Türkiye’deki Yüksek Din Öğretiminde Akademisyenlerin Ölçme ve Değerlendirme Yaklaşımlarının İncelenmesi

Öz

Öğretimin niteliği, süreci ve ürünü doğru bir şekilde yansıtan ölçme ve değerlendirme yöntem ve araçlarının geliştirilmesiyle doğrudan ilişkilidir. Uygun ölçme araçlarının geliştirilip test edilmesi gereken yer yükseköğretimdir. Bu kapsamda Türkiye’de faaliyet gösteren din öğretim kurumu ilahiyat ve İslami ilimler fakülteleridir. Örgün ve yaygın din eğitiminde görev alacak uzmanlar, büyük ölçüde bu fakültelerin mezunları arasından seçilmektedir. Bu nedenle, yüksek din öğretiminde ölçme ve değerlendirmenin nasıl yapıldığının bilimsel olarak belirlenmesi önem taşımaktadır. Alanyazında bu konunun yeterince ele alınmadığı görülmektedir. Bu çalışmanın amacı, yüksek din öğretiminde görev yapan akademisyenlerin ölçme ve değerlendirmeye ilişkin görüş ve uygulamalarını ortaya koymaktır. Nitel araştırma yöntemlerinden fenomenolojik desenin kullanıldığı çalışmanın katılımcı grubunu, Muş Alparslan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi’nde görev yapan 16 akademisyen oluşturmaktadır. Veriler, yarı yapılandırılmış görüşme formu aracılığıyla toplanmış ve betimsel analiz yöntemiyle ortaya konulmuştur. Elde edilen bulgulara göre akademisyenlerin farklı ölçme ve değerlendirme etkinliklerinde bulundukları, daha çok objektiflik ve kullanışlılık nedeniyle geleneksel yöntemlere yöneldikleri belirlenmiştir. Ölçme ve değerlendirmenin sürecin başında, ortasında ve sonunda önemli görüldüğü; ancak muhatabın bilişsel özelliklerin merkeze alınarak duyuşsal özelliklerin kısmen ihmal edildiği anlaşılmıştır. Amaca bağlı olarak mutlak ve bağıl değerlendirme ile süreç ve ürün merkezli yaklaşımların avantaj ve dezavantajlarına dikkat çekilmiştir. Ayrıca, geçerlilik ve güvenirliğin göz ardı edilmesinin bireysel iyi oluşu olumsuz etkileyerek toplumsal bozulma ve kaynak israfına neden olabileceği vurgulanmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Din Eğitimi
• Ölçme ve Değerlendirme
• Din Öğretiminde Ölçme
• Yüksek Din Öğretimi.

Destekleyen Kurum

Yazarlar bu çalışma için herhangi bir özel finansman almamıştır.

Etik Beyan

Bu çalışma için etik kurul onayı Muş Alparslan Üniversitesi Etik Kurulu'ndan alınmıştır (Tarih: 20.04.2025, Numara: 193298).

Assessment and Evaluation Practices in Turkish Higher Religious Education

Öz

The quality of teaching is closely linked to the assessment and evaluation methods used to accurately measure both the learning process and its outcomes. Higher religious education is a critical stage for developing and testing contemporary assessment tools. In Türkiye, this role is fulfilled primarily by faculties of divinity and Islamic sciences. Graduates of these programs form the main pool of experts employed in both formal and non-formal religious education. Despite this importance, assessment and evaluation in higher religious education have not been sufficiently examined in the literature. Therefore, it is essential to investigate these practices scientifically. This study aims to explore the perspectives and practices of academics in higher religious education regarding assessment and evaluation. The participant group consisted of 16 academics from the Faculty of Divinity at Muş Alparslan University. The study adopted a phenomenological design within the qualitative research tradition. Data were collected through a semi-structured interview form and analyzed using descriptive methods. The findings indicate that academics employ a range of assessment and evaluation activities but tend to rely predominantly on traditional methods due to concerns about objectivity and practicality. Assessment and evaluation were viewed as important at every stage of the educational process-beginning, middle, and end-yet there was a notable emphasis on cognitive outcomes, with affective dimensions largely neglected. Participants also highlighted the context-dependent advantages and disadvantages of absolute versus relative assessment, as well as process- and product-centered approaches. Furthermore, they emphasized that neglecting validity and reliability can adversely affect individual wellbeing and ultimately lead to social decline and resource waste.

