Osmanlı Âlim-Bürokratlarının Hanefî Ülke Tasavvurunu Yeniden Yorumlayarak Safevî Topraklarını Dârülharp Saymaları

Öz

İslam hukukunda dârülislâm ve dârülharp kavramları, tarihsel süreçte şekillenmiştir. Hanefî hukukçular Moğol istilası döneminde bazı İslam hükümlerinin uygulandığını, Müslümanların can ve mal güvenliğinin bulunduğunu vurgulayarak bu konuda Ebû Hanîfe’nin görüşünü benimsemişler ve işgal edilen bölgelerin dârülislâm vasfını kaybetmediğine hükmetmişlerdir. Ancak 16. yüzyıldaki Osmanlı-Safevî mücadelesi, bu yaklaşımın değişime uğramasına neden olmuştur. Moğol istilası sürecindeki tavır yerine farklı bir yaklaşımı benimseyen âlim bürokratlar ve Osmanlı ilmiyesi dışındaki fakihler, Safevîlerin Hz. Ebû Bekir ile Hz. Ömer’e sövdükleri, Hz. Âişe’ye iftira ettikleri gibi gerekçelere dayanarak onların mürted olduğuna hükmetmiş ve bunu küfür hükümlerinin izhar edilmesi olarak yorumlamıştır. Bu çerçevede küfür hükümlerinin açıkça uygulanmasını yeterli gören Ebû Yûsuf ve Muhammed’in görüşünü tercih ederek Safevî topraklarının dârülharp olduğunu belirtmişlerdir. Bunun hukukî sonucu olarak esirlerin köleleştirilmesi ve mallarının ganimet sayılması gibi hükümler ortaya çıkmıştır. Öte yandan Safevî coğrafyasının dârülharp sayılmasını bazı hukukçular eleştirmişlerdir. Bu çalışmanın amacı, 16-18. yüzyıllar arasındaki Osmanlı-Safevî mücadelesi çerçevesinde, Hanefî hukukçuların ülke tasavvurunda gerçekleştirdikleri fıkhî dönüşümü analiz etmektir. Literatürde dârülislâm ve dârülharp kavramlarının tarihsel süreçte yorumlanması, günümüz dünyasındaki karşılıkları ve bu husustaki yeni teklifler üzerine pek çok akademik çalışma vardır. Ancak, Osmanlı-Safevî mücadelesi bağlamında âlim bürokratların konuya yaklaşımını ve buna yöneltilen eleştirileri ele alan müstakil bir çalışma bulunmamaktadır. Çalışmamız söz konusu boşluğu doldurarak dârülislâm-dârülharp tartışmalarına yeni bir katkı sağlayacaktır. Araştırmada Osmanlı ulemâsı ve bu konuda onlara muhalif olan hukukçular tarafından kaleme alınan fetvalar ve risaleler tarihi bağlam içerisinde karşılaştırmalı bir yöntemle incelenecektir. Ayrıca çalışmada metinlerin kronolojik olarak tetkiki, makalenin temel iddiası olan dârülislâm-dârülharp tasavvurundaki değişimi göstermek açısından gereklidir.

Anahtar Kelimeler

• İslam Hukuku
• Dârülislâm
• Dârülharp
• Osmanlı
• Safevî
• Âlim Bürokratlar

Reinterpreting the Ḥanafī Conception of the Abode: Ottoman Scholar Bureaucrats’ Classification of Safavid Lands as Dār al-Ḥarb

Öz

The concepts of abode of Islam and abode of war in Islamic law have been shaped over the course of history. Hanafi jurists emphasised that certain Islamic rulings were applied during the Mongol invasion, and that Muslims enjoyed security of life and property. They adopted Abu Hanifa’s view on this matter and ruled that the occupied regions did not lose their status as abode of Islam. However, the Ottoman-Safavid struggle in the 16th century led to a change in this approach. For the learned bureaucrats, who adopted a different approach to the Mongol invasion, ruled that the Safavids were apostates. In this context, they preferred the views of Abu Yusuf and Muhammad, stating that the Safavid lands were abode of war. On the other hand, some jurists criticised the classification of the Safavid geography as abode of war. The aim of this study is to analyse the jurisprudential transformation achieved by Hanafi jurists in their conception of the country within the framework of the Ottoman-Safavid struggle between the 16th and 18th centuries. There are numerous academic studies on the interpretation of the concepts of abode of Islam and abode of war throughout history, their counterparts in today’s world, and new proposals on this subject. However, there is no independent study addressing the approach of scholar-bureaucrats to this issue and the criticisms directed at it in the context of the Ottoman-Safavid struggle. This study will fill this gap and contribute to the discourse on abode of Islam and abode of war. The study will examine fatwas and treatises written by Ottoman scholars and jurists opposed to them within their historical context using a comparative method.

