Ibn Mālik’s Sarf Theory: Theoretical Expansions in I‘lāl, Tasniya and Nisba

Öz

Ibn Mālik (d.672/1274), accepted as an authority in the Arabic language and grammar, was one of the leading figures of the seventh century. He became famous with his didactic poetic work, al-Alfiyya; and played an active role, both in grammar teaching and consolidation of grammatical rules by systematizing Arabic linguistics. Especially, al-Alfiyya, profoundly influenced many linguists who came after him, as it became the subject of numerous commentaries (sharḥ) and marginal glosses (ḥāshiya). While benefitting from previous scholarly traditions, Ibn Mālik did not adopt an imitative stance; rather, he introduced new interpretations to Arabic linguistics through an inquisitive and critical perspective. He subjected even in the views he adopted to his own distinctive intellectual filter, consistently trying to put forth his own thoughts while preserving his originality. In his unique views concerning the science of sarf (ṣarf), he took important steps toward widening the scope of language and reinterpreting its rules. The primary objective of this study is to examine Ibn Mālik’s authentic methodology through the subjects of i‘lāl (vowel mutation), tasniya (dualization), and nisba (attribution), and to reveal the influences of these approaches on the science of sarf. For example, by grounding the dualization of plural nouns and broken plurals, which had been considered as samā‘ī, in qiyās, he brought a new dimension to the understanding of samā‘ism and pointed out that language is not limited to examples heard, but can expand its scope within grammatical rules. In addition, he established criteria for morphological changes in the if‘āl and istif‘āl forms and interpreted the expressions annexed to the tasniya by giving particular emphasis to their i'rab features. The findings obtained as a result of the analyses demonstrate that Ibn Mālik pursued an approach different from that of earlier linguistics, who rigidly upheld the distinction between samā‘ī and qiyas, and that he evaluated even examples deemed samā‘ī within a rule-based framework. Consequently, it has been determined that Ibn Mālik introduced significant innovations, drawing on attested usages, to render the language more systematic; and that he was particularly instrumental in expanding the scope of existing rules by transferring anomalous (shādh/rare) forms on an analogical (qiyās) basis.

Anahtar Kelimeler

• Arabic Language and Rhetoric
• Science of Sarf
• Ibn Mālik
• Qiyās
• I‘lāl

İbn Mâlik’in Sarf Teorisi: İ‘lâl, Tesniye ve Nisbette Kuramsal Açılımlar

Öz

Arap dili ve gramerinde otorite kabul edilen İbn Mâlik (ö. 672/1274), yedinci yüzyılın önde gelen şahsi yetlerindendir. Didaktik manzum eseri Elfiyye ile şöhret bulmuş, Arap dilbilimini sistematize ederek hem gramer öğretiminde hem de kuralların kalıcı olmasında etkin rol oynamıştır. Özellikle Elfiyye, çok sayıda şerh ve haşiyeye konu olarak kendisinden sonra gelen birçok dilciyi derinden etkilemiştir. Önceki ekollerden faydalanmakla birlikte taklitçi bir tutum sergilemeyen İbn Mâlik, sorgulayıcı ve eleştirel bir bakış açısıyla Arap dilbilimine yeni yorumlar kazandırmıştır. Benimsediği görüşleri dahi kendine özgü bir süzgeçten geçirmiş, daima özgünlüğünü koruyarak kendi düşüncelerini ortaya koymayı amaçlamıştır. O, sarf ilmine ait özgün fikirlerinde, dilin kapsamının genişletilmesi ve kuralların yeniden yorumlanmasına yönelik önemli adımlar atmıştır. Bu çalışmanın temel amacı; İbn Mâlik’in söz konusu özgün metodolojisini i‘lâl, tesniye ve nisbet konuları üzerinden inceleyerek, bu yaklaşımların sarf ilmine olan etkilerini ortaya koymaktır. Örneğin, semaî kabul edilen ism-i cem ve cem‘i mükesserin tesniye edilmesini kıyasa dayandırarak semaîlik anlayışına yeni bir boyut getirmiş; dilin duyulan örneklerle sınırlı kalmayıp kural dâhilinde genişleyebileceğine işaret etmiştir. Ayrıca if‘âl ve istif‘âl baplarında morfolojik değişim kriterleri belirlemiş ve tesniyeye mülhak lafızları i‘râb özelliklerine ağırlık vererek yorumlamıştır. Yapılan incelemeler neticesinde elde edilen bulgular, İbn Mâlik’in, kendisinden önceki dilcilerin semaî ve kıyas ayrımını katı bir şekilde savunan yaklaşımlarından farklı bir yol izlediğini ve semaî kabul edilen örnekleri bile kural tabanlı bir çerçevede değerlendirdiğini göstermektedir. Sonuç olarak, İbn Mâlik’in mevcut kullanımlardan hareketle dilin daha sistematik hâle gelmesi için önemli yenilikler getirdiği ve özellikle şâz/nadir olguları kıyasî bir zemine taşıyarak mevcut kuralların kapsamının genişlemesinde etkili olduğu tespit edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Arap Dili ve Belagati
• Sarf İlmi
• İbn Mâlik
• Kıyas
• İ‘lâl

