Ebü’l-Muzaffer es-Sem‘ânî’nin Usûl Anlayışında Mecaz: Lafız, Delalet ve Hüküm İlişkisi

Öz

Bu çalışma, İslâm düşünce geleneğinde mecaz kavramını dil, belâgat ve fıkıh usulü perspektifinden, Ebü’l-Muzaffer es-Sem‘ânî’nin yaklaşımı ekseninde incelemektedir. Klasik Arap dilinde mecaz, bir lafzın aslî anlamından, aralarındaki bir alâka ve karine vasıtasıyla başka bir anlama delâlet etmesini ifade etmekle birlikte, nassların yorumlanması ve şer‘î hükümlerin istinbatı bakımından usûl-i fıkhın temel meselelerinden birini teşkil etmektedir. Çalışmada öncelikle mecazın sözlük ve ıstılâhî anlamları ele alınmış; hakikat, mecaz ve kinaye kavramları arasındaki teorik farklılıklar ile dilciler ve usulcülerin konuya ilişkin yaklaşımları mukayeseli olarak değerlendirilmiştir. Ardından mecazın İslâmî ilimlerde tarihsel gelişim süreci incelenmiş; erken dönem dil âlimlerinin katkıları değerlendirilmiştir. Daha sonra Sem‘ânî öncesi dönemde mecazın varlığı etrafındaki tartışmalar ele alınmıştır. Mecazı reddedenlerin temel argümanları, kullanılan kelimenin her anlam için yeni bir vaz‘ ile belirlendiği ve mecazı kabul etmenin bir acziyet göstergesi sayılmasıdır. Bu sebeple özellikle Kur’an’da mecazın varlığından söz edilemeyeceği ileri sürülmüştür. Araştırmanın merkezinde Sem‘ânî’nin mecaz anlayışı yer almaktadır. Bu kapsamda onun, mecazın hem dilde hem de Kur’an’da mevcut olduğunu savunan yaklaşımı sistematik biçimde ele alınmış; mecaz karşıtlarına yönelttiği aklî ve naklî deliller incelenmiştir. Özellikle Sem‘ânî’nin mecazı dilin tabiî işleyişi ve şer‘î hitabın anlaşılması bakımından vazgeçilmez bir unsur olarak değerlendirmesi dikkat çekmektedir. Ona göre mecaz, bir acziyet göstergesi değil; aksine az lafızla çok anlam ifade etmenin bir tezahürüdür. Bunun yanında hakikat ile mecaz anlamlarının aynı lafızda birlikte murat edilip edilemeyeceği meselesi, Hanefî ve Şâfiî usûlcülerin görüşleri çerçevesinde ele alınmış; Sem‘ânî’nin bu tartışmadaki yaklaşımı ve bunun fürû-ı fıkha yansımaları incelenmiştir. Sonuç olarak çalışma, mecazın yalnızca dilbilimsel veya belâgî bir olgu olmadığını, aynı zamanda nassların delâletini ve şer‘î hükümlerin istinbatını doğrudan etkileyen temel bir usûl meselesi olduğunu ortaya koymakta; Sem‘ânî’nin bu konudaki yaklaşımının klasik usûl düşüncesi içerisindeki yerini ve özgün katkısını ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Fıkıh
• Fıkıh Usûlü
• Arap Dili ve Belagatı
• Sem‘ânî
• Mecaz.

Majāz in Abū al-Muẓaffar al-Samʿānī’s Uṣūl al-Fiqh Thought: The Relationship between Wording (Lafẓ), Signification (Dalāla), and Legal Ruling (Ḥukm)

