Bir Kimliğin İzini Sürmek: Üniversite Öğrencilerinin İlahiyatçı Kavramına İlişkin Metaforik Algıları

Öz

Bu çalışmanın temel amacı, yüksek din öğretimi kurumları dışında öğrenim gören üniversite öğrencilerinin ilahiyatçı kimliğe ilişkin metaforik algılarını ortaya koymaktır. Çalışma, nitel araştırma yöntemlerinden fenomenolojik araştırma desenine uygun olarak yürütülmüştür. Veriler, tam yapılandırılmış görüşme formu aracılığıyla toplanmıştır. Görüşme formunda, “İlahiyatçı … benzer. Çünkü …” ifadelerindeki boşlukların doldurulması istenmiştir. Bu forma Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi’nin 12 ayrı fakültesinde öğrenim görmeye devam eden 128 öğrenci katılmıştır. Elde edilen veriler önce Microsoft Excel formatına aktarılmış, daha sonra da araştırmacı tarafından içerik analizine tabi tutulmuştur. Bu aşamada her veriye bir kod verilmiş, sonra kodlar içerik uyumuna göre birleştirilip kategorilendirilmiştir. Kodların uyumu ve güvenirlik, Miles ve Huberman formülü (Güvenirlik = Görüş birliği sayısı/Toplam görüş birliği + Görüş ayrılığı sayısı) aracılığıyla test edilmiştir. Çalışmada üç temel kategori elde edilmiştir. Bunlar yetkinlik, toplumsal beklenti ve istihdam alanıdır. Elde edilen sonuçlara göre üniversite öğrencilerinin gözünden ilahiyatçı kimliği farklı, çeşitli ve yer yer karmaşık bir algıyla karşılık bulmaktadır. Bu kapsamda ilahiyatçı, çoğunlukla dinî bilgi ve beceriler başta olmak üzere yeterli ve zorluklarla baş edebilecek bir profile sahip olmakla birlikte yer yer din-bilim karşıtlığının da beslediği algılarla dogmatik bir nitelendirmeye maruz kalabilmektedir. Öte yandan toplumda dolaşımda olan ilahiyatçı söylemi ve kimliğe toplumun farklı kesimleri tarafından yüklenen sorumluluklar da üniversite öğrencilerinin algılarında bir temele sahiptir. Bu bağlamda toplumsal beklentinin de ilahiyatçı algısını şekillendirdiği ortaya çıkmıştır. Son olarak ilahiyatçı, istihdam alanı bulduğu öğretmen, din görevlisi, memur ve akademisyen gibi mesleklerle de karşılık bulmuştur. Elde edilen sonuçlar, ilgili konular bağlamında literatürde karşılık bulduğu söylem, inşa ve analizler göz önünde bulundurularak tartışılmış ve yorumlanmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Din Eğitimi
• Yüksek Din Öğretimi
• İlahiyat
• İlahiyatçı
• Metafor

Tracing an Identity: University Students’ Metaphorical Perceptions of the Theologian Concept

Öz

The aim of this study is to reveal the metaphorical perceptions of university students—who are enrolled in faculties other than higher religious education institutions—regarding the identity of theologians. The study was conducted in accordance with the phenomenological research design, one of the qualitative research methods. Data were collected through a fully structured interview form, in which participants were asked to complete the statement: “A theologian is like … because …”. A total of 128 students studying in 12 different faculties at Van Yüzüncü Yıl University participated in the study. The collected data were first transferred into Microsoft Excel format and subsequently subjected to content analysis by the researcher. In this process, each response was assigned a code, and these codes were then grouped and categorized based on their conceptual similarities. The consistency and reliability of the coding process were tested using the Miles and Huberman formula (Reliability = Number of Agreements / Total Number of Agreements + Disagreements). As a result of the analysis, three categories emerged: competence, social expectation, and field of employment. The findings indicate that, from the perspective of university students, the identity of theologians corresponds to a diverse and, at times, complex set of perceptions. Within this framework, theologians are generally perceived as possessing sufficient religious knowledge and skills and as capable of coping with various challenges. However, they are occasionally characterized in a dogmatic manner, influenced by perceptions shaped by the perceived opposition between religion and science. Furthermore, the discourse surrounding theologians circulating in society, along with the responsibilities attributed to them by different social groups, appears to form a basis for students’ perceptions. In this regard, social expectations play a role in shaping the image of theologians. Finally, theologians are also associated with professional roles such as teachers, religious officials, civil servants, and academics. The findings were discussed and interpreted in light of relevant literature, taking into account existing discourses, constructions, and analytical frameworks on the subject.