Kaynakça

1. Ahfeş, Ebü’l-Hasen Saîd b. Mes‘ade. Me‘âni’l-Kur’ân. thk. Hüdâ Mahmud Kurâ’a. Kahire: Mektebetü’l-Hancî, 1990.
2. Alak, Musa. “Sarf (Tasrif) İlmi”. İslâm Medeniyetinde Dil İlimleri: Tarih ve Problemler. ed. İsmail Güler. İSAM Yayınları İlmî Araştırmalar Dizisi. İstanbul: İSAM Yayınları, 2015.
3. Asım, Mohammad Shakib. “Sarf İlminin Tarihçesi ve Bazı Arap Dil İlimleriyle Etkileşimi”. Eski Türk Edebiyatı Araştırmaları Dergisi [Journal Of Old Turkish Literature Researches] 7/1 (2024), 52-73. https://doi.org/10.58659/estad.1431258
4. Bağdâdî, Abdülkadir b. Ömer. Şerhu ebyâti Muğni’l-Lebîb. thk. Abdülaziz Rİbâh ve Ahmed Yusuf Dekkâk. Beyrut: Dâru’l-Me’mun, 1393.
5. Cevherî, Ebû Nasr İsmâîl b. Hammâd. Tâcu’l-luga ve sıhâhu’l-ʿArabiyye. thk. Ahmed ʿAbdulğafûr ʿAttâr. 6 Cilt. Beyrut: Dâru’l-ʿİlm li’l-Melâyîn, 1987.
6. Dayf, Şevkî. el-Medârisu’n-nahviyye. Kahire: Dâru’l-Ma‘ârif, ts.
7. Ebû Hayyân, Muhammed b. Yûsuf b. Alî b. Yûsuf b. Hayyân el-Endelüsî. et-Tezyîl ve’t-tekmîl fî şerhi’t-Teshîl. thk. Hasan Hindâvî. 11 Cilt. Dımeşk: Dâru’l-Kalem, 1418.
8. Ebû Hayyân, Muhammed b. Yûsuf b. Alî b. Yûsuf b. Hayyân el-Endelüsî. İrtişâfu’d-darb min Lisâni’l-ʿArab. thk. Receb Osmân Muhammed. Kahire: Mektebetü’l-Hanci, 1418.