Öz

This study examines the concept of metaphor (majāz) in the Islamic intellectual tradition from the perspectives of language, rhetoric (balāghah), and legal theory (uṣūl al-fiqh), with particular focusing on the approach of Abū al-Muẓaffar al-Sam‘ānī. Although majāz in classical Arabic signifies the expression of a word conveying a meaning other than its primary (aṣlī) literal meaning by virtue of a contextual connection (‘alāqah) and indication (qarīnah), it constitutes one of the fundamental issues of uṣūl al-fiqh regarding the interpretation of texts (naṣṣ) and the derivation of legal rulings (istinbāṭ al-aḥkām). The study primarily addresses the lexical and technical meanings of majāz, and comparatively evaluates the theoretical differences among the concepts of truth/literalness (ḥaqīqah), metaphor (majāz), and metonymy (kināyah), alongside the approaches of linguists and legal theorists to the subject. Subsequently, the historical development of majāz in Islamic sciences is explored, with an assessment of the contributions made by early linguists. Following this, the debates surrounding the existence of majāz in the pre-Sam‘ānī period are analyzed. The fundamental arguments of those who reject majāz rest upon the premises that words are established by a novel assignment (waḍ‘) for each respective meaning and that accepting majāz is deemed an indication of linguistic incapacity (‘ajz). Consequently, they argue that the Qurʾān contains no majāz asserted, particularly concerning the Qurʾān, that the existence of majāz cannot be countenanced. At the core of this research lies al-Sam‘ānī’s understanding of majāz. Within this framework, his systematic approach, which defends the existence of majāz both in language and in the Qurʾān, is comprehensively analyzed, alongside the rational (‘aqlī) and textual (naqlī) proofs he directed against the opponents of majāz. Notably, al-Sam‘ānī’s evaluation of majāz as an indispensable element for the natural functioning of language and the comprehension of divine discourse (al-khitāb al-shar‘ī) is highly remarkable. According to him, majāz is not a sign of incapacity; rather, it reflects the capacity to convey broad meanings through concise expression through concise phrasing. Furthermore, the issue of whether literal (ḥaqīqah) and metaphorical (majāz) meanings can be simultaneously intended in the same utterance is examined within the scope of the views of Ḥanafī and Shāfi‘ī legal theorists; al-Sam‘ānī’s approach to this debate and its ramifications on positive law (furū‘ al-fiqh) are scrutinized. In conclusion, this study demonstrates that majāz is not merely a linguistic or rhetorical phenomenon, but a foundational methodological issue that directly influences the signification (dalālah) and the derivation of legal rulings. It thereby elucidates al-Sam‘ānī’s position and his original contributions within classical jurisprudential thought.

Anahtar Kelimeler

• Fiqh
• Uṣūl al-fiqh
• Arabic Language and Rhetoric
• al-Samʿānī
• Majāz.

Kaynakça

1. Abdulazîz el-Buhârî, ‘Alâuddîn ‘Abdulazîz b. Ahmed. Keşfü’l-esrâr Şerhu Usûli’l-Pezdevî. b.y.: Dâru’l-Kitâbi’l-İslâmî, ts.
2. Ahmed b. Hanbel, Ebû ʿAbdullâh Ahmed b. Muhammed b. Hanbel eş-Şeybânî. er-Redd ʿalâ’l-Cehmiyye ve’z-Zenâdika. thk. Sabrî b. Selâme Şâhîn. b.y.: y.y., ts.
3. Akdemir, Hikmet. “Kur’an-ı Kerim’de Mecazın Varlığı Problemi”. Harran Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 4 (1998), 59-90.
4. Âmidî, Sefuddin Ali b. Ebi Ali b. Muhammed b. Salim es-Sa’lebî. el-İhkam fi Usûli’l-Ahkam. Beyrut: Daru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1983.
5. Aslan, Bedri. “Semânî’nin Kavâtiu’l-Edille Adlı Kitabında Âhâd Haber Konusunda Debûsî’ye Yönelttiği Eleştiriler”. Mardin Artuklu Üniversitesi İlahiyat Bilimleri Fakültesi Dergisi: Artuklu Akademi 2/1 (2015), 21-41.
6. Ayran, Şükrü. Hanefi Fıkıh Usulcülerinin Hakikat ve Mecaz Anlayışı. Malatya: İnönü Üniversitesi SBE, 2017.
7. Bâkıllânî, Ebû Bekr Muhammed b. Tayyib b. Muhammed. et-Takrîb ve’l-irşâd (es-saġîr). thk. ʿAbdulhamîd b. ʿAlî Ebû Zuneyd. b.y.: Müʾessesetüʾr-Risâle, 2. Basım, 1998.
8. Basrî, Ebû’l-Hüseyn Muhammed b. Ali et-Tayyib el-Mûtezilî. el-Mu‘temed Fi Usûli’l-Fıkh. 2 Cilt. Beyrut: Darü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1982.