Anahtar Kelimeler

• Religious Education
• Higher Religious Education
• Divinity
• Theologian
• Metaphor

Kaynakça

1. Akın, Abdullah. Cumhuriyet Dönemi Din Eğitimi 1920-1950. İstanbul: Ensar Yayınları, 2012.
2. Akkaya, Ümit Harun. “Y Kuşağı İlahiyat Öğrencilerinde Model İnsan Algısı”. Bozok Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 15/15 (2019), 43-84.
3. Aksoy, Erdal vd. “Bilimsel Araştırmalarda Evren, Örneklem, Varsayım ve Değişken”. Bilimsel Araştırma Süreçleri. ed. Özcan Güngör. 137-167. Ankara: Grafiker Yayınları, 2018.
4. Aktay, Yasin. “İlahiyat Sosyolojisi: Bir Sosyal Değişim Dinamiği Olarak İlahiyat Sorunu”. Milel ve Nihal 9/3 (2012), 101-135.
5. Alkan Yıldız, Ayten. KYK Yurtlarında Manevi Danışmanlık ve Rehberlik: Öğrenci Görüşlerine Yönelik Bir İnceleme. Van: Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2025.
6. Altaş, Nurullah - Kalkavan, Fatma Nur. “Dünün Becerilerini Kullanarak Geleceğe İnsan Yetiştirmek veya Mümkün Olmayanın İmkanını Araştırmak (Öğretim Üyelerine Göre İlahiyat Eğitiminin Odaklanması Gereken Beceriler)”. Uluslararası Yüksek Din Öğretimi Sempozyumu Bildiriler Kitabı. 1/549-564. Malatya: İnönü Üniversitesi Yayınevi, 2019.
7. Arıcı, İsmail - Angın, Yasemin Nakşiye. “İlahiyat Fakültesi Öğrencilerinin İletişim Beceri Düzeyleri”. Amasya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 8 (2017), 199-219.
8. Aşıkoğlu, Nevzat Yaşar. “İlahiyat Fakültelerinin Eğitim Öğretime Katkıları ve Kaliteye Yolculuk”. Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 9/1 (2005), 1-10.

