İçtihat Sürecinde Yapay Zekâ: Müçtehit-Yapay Zekâ İlişkisinin Değerlendirilmesi

Öz

İslâm hukukunun her asra hitap etmesini sağlayan içtihat faaliyeti, günümüz dijital dünyasında daha bir anlam ve önem kazanmıştır. Zira teknolojinin hız kazanmasıyla hayatın birçok alanında güncel fıkhî sorunlar ortaya çıkmaya başlamıştır. Müçtehit, yeni ve çetrefilli fıkhî meseleleri çözüme kavuşturmak için ciddi bir emek ortaya koymak zorundadır. Bu perspektiften hareketle müçtehit, yapay zekâdan istifade ederek daha kolay, hızlı ve sağlıklı sonuca ulaşabilir. Öte yandan günümüzde yapay zekâ uygulamaları hızla gelişmekte ve birçok alanda aktif bir şekilde kullanılmaktadır. Buna bağlı olarak son dönemlerde çeşitli disiplinlerde yapay zekâlar hakkında ciddi akademik çalışmalar yapılmaktadır. Söz konusu disiplinlerden biri de ilahiyat sahasıdır. Bu çalışmada dijital teknolojilerin sağladığı imkânlar doğrultusunda fıkıh usûlü metodolojisi açısından içtihat faaliyetinin yapay zekâ ile olan irtibatı ele alınmıştır. İçtihat, İslâm hukukunun güncel problemler karşısında çözüm/hukuki sonuç üreten ve bu anlamda İslâm hukukuna dinamik bir karakter kazandıran zihnî bir çabadır. Müçtehit ise şer‘î delillerden hareketle fıkhî bir meselenin hükmünü tespit etmek için çaba gösteren kimsedir. Müçtehidin vardığı sonuç nihâyetinde zihnî bir çabanın ürünüdür. Öğrenme yeteneği, problem çözme ve karar verme, doğal dil anlama ve işleme (bir metni veya konuşmayı anlama, yorumlama ve üretme yeteneği) gibi özelliklere sahip olan yapay zekâ sistemleri de zihnî bir çabanın neticesi olup algoritmalar sayesinde çalışan mekanik ürünlerdir. Yapay zekâ da problemi çözerken algoritmalar sayesinde çıkarımda bulunur ve soruna ilişkin çözüm üretir. Bu minvalde makalede içtihat özelinde müçtehit ile yapay zekâ ilişkisinin nasıl olduğu, müçtehit-yapay zekâ arasında ne tür benzerliklerin ve farklılıkların bulunduğu, yapay zekânın içtihat alanında olası bir yardımcı kaynak olarak kabul edilmesi halinde dikkat edilmesi gereken sınırlılıkların neler olduğu üzerinde durulmaya çalışılmıştır. Bu çalışmanın temel amaçlarından biri de özellikle hukuk alanında şer’î robot danışmanların, robot yargıçların, dijital içtihadın, (i) müftü ve tekno-mezhep ihtimalinin söz konusu olduğu yerde bağımsız bir “robot müçtehidin” mümkün olup olmadığı sorusuna yanıt aramaktır.

Anahtar Kelimeler

• İslâm Hukuku
• İçtihat
• Müçtehit
• Yapay Zekâ
• Algoritma.

Artificial Intelligence in the Process of Ijtihad: An Evaluation of the Mujtahid–Artificial Intelligence Relationship

