Müşterek Lafız Olması Bakımından Kur’ân’da Nefs Kavramının Semantik Analizi

Öz

Kur’ân Arapça indirilmiş olmasına rağmen kullanmış olduğu kelimelere Arap dilinin semantiğini aşarak kendine has üslubuyla farklı anlamlar yüklemiştir. Bunu yaparken de kelimelerin anlamlarını bazen daraltmış, bazen genişletmiş, bazen de tamamen tersine çevirmiştir. Makalede incelenen nefs kelimesinin de Kur’ân’ın farklı bir anlam kazandırdığı kavramlardan olduğu görülmektedir. Bu kelimenin naslardaki kullanımına bakıldığında birden çok anlam ihtivâ ettiği ve müşterek lafız olduğu anlaşılmaktadır. Arap Dili ve Edebiyatında nefs kavramı, semantik olarak oldukça geniş bir anlam sahasına sahiptir ve bunlar bağlama göre değişkenlik göstermektedir. Kelime hem somut hem de soyut manalar taşımaktadır. Temelde “ruh”, “can”, “öz” veya “benlik” gibi anlamlara gelmekte olup genellikle insanın özünü veya varlık algısını ifade etmek için de kullanılmaktadır. İslâmî literatürde nefs, sadece biyolojik ve psikolojik değil, aynı zamanda ahlaki bir kavram olarak da yer bulmaktadır. Bu bağlamda, insanın kendi içindeki mücadelelerini, arzularıyla olan ilişkisini ve nihâyetinde kendini keşfetme sürecini de temsil etmektedir. Nefs kelimesinin geçtiği âyetlerin tefsirinde daha çok bu yön ön plana çıkarılmış, insanın manevi gelişim yolculuğunun merkezinde bu kavrama yer verilmiştir. Dolayısıyla nefs, sadece bir “varlık” durumunu değil, aynı zamanda terbiye edilmesi, denetlenmesi ve arındırılması gereken bir mücadele alanını temsil etmektedir. Kur’ân’da nefs kelimesinin kalp, ruh, beden, insanın kendisi, aynı dinden olanlar, kardeş, can, su, kan hayat gibi birçok farklı anlamda kullanıldığı tespit edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Tefsir
• Kur’ân
• Tasavvuf
• Nefs
• Semantik.

SEMANTIC ANALYSIS OF THE CONCEPT OF "NAFS" IN THE QURAN DUE TO ITS SHARED TERMINOLOGY

Öz

Although the Qur’ān was revealed in Arabic, it imbues the words it uses with unique meanings, transcending the semantics of the Arabic language. In doing so, it sometimes narrows, sometimes broadens, and sometimes completely reverses the meanings of words. The word “nafs,” examined in this article, is one such concept to which the Quran has given a distinct meaning. Looking at its usage in the texts, it is clear that it encompasses multiple meanings and is a common term. In Arabic language and literature, the concept of “nafs” has a broad semantic field, and its meanings vary depending on context. The word carries both concrete and abstract meanings. Fundamentally, it means “soul,” “spirit,” “essence,” or “self,” and is generally used to express a person’s essence or perception of existence. In Islamic literature, “nafs” is not only a biological and psychological concept but also a moral one. In this context, it represents a person’s inner struggles, their relationship with their desires, and ultimately, their process of self-discovery. In the interpretation of verses where the word “nafs” (self/soul) appears, this aspect has been emphasized more, placing this concept at the center of a person’s journey of spiritual development. Therefore, nafs represents not only a state of “being” but also a field of struggle that needs to be disciplined, controlled, and purified. It has been determined that the word nafs is used in the Quran in many different meanings, including heart, soul, body, the person himself, those of the same faith, brother, life, water, blood, and life itself.

Anahtar Kelimeler

• Tafsīr
• al-Qur’ān
• Taṣawwuf
• Nafs
• Semantics.

