlamda makale, hiçlik ve fenâ kavramlarının Tanrı–insan ilişkisi, varlık anlayışı ve bilginin kaynağı açısından nasıl konumlandırıldığını analiz etmeyi amaçlamaktadır. Çalışmada analitik temelli karşılaştırmalı bir yöntem izlenmiş; Eckhart’ta Tanrı’nın ruhun derinliklerinde doğabilmesi için gerekli olan varoluşsal boşluk anlayışı, John of the Cross’ta “karanlık gece” metaforuyla dile getirilen sancılı arınma süreci ve Mevlânâ’da aşk yolu aracılığıyla benliğin Hak’ta çözülmesi temaları birlikte ele alınmıştır. Yapılan analiz, her üç düşünürde de benliğin çözülmesinin ontolojik bir yokluk anlamına gelmediğini; aksine Tanrısal hakikatin tecrübe edilmesini mümkün kılan dönüştürücü bir eşik oluşturduğunu ortaya koymaktadır. Bu çerçevede hiçlik ve fenâ, bilginin dışsal akıl yürütme yoluyla değil, içsel bir “doğuş” ya da yaşantısal tecrübe aracılığıyla elde edildiğini ifade eden epistemolojik bir dönüşümü de temsil etmektedir.Makalenin vardığı sonuç, Doğu ve Batı mistik gelenekleri arasında yaygın olarak varsayılandan çok daha derin yapısal ve metafizik paralellikler bulunduğunu göstermektedir. Çalışma, mistik düşünceyi kültürel sınırların ötesinde ortak bir ontolojik ve epistemolojik problematik çerçevesinde ele alarak, karşılaştırmalı mistisizm, din felsefesi ve metafizik alanlarına özgün bir katkı sunmayı hedeflemektedir.

Anahtar Kelimeler

• Tasavvuf
• Hiçlik
• Fenâ
• Mevlana
• Meister Eckhart

Nothingness (Nichts) and Annihilation (Fenâ): An Assessment in the Context of Meister Eckhart and Rumi

Öz

The aim of this article is to comparatively examine the concept of nothingness, which occupies a central place in the works of Meister Eckhart and John of the Cross within Western mystical thought, and the concept of fanāʾ in the Sufi understanding of Jalāl al-Dīn Rūmī, from ontological and epistemological perspectives. The main problem of the study concerns whether the experience of ego dissolution in Eastern and Western mystical traditions should be understood merely as a moral or psychological process of purification, or rather as a shared metaphysical ground that makes access to the knowledge of truth possible. In this context, the article seeks to analyze how the concepts of nothingness and fanāʾ are positioned with regard to the God–human relationship, the understanding of being, and the source of knowledge. The study employs a comparative method based on analytical examination, addressing together Eckhart’s notion of an existential emptiness necessary for the birth of God in the depths of the soul, John of the Cross’s painful process of purification articulated through the metaphor of the “dark night,” and Rūmī’s understanding of the self’s dissolution in God through the path of love. The analysis demonstrates that, in all three thinkers, the dissolution of the self does not signify ontological non-being, but rather constitutes a transformative threshold that enables the experiential realization of divine truth. Within this framework, nothingness and fanāʾ also represent an epistemological transformation, indicating that knowledge is attained not through external rational reasoning, but through an inner “birth” or lived experience. The conclusion of the article reveals that there are deeper structural and metaphysical parallels between Eastern and Western mystical traditions than is commonly assumed. By approaching mystical thought beyond cultural boundaries within a shared ontological and epistemological problematic, the study aims to make an original contribution to the fields of comparative mysticism, philosophy of religion, and metaphysics.

Anahtar Kelimeler

• Sufism
• Nothinness
• Fana
• Mawlana
• Meister Eckhart

Kaynakça

1. Aclûnî, İsmail b. Muhammed. Keşfu’l-Hafa ve Müzili’l-İlbâs. Beyrut: Müessetü Menahilü’l-İrfan, ts.
2. Akarsu, Bedia. Felsefe Terimleri Sözlüğü. İstanbul: İnkılap Yayınları, 1998.
3. Bağdâdî, Cüneyd-i. Resâîlü‟l-Cüneyd. İstanbul Süleymaniye Kütüphanesi Şehid Ali Paşa, no. 1374, v.64.a
4. Beyzâvî, Ebü’l-Mugīs el-Hüseyn b. Mansûr el-. Divân-ı Hallâc haz. İhramcızade İsmail Hakkı Altuntaş. b.y, 2021.
5. Boehme, Jacob. Aurora. London: Routledge, 2003.
6. Boyce, Mary. Zoroastrians: Their Religious Beliefs and Practices. London: Routledge, 2001.
7. Cebecioğlu, Ethem. Tasavvuf Terimleri ve Deyimleri Sözlüğü. Ankara: Ağaç Yayınları, 2004.
8. Chittick, W. C. The Self-Disclosure of God: Principles of Ibn al-ʿArabī’s Cosmology. Albany: State University of New York Press, 1998.