Öz

Ijtihād, which ensures that Islamic law addresses every era, has gained additional meaning and importance in today’s digital world. With the acceleration of technology, contemporary juristic issues have emerged in many areas of life. In order to resolve new and diverse juristic challenges, the mujtahid must exert serious scholarly diligence. From this perspective, by benefiting from artificial intelligence (Al), the mujtahid can reach conclusions with greater efficiency, speed, and accuracy. On the other hand, artificial intelligence has been developing rapidly and is actively used in many fields today. Accordingly, in recent years, significant academic studies on artificial intelligence have been conducted in various disciplines. One of these disciplines is the field of Islamic studies. In this study, within the framework of the opportunities provided by digital technologies, the relationship between ijtihād activity and artificial intelligence is examined from the perspective of the methodology of uṣūl al-fiqh. Ijtihād is a cognitive effort that produces solutions/legal outcomes in the face of contemporary problems of Islamic law and, in this sense, gives Islamic law a dynamic character. The mujtahid is a person who strives to determine the ruling of a juristic issue based on the sharʿī evidences. The conclusion reached by the mujtahid is ultimately the product of an intellectual effort. Artificial intelligence systems, which possess features such as learning ability, problem-solving, decision-making, and natural language processing (understanding, interpreting, and producing a text or speech), are also mechanical products that operate through algorithms. Artificial intelligence, likewise, produces solutions to problems by making inferences through algorithms.In this respect, the study focuses on how the relationship between the mujtahid and artificial intelligence is structured in the context of ijtihād, what kinds of similarities and differences exist between them, and what limitations should be considered if artificial intelligence is to be accepted as a potential auxiliary source in the field of ijtihād.One of the main aims of this study is also to seek an answer to the question of whether an independent “robot mujtahid” is possible, particularly in a context where concepts such as Sharīʿa robot advisors, robot judges, digital ijtihād, AI muftis, and techno-madhhab are discussed in the field of law.

Anahtar Kelimeler

• Islamic Law
• Ijtihād
• Mujtahid
• Artificial Intelligence
• Algorithm.

Kaynakça

1. Abdülaziz el-Buhârî, Alâuddîn Abdülaziz b. Ahmed b. Muhammed. Keşfü’l-esrâr fî şerhi Usûli’l-Pezdevî. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kitabi’l-Arabî, ts.
2. Akgündüz, Sâid Nuri. “Hanefî Fürûunda İstihsan -el-Hidâye Örneği-”. Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakultesi Dergisi 23 (2002), 29-57.
3. Akkurt, Sinan Sami. “Yapay Zekânın Otonom Davranışlarından Kaynaklanan Hukukî Sorumluluk”. Uyuşmazlık Mahkemesi Dergisi 13 (2019), 39-59.
4. Altun, Muhammed Latif. “Yapay Zekâ Üzerine Fıkhî Bir Analiz”. Dicle İlahiyat Dergisi 26/2 (2023), 227-249.
5. Apaydın, Hacı Yunus. “İctihad”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 21/432-445. İstanbul: TDV Yayınları, 2000.
6. Aydın, Fatih. Kalp Ritim Bozukluğu Olan Hastaların Tedavi Süreçlerini Desteklemek Amaçlı Makine Öğrenmesine Dayalı Bir Sistemin Geliştirilmesi. Edirne: Trakya Üniversitesi, Fen Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2011.
7. Aynî, Ebû Muhammed (Ebü’s-Senâ) Bedrüddîn Mahmûd b. Ahmed b. Mûsâ b. Ahmed el-. el-Binâye Şerhu’l-Hidâye. ed. Eymen Sâlih Şa’bân. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-’ilmiyye, 1420/2000.
8. Bağdâdî, Hatîb. Kitâbu’l-Fakîh ve’l-Mütefekkih. Demmâm: Daru İbni’l-Cevzî, 1996.

