Kıraat Uygulamalarında Dirayete Dayalı İhtiyârın İmkânı: Erba‘u’z-Zühr Örneği

Öz

Bu çalışmada kıraat uygulamalarında dirayet imkânının olup olmadığı literatürdeki erba‘u’z-zühr kavramı bağlamında sorgulanmaktadır. Söz konusu meseleye cevap aranırken bütüncül bir yaklaşım sergilenmeye gayret gösterilmiştir. Bunun için alanın temel eserleri tarama yöntemiyle gözden geçirilerek içerik analizine tabi tutulmuş, kıraat âlimlerinin konuyla ilgili değerlendirmelerinin hangi doğrultuda şekillendiği tespit edilmeye çalışılmıştır. Elde edilen bulgular metinsel bağlam ve muhtelif eserlerde serdedilen görüşler çerçevesinde mukayese edilmiş, analoji ve tümevarım gibi yöntemlerle sonuca ulaşılmaya çalışılmıştır. Araştırma sonucunda kurrânın sureler arası geçişte uygulayageldiği vasl, sekte veya besmele gibi okuma biçimlerinin Kıyâme, Mutaffifîn, Beled ve Hümeze surelerine gelindiğinde farklılık arz ettiği görülmüş; bu durumun, klasik ulema nezdinde bilinirliğinin yaygın olması hasebiyle bilinen, belirgin ve parlak dört sure anlamında erba‘u’z-zühr olarak nitelendirildiği tespit edilmiştir. Klasik ulema nezdinde bilinen, belirgin ve parlak gibi vasıflarla muttasıf olmasına rağmen mezkûr dört sureye dair farklı uygulamaları gündeme getiren müstakil bir çalışmanın olmaması, bu makalenin vücuda gelmesinin temel sâiki olmuştur. Ayrıca çalışmada söz konusu dört sure hakkındaki uygulama farklılıklarının rivayet eksenli mi yoksa dirayet eksenli mi olduğu anlaşılmaya çalışılmıştır. Araştırma neticesinde genelde istiaze ve besmele, özelde ise erba‘u’z-zühr eksenli uygulama farklılıklarının nebevî gelenekten ziyade kurrânın bir geleneği olarak tezahür ettiği tespit edilmiş ve bu durumun kurrânın dirayetinin sonucu teşekkül eden uygulamalar cümlesinden olduğu kanaatine varılmıştır. Böyle olmakla birlikte söz konusu uygulamanın sonraki dönem kıraat ehlince reddedilmediği sonucuna ulaşılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Kur’an Okuma ve Kıraat
• Rivayet
• Dirayet
• İhtiyâr
• Erba‘u’z-Zühr

The Possibility of Dirayah-Based (Reason-Based) Preference in Qira'at Practices: The Case of Arba‘u’z-Zuhr

Abstract

This study investigates whether there is room for dirāyah in qirā'ah practices within the context of the concept of arba' al-zuhr as found in the relevant literature. In pursuing and searching for the answer to this matter, care has been taken to maintain a holistic approach without compromising any aspect of the investigation. Subsequently, the study sought to identify the general direction in which the evaluations of qirā'ah scholars have evolved on this matter. The findings obtained were compared within the textual context and in the light of the views expressed in various works, and the conclusion was tried to be reached by methods such as analogy and inductive reasoning. The research revealed that reading styles commonly practiced by the qurrā', such as wasl, sakt or basmala which are applied in the transition between the sūrahs of the Qur'ān, differ when it comes to the Qiyāmah, Mu'affifīn, Balad and Humazah sūrahs. Although these four sūrahs are described by classical scholars with terms such as well-known, distinct, and prominent, the absence of an independent study addressing the variant recitational practices concerning them served as the primary motivation behind this article. The study also seeks to determine whether the differences in practice regarding these four sūrahs are based on transmission or reasoning. As a result of the research, it has been determined that the differences in practice generally based on isti'ādhah and basmala, and specifically centered around arba' al-zuhr stem not from the Prophetic tradition, but rather from the tradition of the qurrā'. It was also found that these practices are not based on transmission, but are instead the result of the reasoning and judgment of the qurrā', and that these practices have not been rejected by later scholars of Qur'ānic recitation.