9. Bendenîcî, Ebû Beşer el-Yemân b. Ebi’l-Yemân. et-Takfiye fi’l-Luğa. thk. Halîl İbrâhim el-ʿAtıyye. Bağdat: y.y., 1976.
10. Câhiẓ, Ebû ʿOsmân ʿAmr b. Bahr b. Mahbûb. el-Hayevân. 7 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye, 2003.
11. Cessâs, Ebû Bekr Ahmed b. Alî er-Râzî. Ahkâmü’l-Kurʾân. thk. Muhammed Sadık el-Kamhâvî. 5 Cilt. Beyrut: Daru İhyai’t-Türasi’l-Arabi, 1984.
12. Cessâs, Ebû Bekr Ahmed b. Alî er-Râzî. el-Fusûl fi’l-usûl. thk. Uceyl Casim en-Neşmi. Kuveyt: Vezaretü’l-Evkaf ve’ş-Şuunü’l-İslamiyye, 2. Basım, 1994.
13. Cuveynî, İmâmuʾl-Harameyn. el-Burhân fî usûliʾl-fıkh. thk. Salâh b. Muhammed b. ʿAveyde. Beyrut: Dâruʾl-Kütübiʾl-ʿİlmiyye, 1997.
14. Çöklü, Ramazan. “Bir Ontoloji tartışması: İbn Behran’ın Fıkıh Usulü Eserinde Mecazın Varlığına Yönelik Mülahazalar”. FSMVÜ Uluslararası Arap Dili ve Edebiyatı Araştırmaları Kongresi Bildiriler Kitabı. 389-401. İstanbul: Demavend Yayınları, 2021.
15. Çöklü, Ramazan. Fıkıh Usûlü Edebiyatında Mücmel ve Mübeyyen. Fecr Yayınları, 2023.
16. Çöklü, Ramazan. Fıkıh Usûlü Kelâm İlişkisi -Hicrî 4. Asır Usûlcülerinin Âm Lafızlara Yaklaşımlarının Tahlili- (Cessâs, Bâkıllânî ve Kâdî Abdülcebbâr Mukayesesi). Ankara: Fecr Yayınları, 2022.
17. Çöklü, Ramazan. “Hicrî 4. Asır Fıkıh Usûlü Geleneğinde Mecazın Varlığına Yönelik Tartışmalar: Cessâs Örneği”. İhya Uluslararası İslam Araştırmaları Dergisi 9/1 (Ocak 2023), 416-438.
18. Debusi, Ebu Zeyd Ubeydullah b. Ömer. Takvîmü’l-edille. thk. Halil Muhyiddin. Beyrut: Daru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2001.
19. Diyâeddîn İbnuʼl-Esîr, Ebuʼl-Feth Diyâuddîn Nasrullâh b. Muhammed b. Muhammed eş-Şeybânî. el-Meselu’s-Sâîr fî Edebi’l-Kâtib ve’ş-Şâiʿr. thk. Ahmed el-Havfî - Bedevî Tabâne. 4 Cilt. Kahire: Dâru Nehdati Mısr, ts.
20. Durmuş, İsmail. “Mecaz”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 28/217-220. Ankara: TDV Yayınları, 2003.
21. Erdem, Abdullah. Ebü’l-Muzaffer es-Sem‘ânî’nin Debûsî’ye Yönelik Tenkitleri (Şer‘î Deliller Bağlamında). Ankara: Sonçağ Akademi, 2022.
22. Ferrâʾ, Ebû Zekeriyyâ Yahyâ b. Ziyâd ed-Deylemî. Meʿânî’l-Kurʾân. thk. Ahmed Yûsuf en-Necâtî v.dğr. Mısır: y.y., ts.
23. Gazâlî, Ebû Hâmid Muhammed b. Muhammed (v. 505/1111). el-Mustasfâ. b.y.: Dâru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 1993.
24. Gündüzöz, Soner. “Klâsik ve Modern Arap Literatürü Açısından İslam Düşüncesinde Hakikat ve Mecaz Tartışmaları”. İslâmî İlimler Dergisi 8/1 (2013), 31-46.