9. Bahrülulum el-Leknevî, Ebü’l-Ayyâş Muhammed Abdulalî b. Nizâmiddîn b. Kutbiddîn Sihâlevî el-Ensârî. Fevâtihu’r-rahamût bi şerhi Müsellemi’s-sübût fî usûli’l-fıkh. thk. Abdullah Mahmûd Muhammed Ömer. 2 Cilt. Beyrut: Daru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1423/2002.
10. Basrî, Ebü’l-Hüseyn Muhammed b. Alî b. Tayyib el-Basrî. el-Kitabü’l-Mu’temed fî Usûli’l-Fıkh. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, ts.
11. Beraʻî, Ahmed Saʻd Ali, Abdüselam. “Taʻdîlâtü’l-Biyolojiyye ale’l-Cesedi’l-İnsânî: Manzûr Dini”. el-Mecelletü’l-İlmiyye li-Câmiʻati Melik Faysal 1 (2022).
12. Bulgen, Mehmet. Yapay Zekâ ve İslâm. İstanbul: Timaş Yayınları, 2025.
13. Can, Seyithan. “İyilik ve Kötülüğün Ontolojisi Bağlamında Yapay Zekâda Ahlak Sorunsalı”. Yapay Zekâ ve İslâm. ed. Mehmet Bulgen. 226-242. İstanbul: Timaş Yayınları, 2025.
14. Çetingül, Nursena. “İslâm Hukuk Felsefesi Bağlamında Yapay Zekânın Hukuki Statüsüne Bir Bakış”. Yapay Zekâ ve İslâm. ed. Mehmet Bulgen. 344-388. İstanbul: Timaş Yayınları, 2025.
15. Çiçin, Fatma Nur. Hekimlerin Yapay Zeka Teknolojilerini Kabulünün Planlı Davranış Teorisi, Teknoloji Kabul Modeli ve Güven Çerçevesinden İncelenmesi. Edirne: Trakya Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2024.
16. Dağ, Ahmet. “Etik Türleri ve İslam Ahlakı Bağlamında Teknoloji ve Yapay Zekâyı Kuşanmak”. Yapay Zekâ ve İslâm. ed. Mehmet Bulgen. 183-198. İstanbul: Timaş Yayınları, 2025.
17. Dumlu, Emrullah. “Hafî Kıyas İstihsanı”. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 22/2 (2022), 899-926.
18. Ebû Dâvûd, Süleyman b. el-Eş’as es-Sicistânî el-Ezdî. Sünenü Ebû Dâvûd. nşr. İzzet Ubeyd ed-De’as ve Adil es-Seyyid. Beyrut: Dâru İbn Hazm, 1997.
19. Erdoğan, Gökhan. “Yapay Zekâ ve Hukukuna Genel Bir Bakış”. Adalet Dergisi 66 (2021), 117-192.
20. Feyyûmî, Ebü’l-Abbâs Hatîbüddehşe Ahmed b. Muhammed b. Alî el-Hamevî. el-Misbâhu’l-münîr fî garîbi’ş-şerhi’l-kebîr li’r-Râfiʿî. thk. Mustafa el-Babî el-Halebî. Lübnan: Mektebetü Lübnan, 1987.
21. Gazzâlî, Hüccetü’l-İslâm Ebû Hâmid Muhammed b. Muhammed b. Muhammed b. Ahmed et-Tûsî. el-Müstasfâ ve maʿahu Kitâbu Fevâtihi’r-rahamût bi şerhi Müsellemi’s-sübût fî usûli’l-fıkh. thk. İbrahim Muhammed Ramazan. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Arkam, 1414/1994.
22. Gezer, İbrahim. İslam Hukukuna Göre Yapay Zekânın Hukuki Mahiyeti. Konya: Necmettin Erbakan Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2022.
23. Hudarî, Muhammed b. Afîfî el-Bâcûrî. Usûlü’l-fıkh. Kahire: Dâru’l-Hadîs, ts.
24. İbn Manzûr, Ebü’l-Fazl Cemâlüddîn Muhammed b. Mükerrem b. Alî b. Ahmed el-Ensârî er-Rüveyfiî. Lisânü’l-ʿArab. 20 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Turâsi’l-Arabî, 1999.