9. Chittick, W. C. The Self-Disclosure of God. SUNY Press, 1998.
10. Chittick, W. C. The Sûfî Path of Knowledge: Ibn al-‘Arabi’s Metaphysics of Imagination. Albany: State University of New York Press, 1989.
11. John of the Cross, Dark Night of the Soul. trans. E. Allison Peers. Notre Dame: University of Notre Dame Press, 1991.
12. Eckhart, Meister. Sermons and Treatises. Vol. I-II, trans. M. O'C. Walshe, Element Books, 1981.
13. Eckhart, Meister. Selected Writings. trans. Oliver Davies. London: Penguin Classics, 1994.
14. Emre, Yunus. Divân, haz. Mustafa Tatçı. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2021.
15. Erçavuş, Deniz. “Platon’un İdealar Âlemi, Jung’ın Kolektif Bilinçdışı ve Mevlânâ’nın Gönül Âlemi.” Doğu Esintileri 13 (2020): 347–372.
16. Filibeli, Ahmet Hilmi, Amâk-ı Hayâl. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2015.
17. Geylânî, Abdulkadir. Fütûhü’l-Gayb. İstanbul: Sûfî Kitap, 2007.
18. Göz, Kemal. “İbn Sînâ Felsefesinde Varlık ve Mahiyet Kavramları”, Dergi Abant 6/12 (2018), 358–371.
19. İbnü’l-Arabî, Muhyiddîn. Fütuhât-ı Mekkiyye. çev. Ekrem Demirli. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2007.
20. İbnü’l-Arabî, Muhyiddîn. Füsûsü’l-Hikem. çev. Ekrem Demirli. İstanbul: İz Yayıncılık, 2019.
21. İbnü’l-Arabî, Füsûsü’l-Hikem. haz. Mahmut Erol Kılıç-Abdurrahim Alkış. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2016.
22. İbn Sînâ, Metafizik Üzerine (el-İlâhiyyât). çev. Mahmut Kaya. İstanbul: Klasik Yayınları, 2005.
23. Mısrî, Niyâzî-i. Divan. haz. İhramcızade İsmail Hakkı Altuntaş. İstanbul: Gözde Matbaacılık, 2010.
24. Heideger, Martin. Gelassenheit. Pluffingen: Neske Verlag, 1960.
25. Jung, Carl Gustave. Arketipler ve Kolektif Bilinçdışı. çev. Canberk Şeref. İstanbul: Pinhan Yayıncılık, 2020.
26. Jung, Carl Gustave. Man and His Symbols. New York: Doubleday 1964.
27. Jung, Carl Gustave. Psychology and Religion. New Haven: Yale University Press, 1969.
28. Konevî, Sadreddîn. Miftâhü’l-Gayb. haz. Ekrem Demirli. İstanbul: İz Yayıncılık, 2015.
29. Konuk, Ahmed Avni. Mesnevî Şerhi. İstanbul: Kitabevi, ts.
30. Kuşeyrî, Abdülkerim. er-Risâletü’l-Kuşeyrîye. thk. Abdulhalim Mahmud-Mahmud b. Şerif Kahire: Daru’ş-şa’b, 1409/1989.
31. Kuşeyrî, Abdulkerim. Kuşeyrî Risâlesi. çev. Dilaver Selvi. İstanbul: Semerkand, 2009.
32. Luis, Massignon. Hallâj: Mystic and Martyr. Princeton University Press, 1995.
33. Rûmî, Mevlânâ Celâleddîn. Divan-ı Kebir. haz. Abdulbaki Gölpınarlı. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1992.
34. Nasr, Seyyid Hüseyin. Three Muslim Sages: Avicenna, Suhrawardi, and Ibn Arabi. Newyork: Caravan Books, 1964. (Harvard University Press.)
35. Nasr, Seyyid Hüseyin. Knowledge and the Sacred. New York: Crossroad Publishing. Parts: “The Sacred and the Human Intellect” and “The Symbolic and the Sacred”, 1981.
36. Plotinus, The Enneads, trans. Stephen MacKenna. London: Faber & Faber, 1991.
37. Sartre, Jean Paul. Varlık ve Hiçlik. çev. Turan Ilgaz-Gaye Çankaya Eksen. İstanbul: İthaki Yayınları, 2009.
38. Sivâsî, Şemseddin. Divan. haz. Fatih Ramazan Süer. İstanbul: H.Yayınları 2017.
39. Osman Nuri Topbaş, “Sen çıkınca aradan, kalır seni Yaradan.” Altınoluk Dergisi, 14 (Ağustos 2014).
40. Özemre, Ahmet Yüksel. Merâtib-i Tevhîd Risâlesi, haz. Necmeddin Şahinler. İstanbul: İnsan Yayınları, 2011.
41. Özköse, Kadir. “İbnü’l-Arabî Düşüncesinde A‘yân-ı Sâbite”, C.Ü. İlahiyat Fakültesi Dergisi, 15/1 (2011) 15-36.
42. Sabûhî, Ahmed Dede, İhtiyarât. Konya: Mevlânâ Müzesi Kütüphanesi Türkçe Yazmalar 2086.
43. Simone, Weil. Waiting for God, çev. Emma Craufurd. London: Routledge, 2009.
44. Türk Dil Kurumu, “Hiçlik”, Güncel Türkçe Sözlük. Ankara: TDK Yayınları, 2025.
45. Uludağ, Süleyman. “A‘yân-ı Sâbite”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. İstanbul: TDV Yayınları, 1991.
46. Yıldırım, Ali. “Varlıkların Devamına Yönelik Güzellik Argümanı: Tanrı, Güzellik ve Devamlılık İlişkisi”. Tasavvur-Tekirdağ İlahiyat Dergisi 11/1 (Haziran 2025): 611-638. https://doi.org/10.47424/tasavvur.1656752.