Keywords

• Qur'ānic Recitation and Qirā'āt
• Riwāyah
• Dirāyah
• Ikhtiyār
• Arba' al-zuhr

Kaynakça

1. Akkuş, Murat. “İbnü’l-Cezerî’de İndirac Usûlü”. Uluslararası İbnü’l-Cezeri Sempozyumu, 551-580.
2. Akpınar, Musa. “Kıraatlerde Tercih ve Tenkitlerin Kıraatlerin Sahihliği Açısından Değerlendirilmesi”. Turkish Research Journal of Academic Social Science/Türk Akademik Sosyal Bilimler Araştırma Dergisi V/2 (2022), 97-100.
3. Aksoy, Soner. “Ebû Ca’fer En-Nehhâs’ın (ö.338/950) Kıraat Farklılıklarını Değerlendirme ve Tercih Yöntemi”. Temel İslâm Bilimleri Araştırmaları, 75-93.
4. Albayrak, Halis. “Taberî’nin Kıraatları Değerlendirme ve Tercih Yöntemi”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi XLII (2001), 97-130.
5. Atar, Fahrettin. “Akīka”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 2/263-264. İstanbul: TDV Yayınları, 1989.
6. Bennâ, Şihâbüddîn Ahmed b. Muhammed b. Ahmed b. Muhammed b. Abdilganî ed-Dimyâtî. İtḥâfü fużalâʾi’l-beşer fi (bi)’l-ḳırâʾâti’l-erbaʿate ʿaşer. Lübnan: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1427/2006.
7. Birışık, Abdülhamit. “Kıraat”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 25/425-432. Ankara: TDV Yayınları, 2022.
8. Birışık, Abdülhamit. Kıraat İlmi ve Tarihi. Bursa: Emin Yayınları, 2018.