25. Hâşimî, Ahmed b. Hasen b. Mustafa. Cevâhiru’l-belâğa fi’l-me’ânî ve’l-beyân ve’l-bedî’. Beyrut: Mektebetü’l-’Asriyye, ts.
26. İbn Kuteybe, Ebû Muhammed Abdullah b. Müslim ed-Dîneverî. Teʿvîlü müşkili’l-Kurʾân. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, ts.
27. İbn Manzûr, Ebü’l-Fazl Cemâlüddîn Muhammed b. Mükerrem b. Alî b. Ahmed el-Ensârî er-Rüveyfiî. Lisânü’l-ʿArab. 15 Cilt. Beyrut: Dâru Sâdır, 3. Basım, 1993.
28. İbn. Reşîk el-Kayravânî, Ebû ʿAlî el-Hasan b. Reşîk el-Kayravânî el-Ezdî. el-ʿUmde fî Mehâsini’ş-Şiʿr ve Âdâbihi. thk. Muhammed Muhyî’d-Dîn ʿAbdulhamîd. 2 Cilt. b.y.: Dâru’l-Ceyl, 1981.
29. ʿİsâm el-İsferâyînî, İbrâhîm b. Muhammed. el-Etvalu Şerhi Talhîsi Miftâhi’l-ʿUlûm. thk. ʿAbdulhamîd Hindâvî. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye, ts.
30. Kahveci, Nuri. “Hanefî Fıkıh Usulü Literatüründe Mecazî Anlam”. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi 18 (2011), 33-44.
31. Karâfî, Şihabeddin Ahmed b. İdris b. Abdurrahman. Şerhu Tenkîhu’l-Füsûl. thk. Taha Abdurraûf Sa’d. Şeriketü’t-Tabâ’ati’l-Fenniyyeti’l-Müttahideti, 1973.
32. Karataş, Fatih. “Fıkıh Usûlü Literatüründe Umûmu’l-Müşterek”. Şırnak Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 11/25 (Aralık 2020), 550-574.
33. Kazvînî, Ebû’l-Meʿâlî Muhammed b. ʿAbdurrahman. el-Îdâh fî ʿUlûmi’l-Belâğa. thk. Muhammed ʿAbdulmunʿim Hafâcî. 3 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Ceyl, ts.
34. Merâğî, Ahmed b. Mustafa. Ulûmü’l-Belâğa (e-Beyân, el-Me'ânî, el-Bedî’). y.y.: y.y., ts.
35. Nuveyrî, Şihâbu’d-Dîn Ahmed b. ʿAbdilvahhâb b. Muhammed b. ʿAbdiddâîm el-Kureşî et-Teymî el-Bekrî en-Nuveyrî en-. Nihâyetu’l-Ereb fî Funûni’l-Edeb. 33 Cilt. Kahire: Dâru’l-Kutub ve’l-Vesâîku’l-Kavmiyye, 2001.
36. Öztürk, Mustafa. Kur’an Dili ve Retoriği. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 4. Basım, 2015.
37. Râzî, Fahreddin Ebû ʿAbdillâh Muhammed b. ʿÖmer b. Hüseyn (v. 606, 1209). el-Mahsûl. thk. Tâhâ Câbir Feyyaz el’Alvânî. 6 Cilt. Riyad: Müʾessesetüʾr-Risâle, 3. Basım, 1997.
38. Sami, Üsmetullah. İslam Hukuk Usûlünde Mecaz. İstanbul: M.Ü. İlâhiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2018.
39. Sekkâkî, Ebû Yaʿkûb Yûsuf b. Ebî Bekr b. Muhammed b. ʿAlî es-Sekkâkî el-Harzemî el-Hanefî. Miftâhu’l-ʿUlûm. Beyrut: y.y., 1987.
