The Idea of Ḥanafism in Imām al-Rabbānī and the Defense of Abū Ḥanīfa

Yıl 2025, Sayı: 63, 84 - 97, 30.04.2025

İskender Karayiğit , Fetullah Yılmaz

https://doi.org/10.29288/ilted.1558543

Öz

Imām al-Rabbānī (d. 1034/1624), who came to the forefront in Islamic history mostly with his Sufi identity and was known as the sheikh of the order, although he mostly focused on Sufism, stood against the efforts to distort Islam during his lifetime and struggled in the theological and political fields. In this context, he made efforts to ensure the failure of Akbar Shāh’s (d. 1014/1605) project of Dīn-i Ilāhī. In addition to his important works in the fields of sufism and theology, Imām al-Rabbānī was also interested in many issues of Islamic jurisprudence (fiqh) and its history. As a person who inherited the legacy of his predecessors, he felt the need to speak on many issues related to fiqh. One of these is the criticism made about Abū Ḥanīfa (d. 150/767) and his school of thought. Imām al-Rabbānī, especially in his work Maktūbāt, was involved in the debates around the concepts of ahl al-ra'y and ahl al-hadīth, and naturally tried to defend the Ḥanafī sect to which he belonged and its imam Abū Ḥanīfa with a number of evidences from different perspectives. He objected the characterization of the Ḥanafī imams as mere rā'yists (lit. opinionists), stating that they accepted hadīths but also had their own methods in deriving rulings. Again, he was not contented with only some ‘scientific’ evidences in his discussion of Ḥanafism, but he also strengthened his defense with spiritual, allegorical and mystical arguments, such as the similarity between Jesus Christ and Abū Ḥanīfa in ijtihad, the fact that Jesus would act in accordance with the Ḥanafi school of thought after his descent, and the fact that Ḥanafī sect possesses the perfection of prophethood. By responding to the claims of the opponents in this way, Imām al-Rabbānī tried to justify the Ḥanafī school of thought. In this article, some of the spiritual-ischemic qualities that Imām al-Rabbānī attributed to Ḥanafīs and his responses and defenses to the allegations put forward by some ahl al-hadīth scholars will be discussed.

Anahtar Kelimeler

Islamic Law , Sufizm , Hanafism , Abu Hanifa , Imam Rabbani , Maktubāt.

İmâm-ı Rabbânî’de Hanefîlik Düşüncesi ve Ebû Hanîfe Savunusu

Öz

İslâm tarihinde daha çok tasavvufi kimliği ile öne çıkan ve tarikat şeyhi olarak tanınan İmâm-ı Rabbânî (ö. 1034/1624), çoğunlukla tasavvufa yoğunlaşsa da yaşadığı dönemde İslâm’ın tahrif edilme çabalarına karşı durmuş, itikadi ve siyasi alanlarda mücadele vermiştir. Bu bağlamda o, yaşadığı topraklarda yöneticilik yapan Ekber Şâh’ın (ö. 1014/1605) Dîn-i İlâhî projesinin başarısız olması için gayret sarf etmiştir. İmâm-ı Rabbânî, tasavvufi ve itikadi alanlardaki önemli çalışmalarının yanında birçok fıkıh ve fıkıh tarihi meselesiyle de ilgilenmiştir. Kendinden önceki mirası devralmış birisi olarak fıkıhla ilgili pek çok konuda söz söyleme gereği duymuştur. Bunlardan birisi de Ebû Hanîfe (ö. 150/767) ve onun mezhebi hakkında yapılan tenkitlerdir. İmâm-ı Rabbânî özellikle Mektûbât adlı eserinde ehl-i re’y ve ehl-i hadîs kavramları etrafında gelişen tartışmalara dahil olmuş ve doğal olarak mensup olduğu Hanefî mezhebi ve onun imamı Ebû Hanîfe’yi farklı bakımlardan birtakım delillerle savunma gayretine girmiştir. O, Hanefî imamlarının salt re’yci diye nitelenmelerine karşı çıkmış, onların hadisleri kabul ettiklerini, bunun yanı sıra hüküm istinbatında kendilerine has yöntemlere de sahip olduklarını ifade etmiştir. Yine o, Hanefîliği ele alırken sadece bazı “ilmi” delillerle yetinmemiş, bunların yanında ictihadda Hz. Îsâ ve Ebû Hanîfe benzerliği, Hz. İsâ’nın nüzûlden sonra Hanefî mezhebine uygun amel edeceği ve Hanefî mezhebinin nübüvvet kemâlâtına sahip olması gibi manevi, işari ve tasavvufi argümanlarla da savunmasını güçlendirme yoluna gitmiştir. İmâm-ı Rabbânî muhaliflerin iddialarına bu şekilde karşı cevaplar vererek Hanefî mezhebinin hak üzere olduğunu temellendirmeye çalışmıştır. Bu makalede, İmâm-ı Rabbânî’nin Hanefîliğe yüklediği bazı manevi-işârî vasıflar ile kimi ehl-i hadîsin ileri sürdüğü iddialara karşı verdiği cevaplar ve yaptığı savunmalar ele alınacaktır.

