Eyyûbî Tıp Tarihi Yazımında Gölgede Kalmış Bir Hekim: Hibetullah İbn Cümey‘in Hayatı ve Tıbbî Mirası

Öz

Bu çalışma, Eyyûbîler döneminin önde gelen Yahudi hekimlerinden biri olan ve Selâhaddîn-i Eyyûbî’nin başhekimliğini üstlenmiş Hibetullah b. Cümey‘in (ö. 594/1198) pek bilinmeyen hayatını, ilmî kişiliğini ve eserlerini kapsamlı bir şekilde ele alarak onun İslâm tıp tarihindeki yerini yeniden değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Milâdî 12. yüzyılın ikinci yarısında Mısır’da yaşamış olan İbn Cümey‘, meşhur Yahudi filozof ve hekim Mûsâ b. Meymûn (ö. 601/1204) ile aynı dönemde faaliyet göstermiş ve dönemin en etkili tıp otoritelerinden biri olarak tarihe geçmiştir. İbn Cümey‘in, ilmî mirasının gölgede kalması ve hakkında yapılan akademik çalışmaların sınırlı olması, bu araştırmanın temel çıkış noktasını oluşturmaktadır. Araştırma, dönemin klasik biyografik ve tıbbî kaynakları ile modern akademik literatür ışığında, betimleyici-analitik bir metodoloji kullanılarak yürütülmüştür. İbn Cümey‘in tarihî önemi, yalnızca klinik alandaki başarılarından değil aynı zamanda tıp biliminin epistemolojik ve metodolojik temellerini eleştirel bir perspektifle sorgulayan ve mesleğin teorik gelişimi için köklü reformlar öneren bir bilgin olmasından kaynaklanmaktadır. Uyguladığı isabetli ve yenilikçi tedavi yöntemleri, mesleğine olan derin bağlılığı ve farmakolojik uygulamalardaki olağanüstü titizliği, onun mesleki şöhretinin temelini oluşturmuştur. Bu nitelikleri sayesinde edindiği ün, doğrudan Selâhaddîn-i Eyyûbî’nin dikkatini çekmiş ve sarayda büyük bir itibar kazanarak başhekimlik makamına yükselmesini sağlamıştır. Çalışmanın temel bulguları, İbn Cümey‘in saraydaki konumunun salt bir hekimlikle sınırlı kalmadığını, onun aynı zamanda entelektüel çevrelerde etkili bir figür olarak toplumsal bir liderlik rolü üstlendiğini de ortaya koymaktadır. Bu bağlamda çalışma, bu çok yönlü hekimin biyografisini ve tıbbî mirasını detaylandırarak Eyyûbî tıp tarihi yazımındaki önemli bir boşluğu doldurmayı ve bu göz ardı edilmiş figürü tıp tarihi anlatısındaki hak ettiği yere yeniden kazandırmayı hedeflemektedir.

Anahtar Kelimeler

• İslam Tarihi
• Eyyûbîler
• Hibetullah İbn Cümey‘
• et-Tasrîhu’l-meknûn
• el- İrşâd li-mesâlihi’l-enfüs ve’l-etibbâ ve’l-ecsâd.

An Overshadowed Physician in the Historiography of Ayyubid Medicine: The Life and Medical Legacy of Hibatullah Ibn Jumay'

Öz

This study aims to re-evaluate the place of Hibat Allāh Ibn Jumay' (d. 594/1198), one of the leading Jewish physicians of the Ayyūbid period and Saladin's chief physician, in the history of Islamic medicine by comprehensively examining his little-known life, scholarly personality, and works. Living in Egypt in the second half of the 12th century CE, Ibn Jumayʿ was a contemporary of the famous Jewish philosopher-physician Moses Maimonides (d. 601/1204) and is recorded as one of the era's most influential medical authorities. The fact that his scholarly legacy has been overshadowed and that academic studies on him are limited constitutes the main starting point for this research. The research was conducted using a descriptive-analytical methodology, drawing on classical biographical and medical sources from the period and on modern academic literature. The historical importance of Ibn Jumayʿ stems not only from his clinical achievements but also from his role as a scholar who critically questioned the epistemological and methodological foundations of medical science and proposed fundamental reforms to its theoretical development. His accurate and innovative treatments, deep professional commitment, and extraordinary attention to detail in pharmacology formed the basis of his reputation. The fame these qualities brought attracted Saladin's attention, leading him to gain great prestige at court and rise to the position of chief physician. The study's main findings reveal that his position was not limited to medical practice; he also undertook a social leadership role as an influential figure in intellectual circles. In this context, by detailing the biography and medical legacy of this multifaceted physician, this study aims to fill a significant gap in the historiography of Ayyūbid medicine and restore this overlooked figure to his rightful place in the narrative of medical history.