Kaynakça

1. Abdulbâkî, Muhammed Fuâd. el-Mu‘cemü’l-müfehres li-elfâzi’l-Kur’âni’l-Kerîm. thk. Muhsin Bidârfur. Kahire: Dâru’l-Hadîs, 2. Basım, 1408.
2. Afîfî, Ebü’l-Alâ Muhammed. Tasavvuf Felsefesi: İbn Arabî’nin Görüşleri. çev. Mahmut Kanık. İstanbul: İnsan Yayınları, 1999.
3. Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdillâh Ahmed b. Muhammed eş-Şeybânî. el-Müsned. nşr. Ebû Hâcir Muhammed Saîd Besyûnî. 25 Cilt. Beyrut: y.y., 1405/1985.
4. Âlûsî, Ebü’s-Senâ Şihâbüddîn Mahmûd b. Abdullah el-Hüseynî. Rûḥu’l-meânî fî tefsîri’l-Kur’âni’l-azîm ve’s-seb’i’l-mesânî. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1994.
5. Ateş, Süleyman. İnsan ve İnsanüstü. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2. Basım, 1985.
6. Atay, Hüseyin. “Nefis”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 37/1 (1997), 1-15.
7. Avşar, Abdullah. “Kur’ân’da Nefsin Mertebeleri, Kavramsal Analiz ve Tefsir Geleneğindeki Yorumlar”. Academic Social Resources Journal 10/6 (2025), 494-511.
8. Aydın, Hüseyin. Muhasibî’nin Tasavvuf Felsefesi. Ankara: Pars Matbaacılık, 1976.

