Erken Modern Dönem Osmanlı İstanbul’unda Vakıf Gayrimenkullerin (Müsakkafât) Kiralanmasında Emsal Ücret

Öz

Bu çalışma, 16 –18. yüzyıllar arasını kapsayan erken modern dönemde Osmanlı İstanbul’unda bulunan çatılı vakıf gayrimenkullerdeki (müsakkafât) emsal ücret uygulamasını ele almaktadır. İslam hukukunda vakıf mülklerin emsal ücretten daha düşük bir bedel karşılığında kiraya verilemeyeceği yönündeki kaideye rağmen, Osmanlı pratiğinde bu kurala ne ölçüde riayet edildiği tartışmalıdır. Çalışmada hem teorik hem de pratik düzlemde emsal ücret meselesi incelenmiştir. Teorik analiz kısmında Osmanlı şeyhülislam ve müftîlerine ait fetvalar değerlendirilmiş, meselenin uygulamaya dönük kısımda ise İstanbul Kadı Sicilleri’nden elde edilen mahkeme kayıtları ışığında konu ele alınmıştır. Çalışma neticesinde, erken modern dönem Osmanlı İstanbul’nda çatılı bina (müsakkafât) türünden vakıf gayrimenkullere ödenecek kira ücretinin emsal ücretin altına düşmemesi gerektiğine dair genel bir uzlaşı olmasına rağmen, birtakım ekonomik ve sosyal nedenlerle uygulamada bu kaidenin her zaman korunamadığı anlaşılmıştır. Ayrıca vakıf gayrimenkullere ödenen fiili ücretin, emsal ücretin altına düşmesi ile ilgili örneklerin tamamında muaccele ve müecceleli kiralama yönteminin uygulandığı tespit edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• İktisat Tarihi
• Osmanlı
• Vakıf
• İslam Hukuku
• Emsal Ücret

The Adequate Price of Waqf Buildings in Rental Transactions in İstanbul in the Early Modern Period

Öz

This study examines the application of ecr-i misil (equivalent rent) regarding waqf properties with roofs (müsakkafât) in early modern Istanbul, covering the period between the 16th and 18th centuries. Although Islamic legal tradition stipulates that waqf properties cannot be rented below the market equivalent price, the actual adherence to this rule in Ottoman practice remains debatable. The study analyzes the issue on both theoretical and practical levels: legal opinions (fatwas) of Ottoman muftis and şeyhülislams were reviewed for the theoretical aspect, while archival data from the Istanbul Sharia Court Registers were examined for practical insights. The findings indicate that while there was a scholarly consensus on the necessity of adhering to the equivalent rent, practical deviations occurred due to economic constraints and structural circumstances. In addition, it has been determined that the method of muaccele and müeccele leasing is applied in all examples related to the practical aspects of the issue.

Anahtar Kelimeler

• Economic History
• Ottoman
• Waqf
• Islamic Law
• Adequate Price

Kaynakça

1. Akkirmânî, Ali. Fetâvâ-yı Akkirmanî. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Hafîd Efendi, 98.
2. Ankaravî, Mehmed Emin Efendi. el-Fetâvâ’l-Ankaraviyye. 2 Cilt. Bulak: el-Matbaatü’l-Mısriyye, 1281/1864.
3. Bab Mahkemesi 54 Numaralı Sicil (1102/1691). haz. Hüseyin Kılıç vd. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Araştırmaları Merkezi (İSAM) Yayınları, 2011.
4. Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA). Cevdet Evkaf [C..EV.]. No. 297 – 15144.
5. Beyaztaş, Murat. İslam Hukukunda Vakıf Gayrimenkullerinin Kİraya Verilmesi Usulleri ve İcâreteyn. İstanbul: Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2001.
6. Biçer, Ramazan Hüseyin. Haremeyn Evkaf Müfettişliği Sicilleri Ekseninde Vakıf Problemleri ve Çözüm Yolları (1587-1615).
7. Afyon: Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2023.
8. Boyabâdî, Sağır Mehmed Efendi (der.). Mecmûatü’l-fetâvâ. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Şehid Ali Paşa, 1067, 1a-482b.