25. İbn Melek. Şerḥu Menâr fî usûli İbn Melek. İstanbul: Salâh Bilici Kitapevi, 1385.
26. İbnü’l-Mibred, Ebü’l-Mehâsin Cemâlüddîn Yûsuf b. Hasen b. Abdilhâdî el-Makdisî. Şerhu Ğâyeti’s-Sûl ilâ İlmi’l-Usûl. thk. Ahmed b. Tarîkî el-Anzî. Beyrut: Dârü’l-Beşâiri’l-İslâmiyye, 1421/2000.
27. Kara Kılıçarslan, Seda. “Yapay Zekanın Hukuki Statüsü Ve Hukuki Kişiliği Üzerine Tartışmalar”. Yıldırım Beyazıt Hukuk Dergisi 2 (2019), 363-389.
28. Karataş, Mehmet Zahir. İslâm Hukukunda Zannî Bilginin Delil Değeri. Van: Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2024.
29. Karataş, Mehmet Zahir. “İslam Hukukunda Zannî Bilginin Delil Değeri Bağlamında İctihad”. Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 9/15 (2021), 215-237.
30. Karimullah, Suud Sarim. “The Application of Artificial Intelligence in Islamic Law Discovery”. Mutawasith Jurnal Hukum Islam 6 (2023), 109-121.
31. Keskinoğlı, Osman. Fıkıh Tarihi ve İslam Hukuku. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 1999.
32. Kızılgeçit, Muhammed vd. (ed.). Uluslararası Yapay Zekâ Transhümanizm Posthümanizm ve Din. Erzurum: Atatürk Üniversitesi Yayınları, 2021.
33. Kızılgeçit, Muhammed - Çinici, Murat. “Kutsal ve Dijital: Yapay Zekâ ve Din Arasındaki İlişki”. Yapay Zekâ ve İslâm. ed. Mehmet Bulgen. 79-103. İstanbul: Timaş Yayınları, 2025.
34. Kreutzer, Ralf T. - Sirrenberg, Marie. Künstliche Intelligenz Verstehen. Wiesbaden: Springer Fachmedien Wiesbaden, 2019.
35. Latifi, Hasan. “Challenges of Using Artificial Intelligence in the Process of Shi’i Ijtihad”. MDPI 15/5 (2024), 1-20.
36. Merğînânî, Burhanüddîn Ebû’l-Hasan Ali b. Ebû Bekr b. Abdülcelil er-Reşidânî. el-Hidâye şerhü’l -Bidâyeti’l-Mübtedî. 4 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1990.
37. Nesefî, Ebü’l-Berekât Hâfızüddîn Abdullah b. Ahmed b. Mahmûd. Menârü’l-envâr fî usûli’l-fıkh. İstanbul: Dâru Saâde, 1326.
38. Özçelik, Furkan. “Derin Öğrenme ve Büyük Dil Modellerinin Dini ve Felsefi Etkileri”. Yapay Zekâ ve İslâm. thk. Mehmet Bulgen. İstanbul: Timaş Yayınları, 2025.
39. Öztemel, Ercan. “Yapay Zekânın İnsani Değerler ve İnançlar Üzerindeki Etkisi”. Yapay Zekâ ve İslâm. ed. Mehmet Bulgen. 27-43. İstanbul: Timaş Yayınları, 2025.
40. Râzî, Ebû Abdillâh (Ebü’l-Fazl) Fahrüddîn Muhammed b. Ömer b. Hüseyn er-Râzî et-Taberistânî. el-Mahsûl fî ilmi usûli’l-fıkh. nşr. Tâhâ Câbir Feyyâz el-Alvânî. 6 Cilt. Riyad: Müessesetü’r-Risâle, 1981.
41. Say, Cem. 50 Soruda Yapay Zeka. İstanbul: Bilim ve Gelecek Kitaplığı, 7. Basım, 2018.