Anahtar Kelimeler

İslâm Hukuku , Tasavvuf , Hanefîlik , Ebû Hanîfe , İmâm-ı Rabbânî. , Mektûbât

Kaynakça

• Alî el-Kârî, Ebü’l-Hasen Nûrüddîn Alî b. Sultân Muhammed el-Kārî el-Herevî. Şerhu Nuhbeti’l-fiker, thk. Muhammed Nizâr Temîm ve Heysem Nizâr Temîm. Beyrut: Dâru’l-Erkam, ts. Apaydın, H. Yunus. Diyanet İslâm Ansiklopedisi, “Meşhur”. Ankara: TDV Yayınları, 2004.
• Ateş, Süleyman. Diyanet İslam Ansiklopedisi, “Kutup”. Ankara: TDV Yayınları, 2002.
• Bağdâdî, Ebû Bekr Ahmed b. Alî b. Sâbit el-Hatîb. el-Kifâye fî ilmi’r-rivâye, thk. Ebû Abdullah Surkî. Haydarâbâd: Cemʻiyyeti Dâirati’l-Meʻârifi’l-ʿUsmâniyye, 1357/1938.
• Bağdâdî. Şerefü ashâbi’l-hadîs, thk. Muhammed Saîd Hatipoğlu. Ankara: Dâru İhyâi Sünneti’n-Nebeviyye, ts.
• Bağdâdî. Târîhu Bağdât, thk. Mustafa Abdülkâdir Atâ. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-ʻİlmiyye, 1417/1996.
• Beyhakî, Ebû Bekr Ahmed b. el-Hüseyn b. Alî. Menâkibü’ş-Şâfiî, thk. Seyyid Ahmed Sakar. Kahire: Mektebetü Dâri’t-Türâs, 1390/1970.
• Buhârî, Alâüddîn Abdülazîz b. Ahmed b. Muhammed. Keşfü’l-esrâr (Usûl-i Pezdevî ile beraber). İstanbul: Şirketi Sahâfiye-i ʻUsmaniye Matbaʻası, 1307/1890
• Buhârî, Muhammed b. İsmâîl. Sahîh. Beyrut: el-Mektebetü’l-Asriyye, 1434/2013.
• Bursevî, İsmâîl Hakkî. Kitâbü’l-Hitâb. İstanbul: y.y., 1292/1875.
• Cessâs, Ebû Bekr Ahmed b. Alî er-Râzî. el-Fusûl fi’l-usûl. Kuveyt: Vizâratü’l-Evkâfi’l-Kuveytiyye, 1414/1993.
• Cüveynî. el-Burhân, thk. Salah b. Muhammed b. Uveyda. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-ʻİlmiyye, 1418/1997.
• Çeker, Orhan. İlmihal’im. Konya: Tekin Kitabevi, 2021.
• Debûsî, Ebû Zeyd Abdullāh (Ubeydullāh) b. Muhammed b. Ömer b. Îsâ. Takvîmü’l-edille, thk. Halîl Muhyiddîn el-Meys. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-ʻİlmiyye, 1422/2001.
• Derdîr, Ebü’l-Berekât Ahmed b. Muhammed b. Ahmed. eş-Şerhü’l-kebîr. Dımaşk: Dâru’l-Fikir, ts.
• Desûkî, Muhammed b. Ahmed. Hâşiyetü’d-Desûkî ‘alâ Şerhi’l-Kebîr. Dımaşk: Dâru’l-Fikir, ts.
• DİB. İlmihal. Ankara: TDV Yayınları, 2020.
• Dihlevî, Şah Veliyullah. İkdü’l-cîd fî ahkâmi’l-ictihâd ve’t-taklîd, thk. Mühibbüddîn el-Hatîb. Kahire: Matbaʻatü’s-Selefiyye, ts.
• Duman, Soner. Usul Yazıları. İstanbul: Beka Yayıncılık, 2018.
• Ebû Dâvûd, Süleymân b. el-Eş‘as b. İshâk es-Sicistânî el-Ezdî. Risâletü Ebî Dâvûd ilâ ehl-i Mekke, thk. Muhammed Sabbâğ. Beyrut: Dâru’l-ʻArabiyye, ts.