9. Aydın, İbrahim Hakkı. “Bir Felsefî Metafor ‘Yolda Olmak’”. Din Bilimleri Akademik Araştırma Dergisi 6/1 (2006), 9-22.
10. Aydın, M. Şevki. “Öğretmen Yetiştiren Kurumlar Olarak İlahiyat Fakülteleri”. Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 6 (1995), 59-98.
11. Aydın, Muhammet Şevki. “İlahiyat Lisans Programının Amaç Sorunu”. Türkiye’de Yüksek Din Eğitiminin Sorunları, Yeniden Yapılanması ve Geleceği Sempozyumu. 19-25. Isparta, 2004.
12. Ayhan, Halis. Türkiye’de Din Eğitimi. İstanbul: Dem Yayınları, 3. Baskı, 2014.
13. Bakırcıoğlu, Rasim. Eğitim ve Psikoloji Sözlüğü. Ankara: Anı Yayınları, 2012.
14. Bardakoğlu, Ali. “İlahiyatçıların Din Söylemi”. İslâmiyât 4 (2001), 63-76.
15. Bilgin, Vejdi. “Tebliğ Müzakereleri”. Bugünün İlahiyatı Nasıl Olmalıdır? -Sorunlar ve Çözümleri-. ed. Süleyman Akyürek. 141-145. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2015.
16. Büyüköztürk, Şener vd. Bilimsel Araştırma Yöntemleri. Ankara: Pegem Akademi Yayınları, 24. Baskı., 2018.
17. Creswell, John W. Nitel Araştırma Yöntemleri. çev. Mesut Bütün - Selçuk Beşir Demir. Ankara: Siyasal Kitabevi, 6. Baskı., 2021.
18. Çakmak, Ahmet vd. “İlahiyat Fakültesi Öğrencilerinin ‘İlahiyatçı’ Kavramına İlişkin Metaforik Algıları”. Uluslararası Yüksek Din Öğretimi Sempozyumu: Akademik ve Sosyal Yönleriyle. ed. İbrahim Aşlamacı vd. 437-458. Malatya: İnönü Üniversitesi Yayınevi, 2019.
19. Çalal, Ayşe. Öğretim Üyeleri, Öğrencileri ve Mezunlarına Göre İlahiyat, İlahiyatçı ve İlahiyat Eğitimi. Ankara: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2022.
20. Çinemre, Semra. “Yüksek Din Öğretiminde Bölümleşme Meselesine Tarihsel Tecrübeler ve Model Önerileri İle Bütüncül Bir Yaklaşım”. Türkiye’de Yüksek Din Öğretimi -Dünü, Bugünü, Yarını-. ed. Z. Şeyma Altın. 173-213. İstanbul: DEM Yayınları, 2021.
21. DİB. “Manevi Danışman Görevlendirme Usul ve Esasları”. Din Hizmetleri Genel Müdürülüğü. Erişim 05 Ağustos 2025. https://webdosyasp.diyanet.gov.tr/muftuluk/UserFiles/edirne/UserFiles/Files/ManeviDanismanGorevlendirmeUsulveEsaslari_463eb50d-8a45-408f-a4e3-73a0f8a0afd4.pdf
22. Doğan, Recai. “Cumhuriyet Dönemi İlahiyat Fakülteleri/Dini Yükseköğretim: Tarihsel Gelişim, Problemleri ve Geleceği”. Türkiye’de Dinler Tarihinin Kurumsallaşması Sürecinde Prof. Dr. Abdurrahman Küçük. ed. Ahmet Hikmet Eroğlu. 231-250. Ankara: Berikan Yayınevi, 2016.
23. Doğan, Recai. “İlahiyat Fakültelerinin Eğitim Anlayışı Nasıl Olmalıdır?”. Bugünün İlahiyatı Nasıl Olmalıdır? -Sorunlar ve Çözümleri. ed. Süleyman Akyürek. 351-369. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2015.
24. Gümüş Sarı, Arife. İmkân ve Sınırlılıkları Açısından İlahiyat Fakültelerinde Öğretmen Yetiştirme. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2023.
25. Hager, Paul - Gonczi, Andrew. “What Is Competence?”. Medical Teacher 18/1 (1996), 15-18. https://doi.org/10.3109/01421599609040255
26. Horozcu, Ümit. “İlahiyatçılara Yönelik Algı Ölçeğinin Geliştirilmesi Güvenirlik ve Geçerlik Çalışması”. Yakın Doğu Üniversitesi İslam Tetkikleri Merkezi Dergisi 5/1 (2019), 27-40.
27. İder, Saadet - İpek, Fatih. “İlahiyat Fakültesi Öğrencilerinin 21. Yüzyıl Becerileri Üzerine Bir İnceleme”. Fırat Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 28/2 (2023), 183-203. https://doi.org/10.58568/firatilahiyat.1343560
28. Karasu, Teceli. “İslami İlimler/İlahiyat Fakültesi Öğrencilerinin İlahiyat Eğitimine ve Öğretim Elemanlarına İlişkin Algıları: Metafor Analizi Örneği". Uluslararası Yüksek Din Öğretimi Sempozyumu: Akademik ve Sosyal Yönleriyle. ed. İbrahim Aşlamacı vd. 217-227. Malatya: İnönü Üniversitesi Yayınevi, 2019.
29. Karslı, Bahset. “İlahiyatçı Kimliğinin İmkanı Üzerine Bir Deneme: Sosyal Benlik Sürecinde Nesneleşen İlahiyatçılığın Analizi”. Turkish Studies 11/12 (2016), 105-126. http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.9714