Anahtar Kelimeler

• Religious Education
• Assessment and Evaluation
• Measurement in Religious Education
• Higher Religious Education

Destekleyen Kurum

The author(s) declared that this study has received no financial support.

Etik Beyan

Ethics committee approval for this study was obtained from the ethics committee of Muş Alparslan University (Date: 20.04. 2025, Number: 193298).

Kaynakça

1. Adiyono, et al. “Islamic Religious Education Learning Outcomes Evaluation: Implementation of Steps, Concepts and Solutions in Public Elementary School”. Al-Ishlah: Jurnal Pendidikan, 15/4 (2023), 5208-5222. https://doi.org/10.35445/alishlah.v15i4.4384
2. Antonella Poncini, “Standards Setting in Religious Education: Addressing the Quality of Teaching and Assessment Practices”. Religions 14/3 (2023), 315. https://doi.org/10.3390/rel14030315
3. Ataman, Muhittin. “Doçentlik Başvuru Sistemindeki Sorunlar ve Nedenleri”. Kriter Dergi 13.11.2025. https://kriterdergi.com/dosya-uluslararasi-egitim/docentlik-basvuru-sistemindeki-sorunlar-ve-nedenleri
4. Batar, Yusuf. Din Eğitiminde Duyuşsal Boyut. İstanbul: Dem Yayınları, 2021.
5. Bilmez, Ayhan. İlköğretim Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi Dersinde Proje Kullanımı (Muş İli Örneği). Ankara: Kitap Dünyası, 2024.
6. Blaylock, Lat. "Issues in Achievement and Assessment in Religious Education in England: Which Way Should We Turn?" British Journal of Religious Education 28/1 (2006), 45-58. https://doi.org/10.1080/0141620000230106
7. Çakmak, Alaaddin. Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi Öğretiminde Ölçme ve Değerlendirme Teknikleri ve Öğretmenlerin Bunları Kullanma Düzeyleri. Sakarya: Sakarya Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2011.
8. Ceylan, Tuncay. “Eğitim Görevlilerinin Diyanet Akademisine İlişkin Görüşleri”. Türkiye Din Eğitimi Araştırmaları Dergisi 18 (December 28, 2024), 145–187. https://doi.org/10.53112/tudear.1560846