9. Birışık, Abdülhamit. “Kur’an (Kur’an İlimleri)”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 26/401-404. Ankara: TDV Yayınları, 2002.
10. Cemâleddin el-Kâsımî, Muhammed Cemâleddin b. Muhammed Saîd b. Kâsım ed-Dımaşkî. Tefsirü’l-Kasımi = Mehasinü’t-te’vil. thk. Muhammed Fuâd Abdülbâkî, 1957.
11. Cermî, İbrahim Muhammed el-. Mu’cemü ’ulûmi’l-Kur’ân. Dımaşk: Dârü’l-Kalem, 1422/2001.
12. Çetin, Abdurrahman. Kur’an Okuma Esasları. Bursa: Emin Yayınları, 21. Basım, 2013.
13. Dağ, Mehmet. “Mu‘tezile Mezhebine Ehl-i Sünnet’in İsnâdı: ‘Kırâatlar, Tevkîfî Değil; İctihâdîdir’ -Zemahşerî Özelinde Bir İddianın Değerlendirilmesi-”. Marife: Bilimsel Birikim (Marife: Dini Araştırmalar Dergisi) III/3, Mu‘tezile Özel Sayısı (2003), 219-258.
14. Dânî, Ebû Amr Osmân b. Saîd b. Osmân. Câmiʿu’l-beyân fi’l-ḳırâʾâti’s-sebʿ. İmârât: Câmiatü’ş-Şârika, 1428/2007.
15. Dânî, Ebû Amr Osmân b. Saîd b. Osmân. et-Teysîr fi’l-kırââti’s-seb’. thk. Otto Pretzl. Beyrut: Dârü’l-Kitâbi’l-Arabî, 1404/1984.
16. Devserî, İbrâhîm b. Sa‘îd. Muhtasaru’l-İbârât li Mu’cemi Mustalahâti’l-Kırâât. Suudi Arabistan, 1425/2004.
17. Dinçer, Ferit. “Câmi’u’l-Beyân ’an Te’vili Âyi’l-Kur’ân Tefsirinde Tercih veya Reddedilen Kıraatlerde Bazı Örnekler”. Genç Mütefekkirler Dergisi IV/2 (2023), 484-506.
18. Ebû Şâme, Ebü’l-Kāsım (Ebû Muhammed) Şihâbüddîn Abdurrahmân b. İsmâîl b. İbrâhîm el-Makdisî. İbrâzü’l-meʿânî min Ḥırzi’ lemânî fi’l-ḳırâʾâti’s-sebʿ. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1431/2010.
19. Feyizli, Hasan Tahsin. Kıraat-i Aşere. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı, 2016.
20. Fırat, Yavuz. Tecvid ve Kıraat İlmi Terimleri Sözlüğü. Konya: Hacıveyiszade İlim ve Kültür Vakfı Yayınları, 2018.
21. Gānim Kaddûrî el-Hamed. ed-Dirâsâtü’ṣ-ṣavtiyye ʿinde ʿulemâʾi’t-tecvîd. Ammân: Dâru Ammâr, 2007.
22. Hafeyân, A. Mahmûd Abdüssemî’. Li suâlâti’l-kırâât. Beyrut, 2002.
23. İbn Haldun, Ebu Zeyd Veliyyüddin Abdurrahman b. Muhammed. Mukaddimetu İbn Haldun. thk. Abdullah Muhammed ed-Derviş. Dımaşk: Dâru Ya’reb, 1425/2004.
24. İbnü’l-Cezerî, Ebü’l-Hayr Şemsüddin Muhammed b. Muhammed b. Muhammed b. Alî b. Yûsuf. en-Neşr fi’l-ḳırâʾâti’l-ʿaşr. nşr. Ali Muhammed Debbâ. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 1431.
25. İbnü’l-Cezerî, Ebü’l-Hayr Şemsüddin Muhammed b. Muhammed b. Muhammed b. Alî b. Yûsuf. en-Neşr fi’l-ḳırâʾâti’l-ʿaşr. nşr. Ali Muhammed Debbâ. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 1431.
26. İbnü’l-Cezeri, Ebü’l-Hayr Şemsüddin Muhammed b. Muhammed b. Muhammed b. Alî b. Yûsuf. Müncidü’l-mukri’în ve mürşidü’t-tâlibîn. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1400/1980.
27. İbnü’l-Cezeri, Ebü’l-Hayr Şemsüddin Muhammed b. Muhammed b. Muhammed b. Alî b. Yûsuf. Taḥbîrü’t-Teysîr fî ḳırâʾâti’l-eʾimmeti’l-ʿaşere. thk. Ahmed Muhammed Müflih el-Kudat. Amman: Dârü’l-Furkan, 1421/2000.
28. İmam Mâlik, Ebû Abdillâh Mâlik b. Enes el-Asbahî. el-Muvaṭṭaʾ. thk. Beşşâr Avvâd Ma‘rûf - Mahmûd Muhammed Halîl. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1412/1991.
29. Kâdî, Abdülfettâh Abdülganî. el-Büdûrü’z-zâhire fi’l-kırââti’l-aşri’l-mütevâtire min tarîkayi’ş-Şâtibiyyeti ve’d-Dürre. Beyrut: Dârü’l-Kitâbi’l-Arabi, 1401/1981.
30. Karaçam, İsmail. Kur’an Tilavetinin Esasları. İstanbul: M.Ü. İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2018.
