Kıraat Literatüründe Sekizli Tasnifler: Onlu Sisteme Giden Süreçte Yedili Geleneğin Yeniden Yorumlanışı

Öz

İbn Mücâhid’in kıraatleri yediyle sınırlandırma eylemi, zamanla kıraat geleneğinde güçlü bir otorite kazanmıştır. Bu sınırlandırma girişimi, toplumsal ve dinî birlik ihtiyacına cevap vermeyi, rivayet güvenilirliğini teminat altına almayı ve aynı zamanda kıraat rivayetleri arasındaki zayıf yahut uydurma unsurları ayıklamayı amaçlayan bilinçli bir kıraat standartlaştırma hamlesi olarak değerlendirilebilir. Ancak söz konusu sınırlandırma ameliyesi, sonraki dönemlerde farklı yorumlara da konu olmuş, özellikle yedi harf ile yedi kıraatin özdeşleştirildiği bir anlayışın giderek güçlenmesine zemin hazırlamıştır. Bu algı zamanla, yedinin dışında kalan sahih kıraatlerin görünürlüğü ve itibarında görece bir daralma yaşanmasına yol açmıştır. İşte bu kavramsal indirgeme ve bunun pratikte doğurduğu dışlayıcı etkiye karşı, erken sayılabilecek dönemden itibaren sekizli kıraat tasnifleri tezahür etmiş, alternatif bir çerçeveyle sahih okuma çeşitliliğini yeniden görünür kılma çabaları günbegün mukavemet kazanmıştır. Başka bir deyişle, sekizli tasnifler, yedili sistemin doğurduğu daralmanın giderilmesine yönelik mantıksal dönüşümün kaçınılmazlığını deruhte eden muharrik bir mekanizma gibi işlev görmüşlerdir. Türkiye literatüründe sekizli kıraat tasniflerini doğrudan ve bütüncül bir yaklaşımla merkeze alan müstakil bir akademik incelemenin bulunmaması, bu çalışmanın yapılmasına zemin hazırlamıştır. Çalışma hem sekizli tasniflerin tarihsel-sosyolojik arka planını makale formatının el verdiği ölçüde aydınlatmayı hem de günümüzdeki yerleşik onlu tasnif geleneğinin doğuşunda zihni dönüşümün bu tür çalışmalarla olgunlaştığını vurgulamayı hedeflemekte, bu vesileyle kıraat mirasının doğru anlaşılmasına katkı sunmayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Kıraat
• Sekizli Kıraat Tasnifi
• Kıraat Sınıflandırması
• İbn Mücâhid
• Ya‘kûb el-Hadramî.

Eight-Reader Classifications in Qirāʾāt Literature: The Reinterpretation of the Seven-Reader Tradition in the Process Leading to the Ten Reader System

Öz

Ibn Mujāhid’s act of restricting the qirāʾāt to seven established authorities gradually gained strong authority within the tradition of Qurʾānic recitation. This attempt at limitation may be regarded as a conscious effort at standardization that sought to respond to the need for social and religious unity, to ensure the reliability of transmitted reports, and at the same time to eliminate weak or fabricated narrations among the recitational traditions. However, this act of restriction later became the subject of various interpretations, particularly giving rise to an understanding that increasingly identified the seven aḥruf with the seven canonical recitations. Over time, this perception led to a relative narrowing in the visibility and scholarly recognition of other sound recitations that lay outside the seven. In response to this conceptual reduction and the exclusionary effects it produced in practice, eightfold classifications of the qirāʾāt began to emerge from an early period onward. Through such alternative frameworks, efforts to render the diversity of authentic recitations visible once again gradually gained momentum. In other words, the eightfold classifications functioned as a dynamic mechanism that assumed the inevitability of a logical transformation aimed at overcoming the narrowing produced by the sevenfold system. The absence of an independent, comprehensive academic study within Turkish scholarship that directly and holistically centers the eight-fold qirāʾa classifications renders this investigation necessary. This study seeks, within the limits permitted by an article format, to illuminate the historical and sociological background of the eight-fold classifications and to emphasize that the intellectual shift leading to the now-established ten-fold tradition was matured through such intermediary developments. In doing so, it aims to contribute to a more accurate understanding of the qirāʾa heritage.The findings demonstrate that the eight-fold classifications were not merely a reaction to Ibn Mujāhid’s restriction; rather, they constituted an alternative current nourished by internal dynamics such as reputation, transmission reliability, and regional authority. They also indicate that a portion of the eight-fold corpus is “riwāya”-oriented, foregrounding isnād and ṭarīq arrangement, whereas another portion takes the form of “dirāya/ḥujja” works that ground qirāʾāt variants through linguistic justification. Nevertheless, the pedagogical convenience provided by the seven-fold scheme, Ibn Mujāhid’s scholarly prestige, and state patronage impeded the widespread adoption of the eight-fold groupings. Even so, the eight-fold classifications secured a distinctive place in the literature as a critical and integrative step in the trajectory leading to the ten-fold qirāʾa system.