Anahtar Kelimeler

• Islamic History
• Ayyūbids
• Hibat Allāh Ibn Jumayʿ
• al-Tasrīh al-Maknūn
• al-Irshād li-Masālih al-Enfus wa-l-Ajsād.

Kaynakça

1. Akâvî, Rehâb Hıdır. el-Mûcez fî târîhi’t-tıb ‘inde’l-Arab. Beyrut: Dârü’l-Menâhil, 1994.
2. Ashtor-Strauss, E. “Saladin and the Jews”. Hebrew Union College Annual 27 (1956), 305-326.
3. Çelebi, Kâtib. Keşfü’ẓ-ẓunûn ‘an esâmi’l-kütüb ve’l-fünûn. Nşr. Kilisli Muallim Rifat-Şerefeddin Yaltkaya. İstanbul: Maarif Matbaası, 1941-43.
4. Diyânet, Ali Ekber. “İbn Cümey‘”. Dâiretü’l-maârif-i Bozorg-i İslâmî. 3/251-252. Tahran: Merkez-i Dâiretü’l-maârif-i Bozorg-i İslâmî, 1374 hş.
5. Fahndrich, Hartmut. “Ibn Jumay'”, Encyclopaedia of the history of science, technology, and medicine in non-western cultures. Ed. Helaine Selin. 1106. Berlin-New York: Springer, 2008.
6. Goitein, S. D. “The Medical Profession In The Light Of The Cairo Geniza Documents”. Hebrew Union College Annual 34 (1963), 177-194.
7. Goitein, S. D. A Mediterranean Society: The Jewish Communities of the Arab World as Portrayed in the Documents of the Cairo Geniza. Berkeley-Los Angeles: University of California Press, 1967-1993.
8. Hümeydân, Züheyr. A‘lâmü’l-hadarati’l-Arabiyye el-İslâmiyye. Dımaşk: Vizaretü’s-Sekâfe, 1995-1996.