42. Seçkiner, Mehmet Hicabi. “Dijital İctihadın İmkânı Üzerine Önermeler”. Yapay Zekâ Çağında İslam ve Hukuk. ed. Yıldıray Sipahi. 56-74. Burdur: Mehmet Akif Üniversitesi, 2022.
43. Seçkiner, Mehmet Hicabi. “İslam Hukukunun Kavramsal Mahiyeti Bağlamında Yapay Zekâ Yaklaşımları”. İlahiyat Tetkikleri Dergisi 1/65 (2025), 33-46.
44. Seçkiner, Mehmet Hicabi. “Yapay Zekâ Tabanlı İctihat faaliyeti üzerine Yeni Bir Keşif: Dijital İctihad”. Uluslararası Yapay Zekâ Transhümanizm Posthümanizm ve Din. ed. Muhammed Kızılgeçit vd. 434-443. Erzurum: Atatürk Üniversitesi Yayınları, 2021.
45. Seyyid Bey, Muhammed. Fıkıh Usûlü. çev. Hasan Karayiğit. İstanbul: Düşün yayıncılık, 2010.
46. Shoaib, Ahmet Malik. “Yapay Zekâ ve İslam Düşüncesi: İki Farklı Meydan Okuma”. Yapay Zekâ ve İslâm. ed. Mehmet Bulgen. 153-161. İstanbul: Timaş Yayınları, 2025.
47. Sipahi, Yıldıray. “Sorumluluk, Kişilik ve Fıtrat Düzleminde Yapay Zekâ ile Robot Hukukunun Felsefesi”. Yapay Zekâ ve İslâm. ed. Mehmet Bulgen. İstanbul: Timaş Yayınları, 2025.
48. Şâtıbî, Ebû İshâk İbrahim b. Musa b. Muhammed el-Lahmî eş-Şâtıbîl-Gırnâtî. el-Muvâfakât. thk. Abdullah Dirâz. Beyrut: Dârü’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1425/2004.
49. Şavlı, Medeni. “Şâfiî Usûlcülere Göre İctihat Ehliyeti”. Bitlis İslamiyat Dergisi 2/1 (2020), 1-16.
50. Şen, Cemalettin. “Müctehid Psikolojisinin Nasların Fıkhi Yorumuna Etkisi”. Dergiabant (AİBÜ İlahiyat Fakültesi Dergisi) 5/10 (2017), 81-97.
51. Tirmizî, Ebû İsa Muhammed b. İsa b. Sevre. el-Câmi’u’s-Sahîh. thk. Ahmed Muhammed Şakir, 1987.
52. Tûfî, Ebü’r-Rebî‘ Necmüddîn Süleymân b. Abdilkavî b. Abdilkerîm b. Saîd el-Hanbelî. Şerhu muhtasarı’r-Ravza. thk. Abdullah b. Abdülmuhsin et-Türkî. 3 Cilt. Riyad: Vizaretü’ş-Şuûni’l-İslamiyye ve’l-Evkaf ve’d-Daʿve ve’-İrşâd, 2. Basım, 1998.
53. Umut, Tuba Nur. “İlahiyat Çalışmalarında Üretken Yapay Zekâ: Potansiyel Kullanım Alanları ve Etik Boyutları”. ed. Mehmet Bulgen. 130-152. İstanbul: Timaş Yayınları, 2025.
54. Yavuz, Yunus Vehbi. Hanefi Mezhebinde İctihat Felsefesi. İstanbul: Düşün yayıncılık, 2017.
55. Yenikaya, Muhammed Akif - Oktaysoy, Onur. “Yapay Zeka Uygulamalarının Sağlık Sektöründe Kullanımı: Derin Öğrenme Yöntemiyle Ön Tanı”. Sakarya Üniversitesi İşletme Enstitüsü Dergisi 5/2 (2023), 127-131.
56. Yıldırım, Mustafa. Mecellle’nin Küllî Kâideleri. İzmir: Tibyan Yayıncılık, 4. Basım, 2015.
57. YÖK. “Yükseköğretim Kurumları Bilimsel Araştırma Ve Yayın Faaliyetlerinde Üretken Yapay Zekâ Kullanımına Dair Etik Rehber”, 1-20.
58. Yurtseven, Muhammed. “Yapay Zekânın İslâmî Finans Endüstrisine Entegrasyonu ve Şer’i Etkinlikleri Rolü”. Yapay Zekâ ve İslâm. ed. Mehmet Bulgen. 389-408. İstanbul: Timaş Yayınları, 2025.