Anahtar Kelimeler

• Islamic Law
• Abode of Islam
• Abode of War
• Ottoman
• Safavids
• Scholar Bureaucrats

Kaynakça

1. Albrecht, Sarah. Dâr al-Islam Revisited: Territoriality in Contemporary Islamic Legal Discourse on Muslims in the West. Boston: Brill, 2018.
2. Risâle fî hakki tâifeti’r-Ravâfiz ve’z-zendeka. Amasya: Amasya Beyazıt Kütüphanesi, Beyazıt Kütüphanesi, 1871/09.
3. Antâkî, Yusuf b. Cemâleddin b. Hasan el-ʿArabî. Risâle fî tekfîri’r-Revâfız. İstanbul: Ayasofya, 2277.
4. Arangül, Muammer. “Fıkıh Literatüründe Klasik Ülke Terminolojisi ve Güncel Değeri”. Şırnak Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 8/17 (Ağustos 2017), 7-34.
5. Aslan, Ali. el-Ahkamu’d-Diniyye Adlı Eserin Tahkiki. İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2014.
6. Atçıl, Abdurrahman. Erken Modern Osmanlı İmparatorluğu’nda Âlimler ve Sultanlar. çev. Gürzat Kami. İstanbul: Klasik Yayınları, 2019.
7. Atçıl, Abdurrahman. “The Safavid Threat and Juristic Authority in The Ottoman Empire During The 16th Century”. International Journal of Middle East Studies 49/2 (2017), 295-314.
8. Aynî, Muhammed Fıkhî. Keşfü’l-gavâmız fî ahkâmi’r-Ravâfız. İstanbul: Atıf Efendi Kütüphanesi, Atıf Efendi Koleksiyonu, 1179-002.