30. Kılcan, Bahadır. “Eğitim Bilimlerinde Metaforların Veri Toplama Aracı Olarak Kullanılması, Örnek Bir Uygulama”. Metafor ve Eğitimde Metaforik Çalışmalar İçin Bir Uygulama. ed. Bahadır Kılcan. 89-111. Ankara: Pegem Akademi Yayınları, 2. Baskı., 2019.
31. Kirman, M. Ali - Apaydın, Halil. “İlahiyat Fakültesi Öğrencilerinin Beklenti ve Sorunları”. KSÜ. İlahiyat Fakültesi Dergisi 7 (2006), 93-123.
32. Korkmaz, Mehmet. “Tebliğ Müzakereleri”. Bugünün İlahiyatı Nasıl Olmalıdır? -Sorunlar ve Çözümleri-. ed. Süleyman Akyürek. 91-93. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2015.
33. Kuşçuoğlu, Aslıhan - Tosun, Cemal. “İlahiyat Eğitiminde Disiplinlerin Amaç ve Muhtevaları: Akademisyen Görüşlerinin Nitel Bir Analizi”. Eskiyeni 52 (2024), 377-403. https://doi.org/10.37697/eskiyeni.1405206
34. Kutlu, Sönmez. “Tebliğ Müzakereleri”. Bugünün İlahiyatı Nasıl Olmalıdır? -Sorunlar ve Çözümleri-. ed. Süleyman Akyürek. 110-139. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2015.
35. Miles, Matthew B. - Huberman, A. Michael. Nitel Veri Analizi. çev. Sadegül Akbaba Altun - Ali Ersoy. Ankara: Pegem Akademi Yayınları, 2015.
36. Nazıroğlu, Bayramali. Derdimiz İlahiyat: Akademisyenlerin Gözünden İçe Kritik Bakış. İstanbul: Okur Akademi, 2020.
37. Öcal, Mustafa. Osmanlı’dan Günümüze Türkiye’de Din Eğitimi. İstanbul: Düşünce Kitabevi Yayınları, 2011.
38. Önkal, Ahmet. “Daha Verimli Bir Eğitim İçin İlâhiyatçılara Düşen Görevler”. Yükseköğretimde Din Bilimleri Öğretimi Sempozyumu. 120-126. Samsun, 1988.
39. Öztürk, Mustafa. “İlahiyatın Adı ve Amaçları Ne Olmalıdır?” Bugünün İlahiyatı Nasıl Olmalıdır? -Sorunlar ve Çözümleri-. ed. Süleyman Akyürek. 27-59. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2015.
40. Sağlam, İsmail - Demir Sakınmaz, Züleyha. “İlahiyat Fakültesi Son Sınıf Öğrencilerinin Benlik Algıları ve Yetkinliklerinin Değerlendirilmesi”. Balıkesir İlahiyat Dergisi 17 (2023), 355-377.
41. Subaşı, Necdet. “İlahiyat Nedir?” Tezkire 31-32 (2003), 65-74.
42. Şentürk, Habil. “İlahiyatçı Veya Din Eğitimcilerinin Sosyal Yönü Üzerine”. Tabula Rasa: Felsefe-Teoloji 4/1 (2004), 227-234.
43. Şimşek, Ahmet. “Kavram Tarihi Çalışmalarına Giriş”. Kavram Tarihi Çalışmaları. ed. Ahmet Şimşek. 15-39. İstanbul: Vakıfbank Kültür Yayınları, 2025.
44. Tek, Rabia. İlahiyatçılara Yönelik Algılar Üzerine Bir Araştırma (Bursa Örneği). Bursa: Bursa Uludağ Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2023.
45. Tosun, Cemal. “Üniversitede İlahiyat: Bilim Teorisi ve Sosyal-Politik Temellendirme Açılarından Bir Değerlendirme”. Türkiye Din Eğitimi Araştırmaları Dergisi 13 (2022), 11-24. https://doi.org/10.53112/tudear.1091555
46. Turan, İbrahim. “Türkiye’de İlahiyat Eğitimi: İstihdam Alanı-Program İlişkisi Üzerine Bir Değerlendirme”. İstanbul Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 37 (2017), 59-77. http://dx.doi.org/10.26650/ilahiyat.2017.19.2.0014
47. Vitello, Sylvia vd. What İs Competence? A Shared Interpretation of Competence to Support Teaching, Learning and Assessment. Cambridge: Cambridge University Press, 2021.
48. Yalvaç Arıcı, Handan - Karataş, Meryem. “İlahiyat Fakültelerinin 100. Yılında Toplumun İlahiyatçılara Bakışı”. Yakın Doğu Üniversitesi İslam Tetkikleri Merkezi Dergisi 10/2 (2024), 737-762. https://doi.org/10.32955/neu.istem.2024.10.2.14
49. Yapıcı, Asım. “Tebliğ Müzakereleri”. Bugünün İlahiyatı Nasıl Olmalıdır? -Sorunlar ve Çözümleri-. ed. Süleyman Akyürek. 76-79. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2015.
50. Yavuz, Yusuf Şevki. “Usûl-i Selâse”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 42/212. İstanbul: TDV Yayınları, 2012.
51. Yıldırım, Ali - Şimşek, Hasan. Sosyal Bilimlerde Nitel Araştırma Yöntemleri. Ankara: Seçkin Yayıncılık, 9. Baskı., 2013.
52. Zümrüt, Osman. “İlahiyat Fakültesi Mezunu (İlahiyatçı) Sorumluluğu”. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 23 (2007), 9-21.
53. Resmî Gazete. Sayı: 20215, 04 Temmuz 1989.
54. Resmî Gazete. Sayı: 32956, 14 Temmuz 2025.
55. Tevhid-i Tedrisat Kanunu. Kanun No: 430, Kabul Tarihi: 3 Mart 1924. Resmî Gazete, 6 Mart 1924, Sayı: 63.