40. Semʿânî, Ebû’l-Muẓaffer Mansûr b. Muhammed el-Mervezî. Kavâtıʿu’l-edille fi’l-ʾUsûl. thk. Muhammed Hasen İsmâʿil eş-Şâfiʿî. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye, 1999.
41. Serahsî, Muhammed b. Ahmed b. Ebî Sehl Şemsü’l-ʾEimme. Usûlu’s-Serahsî. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Maʿrife, ts.
42. Sığnâkî, Hüsâmeddîn Hüseyin b. ʿAlî b. Haccâc b. ʿAlî. el-Kâfî Şerhu’l-Pezdevî. thk. Fahruddîn Seyyid Muhammed Kânît. 5 Cilt. b.y.: Mektebetü’r-Rüşd li’l-Neşr ve’t-Tevzîʿ, 2001.
43. Sîbeveyh, Ebû Bişr ʿAmr b. ʿOsmân b. Kanber el-Hârisî. el-Kitâb. thk. ʿAbdusselâm Muhammed Hârûn. 4 Cilt. Kahire: Mektebetu’l-Hâncî, 1988.
44. Süyûtî, Ebü’l-Fażl Celâlüddîn ʿAbdurrahmân b. Ebî Bekr b. Muhammed el-Hudayrî. el-İtkân fî ʿUlûmi’l-Kur’ân. thk. Muhammed Ebû’l-Fadl İbrâhîm. 4 Cilt. b.y.: el-Heyʾetu’l-Mısriyyeti’l-ʿAmme li’l-Kuttâb, 1974.
45. Şâfiî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İdrîs b. Abbâs eş-. el-Ümm. 8 Cilt. Beyrut: Darü’l-Ma’riffe, 1989.
46. Şâfiî, Ebû ʿAbdillâh Muhammed b. İdrîs b. ʿAbbâs eş-. er-Risâle. thk. Ahmed Şâkir. Mısır: y.y., 1940.
47. Şâşî, Nizameddîn Ebû Ali Ahmed b. Muhammed b. İshak. Usûlü’ş-Şâşî. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-Arabî, ts.
48. Şentürk, Nurullah. “Lafız-Mana İlişkisi Açısından Hakikat ve Mecâz”. Şarkiyat Mecmuası 40 (2022), 145-171.
49. Teftâzânî, Mesʿûd b. ʿOmer b. ʿAbdullâh. Şerhu’t-Telvîh ʿale’t-Tavdîh. 2 Cilt. Mısır: Mektebetu Sabîh, ts.
50. Turan, Recep. “Ebû Cafer et-Tûsî’nin Tefsirinde Mecaz”. Tokat Gaziosmanpaşa Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 6/2 (2018), 169-182.
51. Turan, Recep. Tefsir Usûlünde Ehl-i Sünnet ve Şia Mukayesesi. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2022.
52. Yalçın, Yunus vd. Şâfiî Fıkıh Usulü Edebiyatında Tahsis-Sem’ânî Örneği. ed. Ramazan Çöklü. Ankara: Sonçağ Akademi, 2023.
53. Zehebî, Ebû ʿAbdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed b. ʿOsmân. Siyeru Aʿlâmi’n-Nubelâ’. thk. Suʿayb el-Arnâvut. 25 Cilt. b.y.: Muʾessesetu’r-Risâle, 1985.
54. Zerkeşî, Ebû ʿAbdullâh Muhammed b. ʿAbdullâh b. Bahâdır eş-Şâfiʿî ez-. el-Bahru’l-Muhît fî ʾUsûli’l-Fıkh. 8 Cilt. b.y.: Dâru’l-Kutubî, 1994.
55. Zerkeşî, Ebû ʿAbdullâh Muhammed b. ʿAbdullâh b. Bahâdır eş-Şâfiʿî ez-. el-Burhân fî ʿUlûmi’l-Kur’ân. thk. Muhammed Ebu’l-Fadl İbrâhîm. 4 Cilt. b.y.: Dâru ʾİhyâʾi’l-Kutubi’l-ʿArabiyye, 1957.