Anahtar Kelimeler

• Qirāʾa
• Eight-Fold Qirāʾa Classification
• Qirāʾa Taxonomy
• Ibn Mujāhid
• Yaʿqūb al-Ḥaḍramī

Kaynakça

1. Alrowithy, Ahmed Humud. “el-Müellefât fī’l-kırâʾâti’s-semân”. IJAZ ARABI: Journal of Arabic Learning 7/2 (2024), 534-545.
2. Altıkulaç, Tayyar. “Sıbtu’l-Hayyât”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 37/89-90. İstanbul: TDV Yayınları, 2009.
3. Altıkulaç, Tayyar. “Ebü’l-Hasan İbn Galbûn”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 19/499-500. İstanbul: TDV Yayınları, 1999.
4. Altıkulaç, Tayyar. “Nasr b. Ali İbn Ebû Meryem”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 19/437. İstanbul: TDV Yayınları, 1999.
5. Altıkulaç, Tayyar. “Ya‘kûb el-Hadramî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 43/282-284. İstanbul: TDV Yayınları, 2013.
6. Aşık, Nevzat. “Tahammül”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 39/380-382. İstanbul: TDV Yayınları, 2010. Başal, Abdulhalim, Endülüs’te Kıraat İlmi. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2021.
7. Bilgin, Recep. Bir Müfessirin Hadisçiliği: Elmalılı Muhammed Hamdi Yazır Örneği. Ankara: Nobel Akademik Yayıncılık, 2019.
8. Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmail. el-Câmiu’s-sahîh. thk. Mustafa Dîb el-Boga. 6 Cilt. Dımaşk: Dâru İbn Kesîr/Dâru’lYemâme, 5. Basım, 1993.