31. Koyuncu, Recep. “Mekkî b. Ebî Tâlib’in el-Keşf ‘an Vücûhi’l-Kırâ’âti’s-Seb’ Adlı Eserine Tevcîhü’l-Kırâ’at Bağlamında Bir Bakış”. Mütefekkir Aksaray Üniversitesi İslami İlimler Fakültesi Dergisi VI/12 (2019), 313-344.
32. Küçük, Cemil. “Mütevâtir Kıraat İmâmlarının Kıraatleri Tercîh Yöntemi = Recitations Preference Method of Mutawatir Qiraats Imams”. Yüzüncü Yıl Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi X/17 (2022), 48-68.
33. Kütükoğlu, Ahmet. “Taberî (ö. 310/923) ile İbn Atiyye’nin (ö. 541/1147) Kıraat Tercihlerine Yaklaşımları”. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi XXIV/1 (2024), 1-16.
34. Mekkî b. Ebû Talib, Ebû Muhammed Mekkî b. Ebî Tâlib Hammûş b. Muhammed el-Kaysî. el-Keşf ʿan vücûhi’l-ḳırâʾâti’s-sebʿ ve ʿilelihâ ve ḥucecihâ. thk. Muhyiddin Ramazan. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1984.
35. Mekki b. Ebû Talib, Ebû Muhammed Mekkî b. Ebî Tâlib Hammûş b. Muhammed el-Kaysî. er-Riʿâye li-tecvîdi’l-ḳırâʾe ve taḥḳīḳi lafẓi’t-tilâve. thk. Ahmed Hasan Ferhat. Ammân: Dâru Ammâr, 1404/1984.
36. Mes’ûl, Abdülalî. Mu’cemü’l-Mustalahât İlmi’l-Kırââti’l-Kur’âniyye. Kahire: Daru’s-Selâm, 1428/2007.
37. Muhaysin, Muhammed Salim. el-Hâdî: Şerhu Tayyibeti’n-Neşr fî’l-kırââti’l-aşr ve’l-keşf an ileli’l-kırââti ve tevcîhuhâ. Beyrut: Dârü’l-Cîl, 1417/1997.
38. Muhaysin, Muhammed Sâlim. el-Mühezzeb fi’l-kırââti’l-aşr ve tevcîhihâ min tarîki Tayyibeti’n-Neşr. Kahire: Mektebetü’l-Külliyati’l-Ezheriyye, 1389/1969.
39. Neşşâr, Ebû Hafs Sirâcüddîn Ömer b. Kāsım b. Muhammed. el-Büdûrü’z-zâhire fi’l-ḳırâʾâti’l-ʿaşri’l-mütevâtire. thk. Ahmed İsa Ma’saravi. Kuveyt: Dârü’n-Nevâdir, 1432/2011.
40. Nüveyrî, Ebü’l-Kâsım Muhammed b. Muhammed b. Muhammed b. Ali. Şerhu Tayyibeti’n-Neşr fî’l-kırââti’l-’aşr. thk. Mecdî Muhammed Sürur Sa’d Baslum. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1424/2003.
41. Önen, Hacı. “Kıraat İlminde Tevatür ve İctihad Meselesi”. Kadim Hikmet Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi 7 (2022), 15-42.
42. Pâlûvî, Hâmid b. el-Hâc Abdülfettâh. Zübdetü’l İrfân fî vücûhi’l-Kur’ân. nşr. Halil İbrahim Üren. Konya: Hacıveyiszade İlim ve Kültür Vakfı, 2023.
43. Sâlih, Subhi es-. Mebâhis fî ulumi’l-Kur’ân. Beyrut: Dârü’l-İlm li’l-Melayin, 1968.
44. Satıbaldiev, Aytmirza. “Mâturîdî’nin Kıraatleri Tercih Yöntemi”. Disiplinlerarası Sosyal Bilimler Dergisi 4 (2018), 27-43. http://ktpmakale.isam.org.tr/detayilhmklzt.phpnavdil=tr&midno=206996250&MakaleAdi2=k%C4%B1raat+tercih
45. Temel, Nihat. Kur’an Kıraatında Vakf ve İbttidâ. İstanbul: M.Ü. İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2016.
46. Tetik, Necati. Başlangıçtan IX. Asra Kadar Kıraat İlmi ̇ni ̇n Ta’li ̇mi ̇ . İstanbul: İşaret Yayınları, 1990
47. Uleymî, Mücîruddîn b. Muhammed el-Uleymî el-Makdisî el-Hanbelî. Fethu’r-Rahmân fi tefsiri’l-Kur’ân. thk. Nureddin Tâlib. 7 Cilt. Dımaşk: Dâru’n-Nevâdir, 1430/2009.
48. Yıldız, Cafer. “İlk Üç Asırda Kırâatlerde Tercih Olgusu: Râvi ve İmam Olarak Halef Örneği”. Mevzu Sosyal Bilimler Dergisi 12 (2024), 505-536.
49. Zerkeşî, Ebû Abdillâh Bedrüddîn Muhammed b. Bahâdır b. Abdillâh et-Türkî el-Mısrî el-Minhâcî. el-Burhân fî ’ulûmi’l-Kur’ân. thk. Muhammed Ebü’l-Fazl İbrâhim. Kahire: Dâru İhyai’l-Kütübi’l-Arabiyye, 1376/1957.
50. Zürkânî, Muhammed Abdülazîm ez-. Menâhilü’l-irfân fî ulûmi’l-Kur’ân. Kahire: Dâru İhyai’l-Kütübi’l-Arabiyye, 1943.