9. Aynî, Mehmed Ali. “Nefs Kelimesinin Manaları”. Dârülfünun İlahiyat Fakültesi Mecmuası 4/14 (1930), 1-16.
10. Ayvaz, Muzaffer. “Mevlânâ Celâleddîn Rûmî’nin Ahlak Öğretisinde Nefs-Ruh Ayrımı”. Türkiye Din Eğitimi Araştırmaları Dergisi 7 (ts.), 61-82.
11. Beyzâvî, Nâsıruddîn Ebû Saîd Abdullah b. Ömer. Envârü’t-tenzîl ve esrârü’t-te’vîl. thk. Muhammed Abdurrahman el-Maraşlî. 2 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 1998.
12. Blachère, Régis. “Nefs Kelimesinin Kur’ân’da Kullanılışı Hakkında Bazı Notlar”. çev. Sadık Kılıç. Atatürk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 5 (1982), 189-203.
13. Buhturî, Ebû Ubâde el-Velîd b. Ubeyd et-Tenûhî et-Tâî. el-Hamâse. thk. Muhammed İbrâhim Huvvar - Ahmed Muhammed Ubeyd. Abu Dabi: y.y., 1428.
14. Bursevî, İsmail Hakkı. Rûhu’l-beyân. İstanbul: Damla Yayınevi, 1995.
15. Bursevî, İsmail Hakkı. Tenvîrü’l-ezhân min tefsîri rûhi’l-beyân. nşr. Muhammed Ali Sâbûnî. Dımaşk: Dâru’l-Kalem, 1989.
16. Calverley, Edwin Elliott. “Nefis”. MEB. İslâm Ansiklopedisi. 9/392-394. İstanbul: Millî Eğitim Basımevi, 1964.
17. Cevherî, İsmail b. Hammâd. es-Sıhâh: Tâcü’l-luğa ve sıhâhu’l-Arabiyye. thk. Ahmed Abdülgafûr Attâr. Beyrut: Dâru’l-İlm li’l-Melâyîn, 2. Basım, 1979.
18. Cürcânî, Seyyid Şerif. et-Ta’rîfât. Mısır: Matbaatü Mustafa el-Bâbî el-Halebî ve Evlâdihî, 1938.
19. Çetin, M. Nihad. Eski Arap Şiiri. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları, 1973.
20. Ebü’s-Suûd Efendi, Muhammed b. Muhammed el-İmâdî. İrşâdü’l-aḳli’s-selîm ilâ mezâye’l-Kitâbi’l-Kerîm. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, ts.
21. Elmalılı, Muhammed Hamdi Yazır. Hak Dîni Kur’ân Dili. İstanbul: Azim Dağıtım, 1992.
22. Ezherî, Ebû Mansûr Muhammed b. Ahmed. Tehzîbü’l-luğa. Kahire: Dâru’l-Kavmiyye, 1964.
23. Ferâhidî, Ebû Abdirrahman el-Halîl b. Ahmed. Kitâbü’l-ayn. thk. Abdülhamîd Henedâvî. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2003.
24. Ferrâ, Ebû Zekeriyyâ Yahyâ b. Ziyâd. Meâni’l-Kur’ân. thk. Ahmed Yûsuf Necâtî - Muhammed Ali en-Neccâr. 3 Cilt. Kahire: Dârü’l-Kütübi’l-Mısriyye, 1980.
25. Fîrûzâbâdî, Mecdüddîn Muhammed b. Ya’kûb. el-Kâmûsü’l-muhît. ed. Muhammed Naim el-Araksûsî. Dımaşk: Müessesetü’r-Risâle, 6. Basım, 1998.
26. Gazzâlî, Ebû Hâmid Muhammed b. Muhammed. İhyâu ulûmi’d-dîn. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Ma’rife, ts.
27. Günal, Tuğba. Kelâm’da Nefs Fenomenolojisi. Ankara: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2020.
28. Günal, Tuğba. Kelâm’da Nefs Fenomenolojisi. İstanbul: Endülüs Yayınları, 2022.
29. Hâzin, Ebü’l-Hasen Alâüddîn Ali b. Muhammed. Tefsîru’l-Hâzin. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, ts.
30. Hücvirî, , Ebü’l-Hasen Alî b. Osmân b. Ebî Alî el-Cüllâbî. Keşfü’l-mahcûb. çev. Süleyman Uludağ. İstanbul: Dergâh Yayınları, 1982.
31. İbn Acîbe, Ebü’l-Abbas Ahmed b. Muhammed. el-Bahrü’l-medîd fî tefsîri’l-Kur’âni’l-mecîd. Kahire, 1419.
32. İbn Arabî, Muhyiddin Muhammed b. Ali b. Muhammed et-Tâî el-Hâtimî. el-Fütûhâtü’l-Mekkiyye fî ma’rifeti esrâri’l-mâlikiyye ve’l-melikiyye. thk. Osman Yahyâ. Beyrut: Dâr Sâdır, ts.
33. İbn Ebî Hâtim, Ebû Muhammed Abdurrahman b. Muhammed er-Râzî. Tefsîru’l-Kur’âni’l-azîm. thk. Esad Muhammed et-Tayyib. 10 Cilt. Riyad: Mektebetü Nizâr Mustafa el-Bâz, 1997.
34. İbn Kayyim el-Cevziyye, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Ebî Bekr b. Eyyûb ez-Züraî. Medâricu’s-sâlikîn Kahire: Dâru’l-Kütüb el-İslamiyye, 1990
35. İbn Kayyim el-Cevziyye. er-Rûh. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1979.
36. İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ İmâdüddîn İsmâil b. Ömer. Tefsîru’l-Kur’âni’l-azîm. thk. Sâmî b. Muhammed es-Selâme. 8 Cilt. Riyad: Dâru Tayyibe, 1999.
37. İbn Manzûr, Ebü’l-Fadl Cemâlüddîn Muhammed b. Mükerrem. Lisânü’l-Arab. Beyrut: Dâr Sâdır, 2. Basım, 1955.