• Ebû Hanîfe, Numan b. Sâbit. el-Âlim ve’l-müteallim, thk. Zâhid el-Kevserî. Kahire: Matbaʿatü’l-Envâr, 1368/1949.
• Ebû Hanîfe. Risâle-i Ebî Hanîfe ilâ ʿUsmân el-Bettî, thk. Zâhid el-Kevserî. Kahire: Matbaʿatü’l-Envâr, 1368/1949.
• Ebû Zehre, Muhammed. Ebû Hanîfe, trc. Osman Keskioğlu. Ankara: DİB Yayınları, 2005.
• Ebû Zehre. Usûlü’l-fıkh. Kahire: Dârü’l-Fikri’l-ʻArabî, ts.
• Elbânî. Sıfatü’s-salâti ʿala’n-Nebî. Riyâd: Mektebetü’l-Meʻârif, 1427/2006.
• Eş‘arî, Ebü’l-Hasen Alî b. İsmâîl b. Ebî Bişr İshâk b. Sâlim. Makâlâtü’l-İslâmiyyîn, nşr. Helmut Ritter. Wiesbaden/Almanya: Franz Steiz House, 1400/1980.
• Eşit, Yusuf. “İmâmü’l-Haremeyn el-Cüveynî’nin Muğîsü’l-halk fî tercîhi’l-kavli’l-hakk Adlı Eserinde Ebû Hanife’ye Yönelik Eleştirileri”. Anemon Muş Alparslan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 9 2021.
• Gazâlî. el-Mustasfâ. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-ʻİlmiyye, 1413/1992.
• Hâdimî, Ebû Saîd. Mecâmiʿu’l-hakāik, thk. İlyas Kaplan. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-ʻİlmiyye, 1437/2016.
• Hâkim Nîsâbûrî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Abdillâh b. Muhammed. Marifetü ʿulûmi’l-hadîs, thk. Seyyid Muazzam Hüseyin. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-ʻİlmiyye, 1397/1977.
• Hallâf, Abdülvehhâb. Usûlü’l-fıkh. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle Nâşirûn, 1433/2012.
• Hallâf, Andülvehhâb. Mesâdiru’t-teşrîi’l-İslâmî. Dımaşk: Dâru’l-Kalem, 1414/1993.
• Hamevî, Ahmed b. Muhammed. Gamzü uyûni’l-besâʾir alâ mehâsini’l-Eşbâh ve’n-nezâʾir. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-ʻİlmiyye, 1405/1984.
• Herrâsî, Ebü’l-Hasen Şemsülislâm İmâdüddîn Alî b. Muhammed b. Alî Kiyâ. Ahkâmü’l-Kurân, thk. Musa Muhammed Ali ve İzzet Abdu ’Atiyye. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-ʻİlmiyye, 1404/1984.
• Hindî, Ömer b. İshâk b. Ahmed el-Gaznevî. el-Gurretü’l-münîfe fî tahkīk-i baʿzı mesâʾili’l-İmâm Ebî Hanîfe. Beyrut: Müessesetü’l-Kütübi’s-Sekâfiyye, 1406/1985.
• İbn Abdülber, Ebû Ömer Cemâlüddîn Yûsuf b. Abdillâh b. Muhammed. el-İntikâ fî fezâil’s-selâseti’l-ʾeʾimmeti’l-fukahâ. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-ʻİlmiyye, ts.
• İbn Âbidîn, Muhammed Emîn b. Ömer b. Abdilazîz el-Hüseynî ed-Dımaşkî. Reddü’l-Muhtâr. Mısır: Mektebetü Mustafa el-Babî el-Halebî, 1386/1966.
• İbn Hacer, Ebü’l-Fazl Şihâbüddîn Ahmed b. Alî b. Muhammed el-Askalânî. Nuhbetü’l-fiker. Kahire: Dâru’l-Hadîs, 1418/1997.