9. Ebû Nasr el-Bâhilî, Ebû Nasr Ahmed b. Hâtim el-Bâhilî. Dîvânu Zî’r-Rimme Şerhu Ebî Nasr el-Bâhilî. thk. ʿAbdulkuddûs Ebû Sâlih. Cidde: Muʿessesetu’l-Îmân, 1402.
10. Efgânî, Muhammed Saîd b. Muhammed Cân b. Ahmed. Min târîhi’n-nahv. Kuveyt: Mektebetü’l-Felâh, ts.
11. Esterâbâdî, Necmü’l-eimme Radıyyüddîn Muhammed b. el-Hasen. Şerhu’ş-şâfiye. thk. Muhammed Nur el-Hasan vd. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 1975.
12. Eşmûnî, Ebu’l-Hasen ʿAlî b. Muhammed. Şerhu’l-Eşmûnî li Elfiyeti İbn Mâlik. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 1998.
13. Ezherî, Ebü’l-Velîd Zeynüddîn Hâlid b. Abdillâh b. Ebî Bekr el-Vakkâd. Şerhu’t-tasrîh ʿale’t-tavzîh. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 2000.
14. Fâridî, Şemsüddîn Muhammed. Şerhu’l-Fâridî ‘ala Elfiyyeti İbn Mâlik. thk. Muhammed Mustafa el-Hatîb. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’lKütübi’l-‘İlmiyye, 2018.
15. Fârisî, Ebû Alî Hasen b. Ahmed b. Abdilgaffâr. et-Tekmile. Beyrut: Âlemü’l-Kütüb, 1998.
16. Hasan, Abbâs. en-Nahvü’l-vâfî. Mısır: Dâru’l-Ma’ârif, ts.
17. Hatvî, Hüseyin. Menâhicü’s-sarfiyyîn ve mezâhibühüm fî’l-karneyni’s-sâlis ve’r-râbi’ mine’l-hicre. Şam: Dârü’l-Kalem, 1989.
18. Hâzimî, Ahmed b. Ömer b. Müsâid. Şerhu Elfiyeti İbn Malik li’l-Hâzimî, ts.
19. İbn Akîl, Ebû Muhammed Bahâüddîn Abdullah b. Abdirrahmân b. Abdillâh. el-Müsâʿid ʿalâ Teshîli’l-fevâʾid. thk. Muhammed Kâmil Berekât. 4 Cilt. Dımeşk: Dâru’l-Fikr, 1400.
20. İbn Akîl, Ebû Muhammed Bahâüddîn Abdullah b. Abdirrahmân b. Abdillâh. Şerhu İbn ʿAkīl ʿalâ Elfiyyeti İbn Mâlik. thk. Muhammed Muhyiddin Abdülhamid. Kahire: Dâru’t-Turâs, 1980.
21. İbn Cinnî, Ebû’l-Feth Osmân b. Cinnî el-Mevsılî el-Bağdâdî. el-Hasâis. thk. Heyet. Kahire: el-Heyʾetu’l-Mısriyye, ts.
22. İbn Cinnî, Ebü’l-Feth Osmân b. Cinnî el-Mevsılî el-Bağdâdî. et-Tasrîfü’l-mülûkî. Beyrut: Dâru’l-Fikri’l-ʿArabî, 1998.
23. İbn Hişâm, Ebû Muhammed Abdullâh b. Yûsuf el-Ensârî. Muğni’l-lebîb ʿan kütübi’l-eʿârîb. thk. Mâzin el- Mubârek, Muḥammed Alî Hamdullâh. Dımaşk: Dâru’l Fikr, 1985.
24. İbn Hişâm, Ebû Muhammed Abdullâh b. Yûsuf el-Ensârî. Nüzhetü’t-taraf fî ilmi’s-sarf. thk. Ahmed Abdülmecîd el-Hiryedî. Kahire: Mektebetü’z-Zehrâ, 1989.
25. İbn Hişâm, Ebû Muhammed Abdullâh b. Yûsuf el-Ensârî. Şerhu Katru’n-Nedâ ve Bellu’s-Sadâ. thk. Muhammed Muhyiddîn ʿAbdu’l-Hamîd. Kahire: y.y., 1383.
26. İbn Kâsim el-Murâdî. Tevdîhu’l-mekâsid ve’l-mesâlik bi şerhi Elfiyeti İbn Mâlik. Kahire: Dâru’l-Fikri’l-Arabî, 2007.
27. İbn Kuteybe, Ebû Muhammed Abdullah b. Müslim. Edebu’l-kâtib. thk. Muhammed ed-Dâlî. Müessesetü’r-Risâle, ts.
28. İbn Mâlik, Ebû ʿAbdullâh Muhammed b. ʿAbdullâh b. Mâlik et-Tâʾî. Şerhu’l-kâfiyeti’ş-şâfiye. thk. Abdülmün‘im Ahmed Herîdî. 5 Cilt. Mekke: Câmi’atü Ümmü’l-Kura, 1982.
29. İbn Mâlik, Ebû ʿAbdullâh Muhammed b. ʿAbdullâh b. Mâlik et-Tâʾî. Şerhu’t-Teshîl. thk. Abdurrahman es-Seyyid, Muhammed el-Bedevî. 4 Cilt. Dâru Hicr, 1990.
30. İbn Mâlik, Ebû ʿAbdullâh Muhammed b. ʿAbdullâh b. Mâlik et-Tâʾî. Teshîlü’l-fevâʾid ve tekmîlü’l-Makâsıd. thk. Muhammed Kâmil Berekât. Kahire: Dâru’l-Kitâbi’l- ‘Arabi, 1967.