9. Bezzâzî, Şeyh Allâme Muhammed b Muhammed Şehâb b Yûsuf el-Kerderî. el-Fetâva’l-Bezzâziyye. ed. Sâlim Mustafa el-Bedrî. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2009.
10. Chen, Edith X. “An Unbeliever Can Rule Dār al-Islām: Ḥanafī Law in the Wake of the Mongol Invasion”. Islamic Law and Society 30/3 (Mart 2023), 442-475. https://doi.org/10.1163/15685195-bja10001
11. Cürcânî, Seyyid Şerif Ali b. Muhammed. Şerhu’s-Sirâciyyetü. ed. Muhammed Muhyiddin Abdulhamid. Mısır: Matbaatü Mustafa Halebî, 1944.
12. Çuçak, Muhammed. “İslam Hukuk Literatüründe Dârülislâm ve Dârülharbin Sınırları”. Bülent Ecevit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 3/1 (2016), 205-225.
13. Dadaş, Mustafa Bülent. Şeyh Bedreddin’in Teshîl Adlı Kitabının Tahkik ve Tahlili. Kayseri: Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2014.
14. Debûsî, Ebû Zeyd Abdullah (Ubeydullah) b. Muhammed b. Ömer b. Îsâ. el-Esrâr fî mesâili’l-hilâf. ed. Adnân b Fehd el-Abiyyât. 10 Cilt. Havallî: Esfar li-Neşr Nefîsi’l-Kütüb ve’r-Resâili’l-İlmiyye ve Mektebetü’l-İmâm ez-Zehebî, 2023.
15. Gaznevî, Cemâlüddin Ahmed b Mahmud b Saîd el-Kâbisî el-Halebî el-Hanefî. el-Hâvi’l-kudsî fî furûi’l-fıkhi’l-Hanefî. ed. Sâlih el-Alî. Dımaşk-Beyrut-Kuveyt: Dâru’n-Nevâdir, 2011.
16. Güneş, Hasan Hüseyin. “Ali el-Kârî’nin Râfizî Safevîlere İlişkin Osmanlı Merkez Ulemasına Reddiyesi”. İran Çalışmaları Dergisi 4/1 (2020), 13-38. https://doi.org/10.33201/iranian.715580
17. Halvânî, Ebû Muhammed Şemsüleimme Abdulaziz b. Ahmed el-Buhârî. el-Mebsût. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Ayasofya, 1381.
18. Hocazâde Esad Efendi. Fetâvâ-yı Esad Efendi. İstanbul: İstanbul Müftülüğü, 157.
19. İbn Âbidîn, Muhammed Emin b Ömer b Abdülazîz ed-Dımaşkî. el-ʿUkûdü’d-Dürriyye fî Tenkîhi’l-Fetâva’l-Hâmidiyye. Beyrut: Dâru’l-Maʿrife, ts.
20. İbnü’l-Hümâm, Kemâleddin Muhammed b. Abdülvahid b. Abdülhamid. Şerhu Fethü’l-kadîr. ed. Abdürrezzâk Galib el-Mehdî. 6 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübü’l-İlmiyye, 2009.
21. Kadızâde Mehmed Efendi. Terceme-i Nasru’l-ashâb ve’l-ahbâb ve kahru’l-kilâbi’s-sebâb fî reddı’r-Revâfız ve ğayri zâlik. Ayasofya, 02197-00.
22. Kâdîhan, Ebü’l-Mehâsin Fahrüddîn Hasen b. Mansûr b. Mahmûd el-Özkendî el-Fergânî. Fetâvâ Kâdîhan fî mezhebi’l-İmâmı’l-Azam Ebî Hanîfeti’-Numân. ed. Sâlim Mustafa el-Bedrî. 3 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiye, 2009.
23. Kâdîhan, Fahrüddîn Hasen b. Mansûr b. Mahmûd el-Özkendî el-Fergānî. Şerhu’z-Ziyâdât. ed. Kasım Eşref Nur Ahmed. 6 Cilt.
24. Karaçi-Beyrut: el-Meclisü’l-İlmî-Dârü İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 2000.
25. Kalkan, Cemal. “İslam Hukukunda Dâr/Ülke Kavramının Tarihsel Gelişimi: Dârülislâm ve Dârülharb Ayrımı Üzerine Eleştirel Bir İnceleme”. İstanbul Medeniyet Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 10/2 (Eylül 2025), 1025-1051. https://doi.org/10.58733/imhfd.1707917
26. Kara Kemal, Kemaleddin İsmail b. Bâlî el-Karamânî. Risâle fî beyâni evkâfi’s-selâtîn ve’l-ümerâ’ ve fî beyâni ahvâli’ş-şî‘ati’l-mütegallibe fî zamâninâ. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Hacı Mahmud Efendi, 9821.
27. Kârî, Ali b Sultan b Muhammed. Mecmûʿ resâʾili’l-ʿAllâme el-Mollâ Alî el-Kârî. ed. Mâhir Edib Habbûş vd. 6 Cilt. İstanbul: Dâru’l-Lübâb, 2016.
28. Kâsânî, Alâüddîn Ebû Bekr b. Mes‘ûd b. Ahmed el-Hanefî. Bedâʾiʿu’s-sanâʾiʿ fî tertîbi’ş-şerâʾiʿ. 10 Cilt. b.y.: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1986.
29. Kemâlpaşazâde, Ahmed Şemseddîn. Mecmûʿu resâʾili’l-ʿallâme İbn Kemâlpaşa. ed. Hamza el-Bekrî, vd. 5 Cilt. İstanbul: Dârü’l-Lübâb, 2018.