9. Ceylan, Tuncay. “Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli DKAB Öğretim Programlarının Öğretmen Görüşlerine Göre Değerlendirilmesi”. İlahiyat Tetkikleri Dergisi 63 (01 Nisan 2025), 55-70. https://doi.org/10.29288/ilted.1598481
10. Chikwe, Christan K. “Relevance of Measurement and Evaluation to the Teaching and Learning Process”. IOSR Journal of Humanities And Social Science (IOSR-JHSS) 26/7/2 (2021), 1-4.
11. Cingöz, Osman - Akyürek, Süleyman. “Dkab Öğretmenlerinin Ölçme ve Değerlendirme Tekniklerini Eleştirel Düşünme Eğitimine Katkı Sağlayacak Şekilde Kullanma Durumları”. Bilimname 2021/44 (April 30, 2021), 239-278. https://doi.org/10.28949/bilimname.695541
12. Creswell, John W. Qualitative Inquiry and Research Design. London: Sage Publications, 2007.
13. Demir, Abdullah. “Şeffaf Hakemlik Modeli”. Eskiyeni 46 (2022), 9-12.
14. F. Weisberg, Herbert. “Total Survey Error”. The Oxford Handbook of Polling and Survey Methods. ed. Lonna Rae Atkeson - R. Michael Alvarez. United States of America: Oxford University Press, 2018.
15. Fancourt, Nigel. “Assessment and Examinations in Religious Education: Sixty Years of Research and Analysis”. British Journal of Religious Education, (2016). Flick, Uwe. The SAGE Handbook of Qualitative Data Analysis. org/10.4135/9781446282243London: SAGE Publications, 2014. https://doi.
16. Göngör, Ali. İlköğretim Okulları İkinci Kademe Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi Öğretmenlerinin Ölçme ve Değerlendirme Sorunları. Kayseri: Erciyes Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2001.
17. Groves, Robert M. Survey Errors and Survey Costs. Canada: John Wiley & Sons, 2005.
18. Güler, Neşe. Eğitimde Ölçme ve Değerlendirme. Ankara: Pegem Akademi Yayınları, 16. Baskı., 2022.
19. Gündoğdu, Yusuf Bahri. “Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi Öğretmenlerinin Tercih Ettikleri Ölçme Araçları”. İstanbul Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 27 (2012), 85-112.
20. Haikal, Muhammad Fajrin et al. “Evaluation of Islamic Education in a Pedagogic Perspective (Examining the Purpose and Meaning Behind the Islamic Values-Based Assessment Process)”. AL-WIJDÃN Journal of Islamic Education Studies 10/1 (24 Ocak 2025), 56-80. https://doi.org/10.58788/alwijdn.v10i1.5726
21. Harvey, Daniel S. “Writing Effective Essay Exam Questions”. https://www.ualberta.ca/en/centre-for-teaching-and-learning/media-library/wac/quick-guides/wacwritingeffectiveessayexamquestions
22. Işıkdoğan, Davut. “Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi Dersi Öğretmenlerinin Yapılandırmacı Ölçme Değerlendirme Yaklaşımları”. Dicle Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 6/11 (2014), 165-181.
23. Kalaycı, Nurdan. “Yükseköğretim Kurumlarında Akademisyenlerin Öğretim Performansını Değerlendirme Sürecinde Kullanılan Yöntemler”. Kuram ve Uygulamada Eğitim Bilimleri 15/60 (2009), 625-656.
24. Karbeyaz, Pervin. “Dkab Öğretmenlerinin Alternatif Ölçme Değerlendirme Tekniklerini Kullanma Düzeyi”. Kilis 7 Aralık Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 8/16 (December 24, 2018), 201-225. https://doi.org/10.31834/kilissbd.452693
25. Kaya, Umut. “İlahiyat Öğrencilerinin Ölçme ve Değerlendirme Dersi Tutumları”. Türkiye Din Eğitimi Araştırmaları Dergisi 12 (December 28, 2021), 121–145. https://doi.org/10.53112/tudear.1051385
26. Koç, Ahmet (ed.). Din Öğretiminde Alternatif Ölçme ve Değerlendirme. Konya: Necmettin Erbakan Üniversitesi Yayınları, 2022.Koç, Ahmet. “Din Öğretiminde Teknoloji Destekli Ölçme ve Değerlendirme Teknikleri”. Talim 7/1 (June 30, 2023), 7-36. https://dergipark.org.tr/tr/pub/talim/issue/78430/1203764
27. Kocaman, Kasım - Kaya, Umut. “Jüri Üyelerine Göre Din Eğitimi Doçentlik Dosyalarının Değerlendirilmesi”. Turkish Studies - Comparative Religious Studies 19/4 (January 2, 2025), 555–595.
28. Lazăr, Emil. “Assessment in Religious Education through Learning Outcome Levels”. Human Education Today for Tomorrow’s World 22/1 (03 Ekim 2025), 17-27. https://doi.org/10.2478/hettw-2025-0003