9. Çelebi, Kâtip. Keşfü’z-Zunûn. 2 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-ʿArabî, 1941.
10. Çetin, Abdurrahman. “Ebû Amr ed-Dânî ve Eserleri”. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 3/3 (1991), 31-40.
11. Çıracı, Necdet-Parlak, Orhan. “Ezherî’nin Kitabu Meâni’l-Kıraât Adlı Eserinde Kullandığı İstişhad Yöntemi”. SOBİDER: Sosyal Bilimler Dergisi 11/71 (2024), 522-541.
12. Dağ, Mehmet. “İbn Mücahid’in Kıraat Ekollerini Yedi ile Sınırlaması: Eleştirel Bir Yaklaşım”. EKEV Akademi Dergisi 10/27 (2006), 81-104.
13. Dağ, Mehmet. Geleneksel Kıraat Algısına Eleştirel Bir Yaklaşım. İstanbul: İSAM Yayınları, 2. Basım, 2019.
14. Demirci, Mustafa. “Zenc”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 44/249-251. İstanbul: TDV Yayınları, 2013.
15. Dinçer, Ferit. “Ebü’l-Hasan İbn Galbûn Kıraât İlmine Dair et-Tezkira Adlı Eseri”. Iğdır Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 22 (2023), 133-170.
16. Eid, Israa Mahmood-Ensari, Abdurrahman. “‘Me'âni’l-Kirâât’ Kitabı Özelinde Ezherî’ye Göre Kıraatlerde İhtiyâr = Narration Selection in al-Azhar’s ’Ma’ani al-Qira’at”. İslâm Medeniyeti Mecmuası 10/52 (2024), 260-283.
17. Ebû Şâme, Ebü’l-Kâsım Şihâbüddîn Abdurrahmân b. İsmâîl b. İbrâhîm el-Makdisî. el-Mürşidü’l-vecîz ilâ ʿulûm teteʿalleku bi’l-Kitâbi’l-ʿAzîz (Beyrut: Dâru Sadr, 1975).
18. Eşveh, Sabrî. İ‘câzü’l-kırâ’âti’l-Kur’âniyye. Kahire: Mektebetü Vehbe, 1998.
19. Ezherî, Ebû Mansûr. Kitâbü meʿâni’l-kırâʾât. thk. Îd Mustafa Dervîş Avd b. Hamd Kavezî. 3 Cilt. by: Dâru’l-Maârif, 1992.
20. Ezherî, Ebû Mansûr. Meâni’l-kırâ’ât. 3 Cilt. Suudi Arabistan: Merkezü’l-Buhûs fî Külliyeti’l-Âdâb, 1991.
21. Hamurlı, Mustafa. “Ya‘kûb el-Hadramî Kıraatini Diğer Kıraatlerden Ayıran Özellikler”. Cumhuriyet İlahiyat Dergisi 25/3 (2021), 1163-1180.
22. Hüzelî, Ebû’l-Kâsım Yûsuf b Alî b Cebbâre b Muhammed b ʿUkayl b Sevâde el-Hudhâlî el-Yeşkurî. el-Kâmil fî’l-kırâât. thk. Cemâl b. es-Seyyid Rifâʿî eş-Şâyib. Muʾessesetü Semâ li’t-Tevzîʿ ve’n-Neşr, 2007.
23. İbn Cinnî, Ebü’l-Feth Osmân. el-Muhteseb fî tebyîni vücûhi şevâzzi’l-kırâʾât ve’l-îzâh ʿanhâ. thk. Muhammed Abdulkadir Ata. Beyrut: Dâru'l-Kütübi'l-İlmiyye, 1998.
24. İbn Ebû Meryem, Ebu Abdullah Nasr b. Ali b. Muhammed eş-Şirâzî. el-Mûdah fî vücûhi’l-kırâʾât ve ʿilelihâ. thk. Ömer Hamdan el-Kubeysî. 3 Cilt. Cidde: el-Cemâ’atü’l-Hayriyye li Tahfîzi Kur’âni’l-Kerîm, 1993.
25. İbn Galbûn, Ebü’l-Hasen Tâhir b. Abdilmün‘im b. Ubeydillâh. et-Tezkire fi’l-kırâʾâti’s-semân, thk. Eymen Rüşdî Süveyd. Cidde: y.y., 1991.
26. İbn Hâleveyh, Ebû Abdillâh el-Hüseyn b. Ahmed. el-Bedî’. thk. Cayid Zeydan Muhlif. Irak: Silsiletü İhyai’t-Turâsi’l-İslâmî, 2007.
27. İbn Kuteybe, Ebû Muhammed Abdullâh b. Müslim. Te’vîlü müşkili’l-Kur’ân, nşr. Seyyid Ahmed Sakar, Kahire: el-Mektebetü’l-İlmiyye, 1973.
28. İbn Mücâhid, Ebû Bekr Ahmed b. Mûsâ b. Abbâs et-Temîmî el-Bağdâdî. Kitâbu’s-sebʿa fī’l-kırâʾât. thk. Şevkî Dayf. Kahire: Dâru’l-Maârif, 2. Basım, 1980.
29. İbn Nedîm, Ebü’l-Ferec Muhammed b. Ebî Ya‘kûb İshâk b. Muhammed b. İshâk. el-Fihrist. thk. İbrahim Ramazan. Lübnan: Dâru’l-Marife, 1997.
30. İbnü’l-Arabî, Ebû Bekir. el-ʿAvâsım mine’l-kavâsım. thk. Ammâr Talibî. Mısır: Dâru’t-Türâs, 2012.
31. İbnü’l-Cezerî, Ebü’l-Hayr Şemsüddîn Muhammed b. Muhammed. Müncidü’l-mukri'în ve mürşidü’t-tâlibîn. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1999.
32. İbnü’l-Cezerî, Muhammed b. Muhammed. Gâyetü’n-nihâye fî tabakâti’l-kurrâ. 3 Cilt. Kahire: Mektebetü İbn Teymiyye, 1932.
33. İbnü’l-Cezerî, Muhammed b. Muhammed b. Yûsuf eş-Şîrâzî. en-Neşr fi’l-kırâ’âti’l-aşr. thk. Ali Muhammed ed-Dabbâʿ. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l Kitâbi’l-İlmiyye, ts.