38. İbn Sînâ, Ebû Alî el-Hüseyn b. Abdillâh b. Alî. Kitâbü’ş-şifâ: en-nefs. Kahire: el-Hey’etü’l-Mısriyye, 1952.
39. İsfahânî, Ebü’l-Kâsım Hüseyin b. Muhammed b. el-Mufaddal er-Râgıb. el-Müfredât fî garîbi’l-Kur’ân. Beyrut: Dâru’l-Ma’rife, ts.
40. Izutsu, Toshihiko. Kur’ân’da Allah ve İnsan. çev. Süleyman Ateş. İstanbul: Yeni Ufuklar Neşriyat, 1997.
41. Kuşeyrî, Ebü’l-Kâsım Abdülkerîm b. Hevâzin. er-Risâletü’l-Kuşeyriyye fî ilmi’t-tasavvuf. thk. Ma’rûf Zerîk - Ali Abdülhamid Baltacı. Beyrut: Dâru’l-Ceyl, 2. Basım, 1990.
42. Kuşeyrî, Ebü’l-Kâsım Abdülkerîm b. Hevâzin. Letâifü’l-işârât. Mısır: el-Hey’etü’l-Mısriyyetü’l-Âmme li’l-Küttâb, ts.
43. Mâverdî, Ebü’l-Hasen Ali b. Muhammed. en-Nüket ve’l-uyûn. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, ts.
44. Merzûkî, Ebû Ali Ahmed b. Muhammed el-İsfahânî. Şerhu dîvâni’l-hamâse. thk. Ğarîd eş-Şeyh. Beyrut: y.y., 1424.
45. Mufaddal ed-Dabbî, Mufaddal b. Muhammed. el-Mufaddaliyyât. thk. Ahmed Muhammed Şâkir - Abdüsselâm Muhammed Hârûn. Kahire: y.y., 1361.
46. Muhâsibî, Ebû Abdullah Hâris b. Esed. Âdâbü’n-nüfûs. Beyrut: Dâru’l-Ceyl, 2. Basım, 1987.
47. Mukâtil b. Süleyman. el-Vücûh ve’n-nezâir fi’l-Kur’âni’l-azîm. thk. Ali Özek. İstanbul: İSAR Vakfı Yayınları, 1993.
48. Müslim b. el-Haccâc. el-Câmi’u’s-sahîh (Sahîhu Müslim). thk. Muhammed Fuâd Abdülbâkî. 5 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 1374/1955.
49. Ögke, Ahmet. Kur’ân’da Nefs Kavramı. İstanbul: İnsan Yayınları, 1997.
50. Özçelik, Mevlüt. İmam Gazzâlî’de Nefsin Tezkiyesi ve Kalbin Tasfiyesi. Konya: Necmettin Erbakan Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2018.
51. Penrice, John. Dictionary and Glossary of the Holy Qur’an. çev. Ömer Aydın. İstanbul: İşaret Yayınları, 2010.
52. Polat, Muhyettin. Kur’ân Âyetleri Işığında Nefs ve Şeytan Kavramları. Van: Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2022.
53. Râzî, Fahruddîn Muhammed b. Ömer. Esâsü’t-takdîs. Kahire: Mektebetü’l-Külliyyâti’l-Ezheriyye, 1986.
54. Râzî, Fahruddîn Muhammed b. Ömer. Mefâtîhu’l-gayb. 32 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1401/1981.
55. Soğukoğlu, Fehmi. “Kavramsal Tutarlılığın Önemi Bağlamında Gazzâlî’nin Müşterek Lafızlara Yaklaşımı”. Diyanet İlmi Dergi 61/2 (ts.), 653-670.
56. Soyyiğit, İsmail. İbrâhim Hakkı Erzurûmî’de Nefs ve Kendini Bilmek. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2019.
57. Taberî, Ebû Ca’fer Muhammed b. Cerîr. Câmi’u’l-beyân ‘an te’vîli âyi’l-Kur’ân. thk. Abdullah b. Abdülmuhsin et-Türkî. 26 Cilt. Kahire: Dâru Hicr, 2001.
58. Tehânevî, Muhammed Ali b. Ali. Keşşâfü ıstılâhâti’l-fünûn. İstanbul, y.y., 1984.
59. Tirmizî, Ebû Îsâ Muhammed b. Îsâ. es-Sünen. thk. Ahmed Muhammed Şâkir - Muhammed Fuâd Abdülbâkî - İbrahim Atve Avad. Mısır: Şirketü Mustafa el-Bâbî el-Halebî, 1395/1975.
60. Topyay, Yusuf. Kutsal Kitap’ta ve Kur’ân-ı Kerîm’de “Nefs” ve “Ruh” Sözcüklerinin Artsüremli (Diachronic) Semantik İncelemesi. Ankara: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2016.
61. Turan, Ramazan. “İbn Miskeveyh’in Nefs Anlayışı”. Tasavvur 5/1 (2019), 203-219.
62. Tüsterî, Sehl b. Abdullah. Tefsîrü’t-Tüsterî. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2002.
63. Uludağ, Süleyman. “Nefis”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 32/526-529. İstanbul: TDV Yayınları, 2006.
64. Zebîdî, Muhammed Murtazâ. Tâcü’l-arûs min cevâhiri’l-kâmûs. Kuveyt: Matbaatü Hükûmeti’l-Kuveyt, 1976.
65. Zeccâc, Ebû İshâk İbrahim b. es-Serî. Me’âni’l-Kur’ân ve i’râbuhû. thk. Abdülcelîl Abduh Şelebî. Beyrut: Âlemü’l-Kütüb, 1408/1988.
66. Zemahşerî, Cârullah Mahmûd b. Ömer. el-Keşşâf ‘an hakâiki gavâmidi’t-tenzîl ve uyûni’l-ekâvîl fî vücûhi’t-te’vîl. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1995.
67. Züheyr b. Ebî Sülmâ. Dîvânu Züheyr b. Ebî Sülmâ. nşr. Kerem el-Bustânî. Beyrut: Dâru Sâdır, 1953.