9. Çelik, Ahmet Faruk. Osmanlı Fetva Literatüründe Temel Bir Kaynak Olarak Minkârîzâde Yahyâ Efendi’nin Fetâvâsı ve Vakıf Fetvalarının Analizi. İstanbul: Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2023.
10. Durmuş, Muhammed Emin. Osmanlı Vakıf Hukukunda Mukâtaa. Sakarya: Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2020.
11. Esad Efendi, Hoca Sadeddinzâde. Fetâvâ-yı Esad Efendi. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Kasidecizâde, 277, 1a-184b.
12. Evkaf-ı Hümâyûn Müfettişliği 1 Numaralı Sicil (1016-1035/1608-1626). haz. Rasim Erol vd. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Araştırmaları Merkezi (İSAM) Yayınları, 2019.
13. Feyzullah Efendi, Şeyhülislam. Fetâvâ-yı Feyziyye. haz. Süleyman Kaya. İstanbul: Klasik Yayınları, 2009, 1-572.
14. Geredevî, Abdülganî Efendi. Fetâvâ-yı Geredevî. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Yeni Cami, 645, 1a-150b.
15. Hoca Sadeddin Efendi, Şeyhülislam. Fetâvâ. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Şehid Ali Paşa, 2728, 1a-114b.
16. İbn Âbidin, Muhammed Emin. el-ʿUḳūdü’d-dürriyye fî tenḳīḥi’l-Fetâva’l-Ḥâmidiyye. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Ma’rife, t.y.
17. İbn Âbidin, Muhammed Emin. Reddü’l-muḥtâr ʿale’d-Dürri’l-muḫtâr. 6 cilt Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 2. Basım., 1992.
18. İbn Nüceym, Zeynüddin b. İbrahim el-Mısrî. Fetâvâ-yı İbn Nüceym. çev. Hasan Refet. İstanbul: Şeyh Yahya Efendi Matbaası, 1289/1872.
19. İskilibî, Veli b. Yusuf (der.). Fetâvâ-yı Ebüssuûd. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, İsmihan Sultan, 223.
20. İstanbul Mahkemesi 3 Numaralı Sicil (1027/1618). haz. Yılmaz Karaca vd. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Araştırmaları Merkezi (İSAM) Yayınları, 2010.
21. Kal’a, Ahmet (ed.). İstanbul Esnaf Tarihi. 2 Cilt. İstanbul: İstanbul Büyükşehir Belediyesi Kültür İşleri Daire Başkanlığı Yayınları, 1997.
22. Kaya, Süleyman. Osmanlı Hukukunda İcareteyn. İstanbul: Klasik Yayınları, 2014.
23. Koyuncu, Miyase. 18. Yüzyılın İkinci Yarısında Osmanlı Esnafı (İstanbul ve Bursa Örnekleri). Ankara: Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2008.
24. Lila, Nazan. Osmanlı Hukukunda Gedik. Sakarya: Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2024.
25. Menteşzâde, Abdürrahim Efendi. Fetâvâ-yı Abdürrahim. Ankara: Türkiye Büyük Millet Meclisi Kütüphanesi, 1-584.
26. Minkarîzâde, Şeyhülislam Yahya Efendi. Fetâvâ-yı Minkarîzâde. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Esad Efendi, 1095, 1a-419b.
27. Pantık, Ramazan. “Osmanlı’da İcâreteyn Uygulaması Hakkında Yeni Değerlendirmeler”. Vakıflar Dergisi 48 (2017), 75-105.
28. Pîrî Efendi, Mevlânâ (Selanik Müftüsü). Suveru’l-fetâvâ. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Amcazade Hüseyin, 243, 1a-245b.
29. Sa‘dî Çelebi, Sâdullah b. İsa b. Emirhan. Mecmûatü’l-fetâvâ. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Şehid Ali Paşa, 1073, 1a-224b.
30. Sun’ullah Efendi, Şeyhülislam. Fetâvâ-yı Sun’ullah Efendi. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, H. Hüsnü Paşa, 502, 1a-80b.
31. Üskübî, Pîr Mehmed Efendi. Muînü’l-müftî fi’l-cevâb ale’l-müsteftî. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Aşir Efendi, 133, 1a-353b.
32. Zekeriyyâzâde, Şeyhülislam Yahya Efendi. Fetâvâ-yı Yahya Efendi. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Esad Efendi, 1087, 1a-341b.