34. İşbîlî, İbn Hayr. Fehresetü İbn Hayr el-İşbîlî. thk. Muhammed Fuad Mansur. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1998.
35. Kanca, Oktay. Sekizli Kıraat Tasnifleri: Ahvâzî ve Ebû Ma‘şer et-Taberî Örneği. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2023.
36. Karabulut, Ali Rıza-Karabulut, Ahmet Turan. Muʿcemü’t-Târîh. 6 Cilt. Kayseri, Türkiye: Dâru’l-Akabe, 2001.
37. Kıyıcı, Selahattin. “Muhammed b. Ahmed el-Ezherî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 12/65. İstanbul: TDV Yayınları, 1995.
38. Koyuncu, Recep. “Hüccetü’l-Kıraât Literatürüne Kronolojik ve Sistematik Bakış”. Şırnak Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 38 (15 Aralık 2025), 274-299.
39. Kudât, Ahmed Muhammed Muflih vd. Mukaddimât fi ilmi’l-kırâ’ât. Amman, Ürdün: Dâru Ammâr, 2001.
40. Kuraşî, Simâc bint Muhammed. el-İbâne fi’l-vakf ve’l-ibtidâ. Mekke: Câmiatü Ümmi'l-Kurâ, Doktora Tezi, 2019.
41. Küçük, Raşit. “İsnad”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 23/154-159. İstanbul: TDV Yayınları, 2001.
42. Maşalı, Mehmet Emin. Tarihi ve Temel Meseleleriyle Kıraat İlmi. Ankara: OTTO, 2016.
43. Metz, Adem. el-Hadarâtü’l-İslamiyye fi’l-karni’r-râbii’l-hicri. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-'Arabî, 1967.
44. Nemnakânî, İbrahim b Abdülmecîd b Abdullah. el-Beyân fî’l-kırâʾâti’s-semân. Medine: Camiatü’l-İslâmiyye, Doktora Tezi, 2015.
45. Özgüdenli, Osman Gazi. “Moğollar”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 30/225-229. Ankara: TDV Yayınları, 2020.
46. Râzî, Ebu’l-Fazl. Meʿânî’l-ahrûfi’s-sebʿa. thk. Hasan Ziyauddin Itr. Katar: Vizâratü’l Evkâf ve’ş-Şuûni’l- İslâmiyye, 2011.
47. Saeed, Ziyad Tariq Saeed. Ebu Ma’şer et-Taberî’nin et-Telhîs’inin Kıraat İlmindeki Yeri. Kayseri: Erciyes Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2023.
48. Sehâvî, Ebü’l-Hasen Alemüddîn. Cemâlü’l-kurrâʾ ve kemâlü’l-ikrâʾ. thk. Mervân el-Atiyye ve Muhsin Harâbe. Beyrut: Dâru’l-Me’mûn li’t-Türâs, 1997.
49. Sem’ânî, Abdülkerîm b. Muhammed. el-Müntehab. thk. Muvaffak b. Abdullah b. Abdülkadir. Riyad: Dâru Alemi’l Kütüb, 1996.
50. Süyûtî, Ebü’l-Fazl Celâlüddîn Abdurrahmân b. Ebî Bekr b. Muhammed. Mu‘terekü’l-akrân fî i‘câzi’l-Kur’ân. 3 Cilt. Lübnan: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1988.
51. Süyûtî, Ebü’l-Fazl Celâlüddîn Abdurrahmân b. Ebî Bekr b. Muhammed. el-İtkân fî ‘ulûmi’l-Kur’ân, thk. Muhammed Ebu’l-Fadl İbrahim. 4 Cilt. Mısır: el-Heyetü’l-Mısriyye, 1394/1974),
52. Taberî, Ebû Ma‘şer. et-Telhîs fi’l-kırâʾâti’s-semân. thk. Muhammed Hasan Ukayl Mûsâ. Cidde: el-Cemâetü’l-Hayriyye li Tahfîzi’l-Kur’âni’l-Kerîm, ts.
53. Tavîl, es-Seyyid Rızk. Medhal fi ulûmi’l-kırâ’ât. Mekke: Mektebetü’l-Faysaliyye, 1985.
54. Tetik, Necati. Başlangıçtan IX. Hicri Asra Kadar Kıraat İlminin Ta’lîmi. İstanbul: İşaret Yayınları, 1990.
55. Zehebî, Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed. Maʿrifetü’l-kurrâʾi’l-kibâr. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1997.
56. Zehebî, Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed. Ma‘rifetü’l-kurrâi’l-kibâr, thk. Tayyar Altıkulaç. 4 Cilt İstanbul: İSAM Yayınları, 1995.
57. Zehebî, Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed b Osman. Siyeru aʿlâmi’n-nübelâʾ. thk. Şuayb el-Arnavut vd. 23 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 3. Basım, 1985.
58. Zehebî, Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed. Tarihü’l-İslâm. thk. Ömer Abdusselam et-Tedmûrî. 52 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-'Arabî, 2. Basım, 1993.