29. Matthew B. Miles - A. Michael Huberman, Qualitative Data Analysis: An Expanded Sourcebook (London New Delhi: SAGE Publications, 1994).
30. Merriam, Sharan B. - Grenier, Robin S. Qualitative Research in Practice Examples for Discussion and Analysis. United States of America: Jossy- Boss A Willey Brand, 2.Baskı., 2019.
31. Naziroğlu, Bayramali. “İlahiyat Fakültelerinde Din Eğitimi ve Sorunları”. Türkiye’de Din Eğitimi ve Sorunları. ed. Mustafa Köylü. 169–208. İstanbul: DEM Yayınları, 2018.
32. Öztoprak, Nihat. “Türkiye'de Sosyal Bilimlerde Akademik Dergiciliğin Meseleleri Çalıştayı Raporu”. Türk Kültür İncelemeleri Dergisi 01/43 (July 3, 2020), 475-488. https://doi.org/10.24058/tki.2020.383
33. Patton, Michael Quinn. Qualitative Research & Evaluation Methods. London: Sage Publications, 2002. Prihatin, Rani P., and Tasman Hamami. "Learning Assessment Model for Islamic Religious Education". Nusantara 2/2, (2022), 373-390. https://doi.org/10.14421/njpi.2022.v2i2-10.
34. Şimşek, Eyup. “Öğretmen Adaylarının Ölçme ve Değerlendirme Genel Yeterlik Algıları: Atatürk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Örneği”. Amasya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 11 (December 27, 2018), 59-80. https://doi.org/10.18498/amauifd.503794
35. Şimşek, Vahdeddin. “Farklı Değişkenlere Göre DKAB Öğretmenlerinin Ölçme ve Değerlendirmeye Yönelik Tutumları”. Dini Araştırmalar 25/63 (December 15, 2022), 553-578. https://doi.org/10.15745/da.1183068
36. Thorndike, Robert M. - Thorndike-Christ, Tracy. “Ölçmede Temel Konular”. trans. Mustafa Otrar. Measurement and Evaluation in Psychology and Education. ed. Otrar Otrar. 1-22. Ankara: Nobel Akademik Yayıncılık, 2017.
37. Turan, Emine Zehra. “İlahiyat Fakülteleri Öğretim Elemanlarının Din Öğretimine Yönelik Kalite Standartlarının Belirlenmesine İlişkin Görüşleri”. The International Journal of Arts & Sciences (IJAS). 1-20, 2012.
38. Türkel, Rıfat. “Üniversitelerdeki Bilimsel Yayıncılığın Kalite Süreçlerindeki Yeri Üzerine Bir Değerlendirme”. Eskiyeni 46 (March 20, 2022), 1-29. https://doi.org/10.37697/eskiyeni.1054573
39. Uzunpolat, Yakup. Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi Dersinde Biçimlendirici Değerlendirme Uygulamalarının Kullanımı. Ankara: Pegem Akademi Yayıncılık 2026.
40. Yiğit, Yasin. Din Öğretimi Özelinde Eğitimde Ölçme ve Değerlendirme. Ankara: Nobel Akademik Yayıncılık, 2024.
41. Yılmaz, Ömer - Memişoğlu, Salih Paşa. “Academicians’ Views on Academic Performance Evaluation in Higher Education Institutions”. Journal of Higher Education and Science 9/3 (2019), 542. https://doi.org/10.5961/jhes.2019.353
42. Yıldırım, Ali - Şimşek, Hasan. Sosyal Bilimlerde Nitel Araştırma Yöntemleri. Ankara: Seçkin Yayınları, 6. Baskı., 2008.
43. Yıldırım, Arzu. “Türk Kamu Yönetiminde Liyakat Sistemi: Uygulama Biçimleri, Sorunlar ve Çözüm Önerileri”. Munzur Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 12/1 (2023), 37–63.
44. Yıldırım, Yıldız - Şahin, Melek Gülşah. “Ölçme ve Değerlendirme Süreçlerinin Yüz Yüze ve Uzaktan Yürütülmesi Hakkında Alandaki Akademisyenler Ne Düşünüyor?”. Ahi Evran Üniversitesi Kırşehir Eğitim Fakültesi Dergisi 25/2 (2024), 1217-1257.
45. Yıldız, Mehmet - Genç, M. Fatih. “Ortaokul Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi Öğretmenlerinin Alternatif Ölçme ve Değerlendirme Tekniklerini Kullanma Düzeyleri ve Karşılaştıkları Sorunlar”. İlahiyat Tetkikleri Dergisi 45 (June 30, 2016), 45-80. https://doi.org/10.29288/ilted.304761
46. Yıldız, Mehmet. “Ölçme ve Değerlendirmeye Verilen Yer Açısından 1982 Sonrası Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi Öğretim Programları”. Türkiye Din Eğitimi Araştırmaları Dergisi 20 (31 Aralık 2025), 107-137. https://doi.org/10.53112/tudear.1777818
47. Yılmaz, Ömer - Memişoğlu, Salih Paşa. “Yükseköğretim Kurumlarında Akademik Performans Değerlendirmeye İlişkin Akademisyen Görüşleri”. Yükseköğretim ve Bilim Dergisi 3 (December 1, 2019), 542-554.