9. Ibn Jumayʻ, Hibat Allāh ibn Zayn. Treatise to Salah Ad-din on the Revival of the Art of Medicine. Ed. Hartmut Fahndrich. Wiesbaden: Kommissionsverlag F. Steiner, 1983.
10. İbn Cümey‘, Ebü’l-Aşâir Hibetullah b. Zeyn b. Hasan. Tab‘ü’l-İskenderiyye. Thk. Murayzin Saîd Usayrî-Sa‘d Abdullah el-Bişrî. Mekke: Câmiatü Ümmü’l-Kurâ, 1997.
11. İbn Cümey‘, Hibetullah b. Zeyn b. Hasan. Resâil fi’t-tıb, tıpkıbasım. Nşr. Fuat Sezgin. Frankfurt: Institute for the History of Arabic-Islamic Science, 2010.
12. İbn Ebû Usaybia, Muvaffakuddîn Ebü’l-Abbâs Ahmed. ‘Uyûnü’l-enbâ’ fî ṭabaḳâti’l-eṭıbbâ’. Thk. Nizâr Rızâ. Beyrut: Dâru Mektebeti’l-Hayat, ts.
13. İsmâil Paşa, Bağdatlı. Hediyyetü’l-‘ârifîn esmâ’ü’l- mü’ellifîn ve âs̱ârü’l-muṣannifîn. I. Cilt. Nşr. Kilisli Muallim Rifat-İbnülemin Mahmud Kemal. II. Cilt. Nşr. İbnülemin Mahmud Kemal-Avni Aktuç. İstanbul: Milli Eğitim Basımevi, 1951-1955.
14. İsmâil Paşa, Bağdatlı. Îżâḥu’l-meknûn fi’ẕ-ẕeyli ‘alâ Keşfi’ẓ-ẓunûn an esâmi’l-kütüb ve’l-fünûn. Nşr. M. Şerefettin Yaltkaya-Kilisli Rifat Bilge. İstanbul: Milli Eğitim Basımevi, 1945-1947.
15. Kehhâle, Ömer Rızâ. el-‘Ulûmü’l-‘ameliyye fi’l-‘uṣûri’l-İslâmiyye. Dımaşk: el-Matbaatü’t-Teavuniyye, 1972.
16. Kehhâle, Ömer Rızâ. Mu‘cemü’l-mü’ellifîn. Beyrut: Müessesetü’r-risâle, 1993.
17. Leclerc, L. Histoire de la médecine arabe. Paris: Ernest Leroux, 1876.
18. Makrîzî, Takıyyüddîn Ebü’l-Abbâs Ahmed b. Alî b. Abdilkadir. el-Mevâ‘iẓ ve’l-i‘tibâr bi- ẕikri’l-ḫıṭaṭ ve’l-âs̱âr. Beyrut: Dârü’l-kütübi’l-ilmiyye, 1998.
19. Mâzinî, İslam. Târîhu’t-tıb ve’l-etibbâi’l-Müslimîn. Dımaşk: Dârü’l-Arab, 2013.
20. Mazor Amir-Lev, Efraim. “A Mosaic of Medieval Historical Sources-The Biography of the Egyptian Jewish Physician Ibn Jumay”. Revue des études juives 181/1-2 (2022), 87-110.
21. Mazor, Amir. “First Among Physicians (Ibn Jumay' - the Jewish physician of Saladin”. Segula 66 (2023), 28-37.
22. Meyerhof, Max. “Sultan Saladin's Physician On The Transmission Of Greek Medicine To The Arabs”, Bulletin of the History of Medicine 18/2 (1945), 169-178.
23. Mieli, Aldo. el-‘İlmu inde’l-Arab ve eseruhu fi tatavvuri’l-‘ilmi’l-âlemî. Çev. Abdülhalim en-Neccâr-Muhammed Yusuf Musa. Kahire: Dârü’l-Kalem, 1962.
24. Mitchell, Piers D. Medicine In The Crusades, Warfare, Wounds and the Medieval Surgeon. Cambridge: Cambridge University Press, 2007.
25. Müneccid, Selâhaddin. “Mesâdir cedîde ‘an târîhi’t-tıbbi ‘inde’l-Arab”. Mecelletü Ma‘hedi’l-Mahtûtâti’l-Arabiyye 5/2 (1959), 229-348.
26. Nicolae, Daniel S. A mediaeval court physician at work: Ibn Jumayʿ's commentary on the Canon of Medicine. Oxford: Oxford University, Doktora Tezi, 2012.
27. Nimetullah, Heykel-Malîha, İlyas. Mevsûatü ‘Ulemâi’t-tıb. Beyrut: Dârü’l-kütübi’l-ilmiyye, 1991.
28. Rieu, Charles. Supplement to the Catalogue of the Arabic manuscripts in the British Museum. London: British Museum, 1894.
29. Safedî, Salâhuddîn Halîl b. Aybeg. el-Vâfî bi’l-vefeyât. Thk. Ahmed el-Arnaût-Türkî Mustafa. Beyrut: Dâru İhyâ'i't-Turâsi’l-Arabî, 2000.
30. Sâmerrâî, Kemâl. Muhtasaru Târîhi’t-Tıbbi’l-Arabî. Beyrut: Dârü’n-Nidal, 1989.
31. Slane, M. Le Baron de. Catalogue des manuscrits arabes. Paris: Imprimerie nationale, 1883-1895.
32. Steinschneider, Moritz. Die Arabische Literatur Der Juden. Frankfurt am Main: Kauffmann, 1902.
33. Şeşen, Ramazan-Akpınar, Cemil- İzgi, Cevad. Fihrusu Mahtûtâti’t-Tıbbi’l-İslâmî bil-lugâti’l-Arabiyye ve’t-Türkiyye ve’l-Fârisiyye fi Mektebâti Türkiya. İstanbul: IRCICA, 1984.
34. Tabîb-i Tebrizî, Feylesûfu’d-devle Abdülhüseyin b. Muhammed Hasan. Matrahu’l-enzâr fî terâcimi etibbâ’i’l-a‘sâr ve felâsifeti’l-emsâr. Tahran: Müessese-i mutâlaât-i tarîh-i pizişkî, 1383 hş.
35. Vernet, J. “Ibn Djâmi'”, The Encyclopaedia of Islam, New Edition. 3/749-750. Leiden: E.J. Brill, 1986.
36. Wüstenfeld, Ferdinand. Geschichte der Arabischen Aerzte und Naturforscher. Göttingen: Vandenhoeck und Ruprecht, 1840.
37. Zehebî, Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed b. Osmân. Târîḫu’l-İslâm ve vefeyâtü’l-meşâhîr ve’l-a‘lâm. Thk. Ömer Abdüsselâm Tedmürî. Beyrut: Dârü’l-kitâbi’l-Arabî, 1987-2004.
38. Ziriklî, Hayrüddîn. el-A‘lâm. Beyrut: Dârü’l-ilm li’l-Melayin, 2002.