31. İbn Mâlik, Ebû ʿAbdullâh Muhammed b. ʿAbdullâh b. Mâlik et-Tâʾî. Elfiyye. b.y.: Dâru’t-Teâvun, ts.
32. İbn Mâlik, Ebû ʿAbdullâh Muhammed b. ʿAbdullâh b. Mâlik et-Tâʾî. Îcâzu’t-taʿrîf fî ʿilmi’t-tasrîf. thk. Muhammed el-Mehdî ʿAbdu’l-Hayy ʿAmmâr Sâlim. Medine: y.y., 2002.
33. İbn Sîde, Ebû el-Hasan ʿAlî b. İsmail b. Sîde el-Mursî. el-Muhassas. thk. Halîl İbrâhim Ceffâl. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Turâsi’l-ʿArabî, 1996.
34. İbn Yaîş, Ebü’l-Bekâ Muvaffakuddîn Yaîş b. Alî b. Yaîş b. Muhammed. Şerhu’l-Mufassal. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 2001.
35. İbn ʿUsfûr, Ebû’l-Hasen ʿAlî b. Muʾmin el-İşbîlî. el-Mumettiʿu’l-kebîr fî’t-tasrîf. Beyrut: y.y., 1996.
36. İbnu’l-Esîr, Ebû’s-Saʿâdât el-Mubârek b. Muhammed el-Cezerî. el-Bedîʿ fî ʿilmi’l-ʿArabiyye. ed. Fethî Ahmed ʿAliyyuddîn. Mekke: y.y., 1420.
37. İbnu’n-Nâzım, Ebû ʿAbdullâh Muhammed b. ʿAbdullâh ed-Dımeşkî. Şerhu İbnu’n-Nâzım ʿalâ Elfiyyeti İbn Mâlik. thk. Muhammed Bâsil ʿUyûn es-Sûd. b.y.: y.y., 2000.
38. İbnu’s-Serrâc, Ebû Bekr Muhammed b. es-Serî en-Nahvî. el-Usûl fî’n-nahv. thk. ʿAbdulhuseyn el-Fetlî. Beyrut: Muʾessesetu’r-Risâle, ts.
39. İbnü’l-Verrâk, Muhammed b. Abdillah b. Abbas. İlelu’n-nahv. thk. Mahmud Câsim ed-Dervîş. Riyad: Mektebetü’r-Rüşd, 1999.
40. ’Îd, Muhammed. en-Nahvü’l-müsaffâ. Kahire: Mektebetü’ş-Şebâb, 1971.
41. İmruulkays b. Hucr. Dîvânu İmruulkays. thk. Abdurrahman el-Mustâvî. Beyrut: Dâru’l-Ma’rife, 2004.
42. Kâtib Çelebi, Mustafa b. Abdillah Hâcî Halîfe. Keşfü’z-zünûn. Beyrut: Dâru İhyai’t Türâsi’l Arabî, 1941.
43. Kılıç, Hulusi. “Sarf”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. İstanbul: TDV Yayınları, 2009.
44. Muhammed Âdem ez-Zâkî. Eseru İbni Mâlik fi’d-dirâsâti’s-sarfiyye. Câmiatu Ummu’l-Kurâ, Yüksek Lisans Tezi, 1985.
45. Mübârek, Mâzin. “Sarf İlmı̇nı̇n Tarı̇hı̇ ve Kavramlari Üzerı̇ne”. çev. Rıfat Akbaş. Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 45 (2019), 253-275.
46. Müberred, Ebû’l-ʿAbbâs Muhammed b. Yezîd el-Ezdî el-. el-Muktedab. thk. Muhammed Abdülhâlık ʿAdîme. Beyrut: ʿÂlemü’l-Kütüb, ts.
47. Nâzıru’l-Ceyş, Takiyyuddîn Abdurrahmân b. Muhammed b. Yûsuf b. Ahmed b. et-Teymî. Temhîdu’l-kavâʿid bi şerhi Teshîli’lFevâʾid. thk. Alî Muhammed Fahir vd. Beyrut: Dâru’s-Selâm, 1428.
48. Neccâr, Muhammed Abdülazîz. Diyâü’s-sâlik ilâ evdahi’l-mesâlik. Beyrut: Müessesetu’r-Risâle, 1420.
49. Sîbeveyhi, Ebû Bişr Amr b. Osmân b. Kanber. el-Kitâb. thk. Abdüsselâm Muhammed Hârun. 4 Cilt. Kahire: Mektebetü’l-Hâncı, ts.
50. Sîrâfî, Ebû Saîd el-Hasen b. Abdillâh b. Merzübân. Şerhu Kitâbi Sîbeveyhi. thk. Ahmed Hasan Muheddili, Ali Seyyid Ali. 5 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 2008.
51. Süyûtî, Celâlüddîn Abdurrahmân b. Ebî Bekr b. Muhammed. Hemʿu’l-hevâmiʿ fi şerhi cemʿi’l-cevâmiʿ. thk. Abdülhamîd el-Hindâvî. 3 Cilt. Mısır: el-Mektebetü’t-Tevfîkiyye, ts.
52. Şâtıbî, Ebû İshâk İbrâhîm b. Mûsâ b. Muhammed el-Lahmî. el-Mekâsıdü’ş-şâfiye fî şerhi’l-hulâsati’l-Kâfiye, ts.
53. Zemahşerî, Ebu’l-Kâsım. Esâsü’l-belâga. thk. Muhammed Bâsil ʿUyûnu’s-Sûd. 7 Cilt. Beyrut -Lübnân: Darü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1998.