30. Konevî, Nuh b. Mustafa el-Amâsî. Risâle fî mukâteleti’r-Revâfiz ve cevâzi katlihim. İstanbul: Beyazıt Kütüphanesi, Veliyyüddin Efendi, 1142.
31. Melis, Nicola. “Some Observations on the Concept of dār al-ʿahd in the Ottoman Context (Sixteenth–Seventeenth Centuries)”. Dār al-Islām / Dār al-Ḥarb: Territories, People, Identities. ed. Giovanna Calasso - Giuliano Lancioni. 182-202. Leiden: Brill, 2017.
32. Mevsılî, Abdullah b. Mahmud b. Mevdûd. el-İhtiyâr li-taʿlîli’l-Muhtâr. ed. Mahmud Ebû Dakîka. 3 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübü’l-İlmiyye, 1937.
33. Nesefî, Ebü’l-Berekât Hâfızuddîn Abdullâh b. Ahmed. el-Musaffâ şerhu Manzûmeti’l-hilâfiyyât. ed. Lecnetü Dâri’l-Hidâye li’l-Ebhâs ve’d-Dirâsât. 1 Cilt. Kudüs: Dâru’l-Hidâye li’l-Ebhâs ve’d-Dirâsât, 2025.
34. Özel, Ahmet. Darulislam, Darulharb - İslam Hukukunda Ülke Kavramı. İstanbul: İz Yayıncılık, 2019.
35. Özel, Ahmet. “Klasik İslam Devletler Hukukunda Ülke Kavramı ve Günümüzdeki Durum: İbn Teymiyye’nin Mardin Fetvası ile Benzeri Diğer Bazı Fetvalar”. Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 43 (2012), 41-64. https://doi.org/10.15370/muifd.35415
36. Panaite, Viorel. Ottoman Law of War and Peace: The Ottoman Empire and Its Tribute-Payers from the North of the Danube. Leiden: Brill, Second Revised Edition., 2019.
37. Rukneddin el-Kirmânî, Ebû Bekir Muhammed b Ebu’l-Mefâhir b Abdurreşîd el-Hanefî. Cevâhiru’l-Fetâvâ. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Yeni Cami, 603.
38. Sanūbar, Ahmed. “Eserü’l-bîe es-siyâsiyye fî’l-fetâvâ et-tâifiyye ibbâne’l-harb el-Osmaniyye–es-Safeviyye”. el-Mesʾele et-tâifiyye ve sınâʿatü’l-akalliyyât fi’l-Vatan el-ʿArabî. 251-267. Amman: Merkezü’l-ʿArabî li’l-Ebhâs ve Dirâseti’s-Siyâsât, 2014.
39. Semerkandî, Nâsiruddîn Ebü’l-Kâsım Muhammed b Yûsuf el-Hüseynî. el-Mültekat fî’l-fetâvâ’l-Hanefiyye. ed. Mahmûd Nassâr - Seyyid Yûsuf Ahmed. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2000.
40. Serahsî, Ebû Bekr Muhammed b. Ebî Sehl Ahmed Şemsüleimme. el-Mebsût. 10 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Marife, 1993.
41. Serahsî, Şemsü’l-Eimme Muhammed b. Ahmed b. Ebî Sehle. Şerhu’s-Siyeri’l-Kebîr. eş-Şeriketü’ş-Şarkıyye li’l-İ‘lânât, Baskısız., 1971.
42. Tahâvî, Ebû Ca’fer Ahmed b. Muhammed. Muhtasaru’t-Tahâvî. ed. Lecnetü Dâri’l-Hidâye li’l-Ebhâs ve’d-Dirâsât. Kudüs: Dâru’l-Hidâye li’l-Ebhâs ve’d-Dirâsât, 2024.
43. Tahsin Yazıcı. “Huncî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 18/374. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı, 1998.
44. Üsrûşenî, Ebü’l-Feth Mecdüddîn Muhammed b. Mahmûd b. el-Hüseyn b. Ahmed. Fusûlü’l-Üsturşenî. Manisa: Manisa İl Halk Kütüphanesi, 762.
45. Yakar, Emine Enise. “Taha Câbir Alvânî’nin Fıkhu’l-Ekalliyyât Teorisi ve Mülkîlik/Dâr Anlayışı”. Müslüman Azınlıklar Fıkhı (Fıḳhu’l-Ekalliyyât). ed. Emine Enise Yakar vd. Ankara: Fecr Yayınları, 2023.
46. Yenişehirli Abdullah Efendi. Behcetü’l-Fetâvâ. ed. Süleyman Kaya vd. İstanbul: Klasik Yayınları, 2011.
47. Yenişehirli Abdullah Efendi. Behcetü’l-Fetâvâ. İstanbul: Fatih Kütüphanesi, Fatih Koleksiyonu, 2277.
48. Yılmaz, Hüseyin. “İran’dan Sünnî Kaçışı ve Osmanlı Devleti’nde Safevî Karşıtı Propagandanın Yaygınlaşması: Hüseyin b. Abdullah el-Şirvânî’nin Mesiyanik Çağrısı”. Osmanlı’da İlim ve Fikir Dünyası: İstanbul’un Fethinden Süleymaniye Medreselerinin Kuruluşuna Kadar. ed. Ömer Mahir Alper - Mustakim Arıcı. 299-309, 2015.
49. Zâhidî, Necmüddîn Muhtâr b Mahmûd. el-Müctebâ şerhu’l-Kudûrî fî fıkhi’l-Hanefî. ed. Tevfik Mahmûd Tekle. 2 Cilt. Beyrut: Dârü’r-Reyyâhîn, 2023.
50. Zeydân, Abdülkerim. Ahkâmü’z-zimmiyyin ve’l-müste’menin fî dârı’l-İslam. Bağdad: Mektebetü’l-Kuds, 1982