• İbn Haldûn, Ebû Zeyd Veliyyüddîn Abdurrahmân b. Muhammed. el-Mukaddime. Dımaşk: Dâru’l-Fikir, 1401/1981.
• İbn Hanbel. Kitâbü’l-ʿİlel, thk. Vasiyyullah b. Muhammed Abbâs. Riyâd: Dâru’l-Hânî, 1422/2001.
• İbn Hibbân, Ebû Hâtim Muhammed. el-Mecrûhîn, thk. Mahmud İbrahim Zâyed. Haleb: Dâru’l-Va‘y, 1396/1976.
• İbn Kayyim el-Cevziyye. İʿlâmü’l-muvakkıîn. Riyâd: Memleketü’l-ʻArabiyye e’s-Suûdiyye, 1423/2002.
• İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ. el-Bidâye ve’n-nihâye, thk. Abdullah b. Abdülmühsin et-Türkî. Kahire: Dâru Hicr, 1418/1997.
• İbn Kuteybe. Te’vîl-ü mühtelifi’l-hadîs. Beyrut: el-Mektebü’l-İslâmî, 1420/1999.
• İbn Manzûr, Ebü’l-Fazl Cemâlüddîn Muhammed b. Mükerrem b. Alî b. Ahmed el-Ensârî er-Rüveyfiî. Muhtasaru târîh-i Dımaşk, thk. Ruhiyye Nehhas vd.. Dımaşk: Dâru’n-Neşr, 1402/1982.
• İbnü’s-Sââtî, Ebü’l-Abbâs Muzafferüddîn Ahmed b. Alî b. Tağlib el-Ba‘lebekkî el-Bağdâdî. Bedîu’n-nizâm, thk. Sa’d b. Garîr b. Mehdî es-Sülemî. Mekke: Câmiʿatü Ümmi’l-Kurâ, 1404/1984.
• İbnü’s-Salâh, Ebû Amr Takıyyüddîn Usmân b. Salâhiddîn Abdirrahmân b. Mûsâ eş-Şehrezûrî. el-Mukaddime, thk. Nureddin Itr. Beyrut: Dâru’l-Fikir el-Muʻâsır, 1406/1986.
• Kandemir, Yaşar. Hadis Karşıtları Ne Yapmak İstiyor. İstanbul: Tahlil Yayınları, 1442/2020.
• Karâfî, Ebü’l-Abbâs Şihâbüddîn Ahmed b. İdrîs b. Abdirrahmân el-Mısrî. el-Furûk. Beyrut: Âlemü’l-Kütüb, ts.
• Kudûrî, Ebü’l-Hüseyn Ahmed b. Ebî Bekr Muhammed b. Ahmed. el-Muhtasar, thk. Kâmil Muhammed ve Muhammed Uveyda. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-ʻİlmiyye, 1418/1997.
• Mahmûd Tahhân. Teysîru mustalahi’l-hadîs. Riyâd: Mektebetü’l-Maʻârif, 1432/2011.
• Merğinânî, Ebü’l-Hasen Burhânüddîn Alî b. Ebî Bekr b. Abdilcelîl el-Fergânî. el-Hidâye, thk. Talâl Yûsuf. Beyrut: Dâru İhyâi Türâsi’l-ʿArabî, ts.
• Mevsılî, Abdullah b. Mahmûd. el-İhtiyâr, thk. Mahmûd Ebû Dakîka. Kahire: Matbaʻatü’l-Halebî, 1356/1937.
• Mizzî, Yûsuf b. Abdurrahman. Tehzîbü’l-kemâl fî esmâi’r-ricâl, thk. Beşşâr Avvâd Ma’ruf. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1400/1980.
• Molla Fenârî. Fusûlü’l-bedâyi‘, thk. Muhammed Hüseyn Muhammed Hasan İsmâîl. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-ʻİlmiyye, 1427/2006.
• Molla Hüsrev. Mirâtü’l-usûl. İstanbul: Fazilet Neşriyat, ts.
• Muhammed Pârsâ. Fusûlü’s-sitte. İstanbul: Beyazıt Yazma Eser Kütüphanesi, Veliyyüddin Efendi Koleksiyonu, no: 1003.
• Müslim, Ebü’l-Hüseyn Müslim b. el-Haccâc b. Müslim el-Kuşeyrî. Sahîh. Beyrut: el-Mektebetü’l-ʿAsriyye, 1435/2014.
• Nesefî, Ebü’l-Berekât Hâfızüddîn Abdullah b. Ahmed b. Mahmûd. Menâr. İstanbul: Fazilet Neşriyat, ts.
• Pezdevî, Ebü’l-Hasen Ebü’l-Usr Fahrü’l-İslâm Alî b. Muhammed b. el-Hüseyn b. Abdilkerîm el-Pezdevî. Kenzü’l-vüsûl (Keşfü’l-esrâr ile beraber). İstanbul: Şirketi Sahâfiye-i ʻUsmaniye Matbaʻası, 1307/1890.
• Saymerî, Ebû Abdillâh el-Hüseyn b. Alî b. Muhammed. Ahbâru Ebî Hanîfe. Beyrut: ʻÂlemü’l-Kütüb, 1405/1985.
• Semerkandî, Ebû Bekr Alâüddîn Muhammed b. Ahmed b. Ebî Ahmed. Mîzânü’l-usûl, thk. Muhammed Zeki Abdulber. Katar: Metâbiu’d-Devhati’l-Hadîse, 1404/1984.
• Serahsî, Ebû Bekr Şemsü’l-eimme Muhammed b. Ebî Sehl Ahmed. Usul, thk. Ebû’l-Vefâ el-Afğânî. Haydarâbâd: Dârü’l-Meʻârif en-Nuʻmâniyye, 1395/1975.
• Sıddîk Hasan Han, Ebü’t-Tayyib Muhammed Sıddîk. Ebcedü’l-‘ulûm. Beyrut: Dâru İbn Hazm, 1423/2002.
• Siğnâkî, Hüsâmüddîn Hüseyn b. Alî b. Haccâc. el-Kâfî şerhi usûli’l-Pezdevî, thk. Fahreddin Seyyid Muhammed Kânet. Medine: Mektebetü’r-Rüşd, 1422/2001.
• Sirhindî, Ebü’l-Berekât Ahmed b. Abdilehad b. Zeynilʻâbidîn el-Fârûkî. el-Mektûbât, nşr. Arif Nevşahi. İstanbul: Erkam Yayınları, 1439/2018.
• Sirhindî. Mebde’ ve Meâd. İstanbul: Hakikat Kitapevi, 1432/2011.
• Şâfiî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İdrîs b. Abbâs. er-Risâle, thk. Ahmed Muhammed Şâkir. Mısır: Mektebetü Mustafa elBâbî el-Halebî, 1357/1938.
• Şaʿrânî, Ebü’l-Mevâhib Abdülvehhâb b. Ahmed b. Alî. el-Mîzân, thk. Abdurrahman Umeyre. Beyrut: ʻÂlemü’l-Kütüb, 1408/1988.
• Şehristânî, Ebü’l-Feth Tâcüddîn Muhammed b. Abdilkerîm b. Ahmed. el-Milel ve’n-nihâl. Kahire: Müessesetü’l-Halebî, ts.
• Şürünbülâlî, Ebü’l-İhlâs Hasen b. Ammâr b. Alî. Nûru’l-îzâh, thk. Muhammet Enîs Mihrât. Beyrut: el-Mektebetü’l-ʻAsriyye, 1426/2005.
• Timurtâşî. Bezlü’l-mechûd fî esilet-i tağayyiri’n-nükūd, thk. Hüsameddin b. Mûsâ Afâne. Filistin: Câmiatü’l-Kudüs, 1422/2001.
• Ünal, İsmail Hakkı. İmâm Ebû Hanîfe’nin Hadis Anlayışı ve Hanefi Mezhebinin Hadis Metodu. Ankara: DİB Yayınları, 2012.
• Zehebî, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed b. Osmân. Kitâbü’l-arş, thk. Muhammed b. Halîfe Temîmî. Medine: ʻİmâdetü’l-Bahsi’l-ʻİlmî, 1424/2003.
• Zehebî. Menâkıbu Ebî Hanîfe, thk. Muhammed Zâhid el-Kevserî. Meʻârifü’n-Nuʻmâniyye, 1407/1987.
• Zekiyyüddîn Şa‘bân. Usûlü’l-fıkhi’l-İslâmî. İstanbul: el-Mektebetü’l-Hanefiyye, ts.