Türk Tasavvuf Tarihçiliğinde Köprülü’nün “Şaman-Velî Süreklilik Tezi”ne Yönelik Eleştirel Bir Değerlendirme

Öz

Bu makale, Mehmed Fuad Köprülü’nün Anadolu tasavvuf tarihçiliğinde temellendirdiği ve Türkmen velî tipolojisini İslâm öncesi şamanik/kam-ozan figürünün tarihsel bir devamı olarak sunan “Şaman-velî süreklilik tezi”ni eleştirel bir yaklaşımla incelemektedir. Köprülü, tezini dönemin pozitivist ve evrimci sosyolojisi ile erken Cumhuriyet dönemi milliyetçi tarih paradigması doğrultusunda kurgulamıştır. Bu süreçte “velî”, “derviş” ve “Anadolu tasavvufu” gibi temel kavramların sınırlarını muğlaklaştırarak, belli bir zümreye ait tipik özellikleri tüm Anadolu sûfîliğine genellemiştir. Köprülü’nün tezi, literatürde metot, kaynak yetersizliği ve ideolojik yönelimler açısından eleştirilmişse de bu eleştiriler tasavvufun nazarî yapısını ve kurucu metinlerini göz ardı etmektedir. Söz konusu eksikliği gidermeyi amaçlayan bu araştırmada, şaman ve velî tipleri, otoritenin kaynağı, ikinci doğum, ruh anlayışı, keramet algısı ve toplumsal roller kıstasları çerçevesinde mukayese edilmiştir. 13-15. yüzyıllar arasında Anadolu’da teşekkül eden Mevlevîlik, Bayramîlik, Halvetîlik ve Bektaşîlik gibi ana tarikatların birincil kaynakları incelendiğinde, velâyet müessesesinin şamanik bir karizmaya değil, Kur’an, Sünnet, Hz. Peygamber’in manevî mirası, zâhirî ilim ve seyr ü sülûk sürecine dayandığı tespit edilmiştir. Şamanizme ait birtakım izler, Bektaşîliğin menkıbevi metinlerinde göze çarpsa da bu metinlerde dahi İslamî ve tasavvufî geleneğin esasları dikkate değer orandadır. Sonuç olarak, gayri-Sünnî yapılarda farklı inanç ve kültürlerin tesirleri kısmen görülmekle birlikte, Anadolu velâyet tasavvuru esası itibarıyla İslâm öncesi folklorik bir bakiye veya Şamanizmin basit bir uzantısı olmayıp, tasavvuf düşüncesinin kendi iç dinamikleri ve metafizik esaslarıyla inşa edilmiş özgün bir yapıdır.

Anahtar Kelimeler

• Tasavvuf
• M. Fuad Köprülü
• Tasavvuf Tarihçiliği
• Şaman
• Velî
• Anadolu Tarikatları

A Critical Evaluation of Köprülü’s “Shaman-Walī Continuity Thesis” in Turkish Sufi Historiography

Öz

This article critically examines the “Shaman–Walī Continuity Thesis” formulated by Mehmed Fuad Köprülü in Anatolian Sufi historiography, which conceptualizes the Turkmen walī typology as a historical continuation of the pre-Islamic shamanic qam-ozan typology. Köprülü constructed his thesis in line with the positivist and evolutionist intellectual climate of his time and the nationalist historiographical paradigm of the early Republican period. In this process, he blurred the conceptual boundaries among key categories such as walī, dervish, Anatolian Sufism, and the broader concept of taṣawwuf, thereby extending characteristics associated with a particular group to Anatolian Sufism as a whole. Although Köprülü’s thesis has been criticized in the literature regarding methodology, source limitations, and ideological orientation, these critiques largely overlook the theoretical and doctrinal foundations of Sufism. Aiming to address this lacuna, this research compares the shaman and walī typologies across five core criteria: the source of authority, the notion of “second birth”, the conception of the soul, the understanding of karāmāt (wondrous acts), and social roles. An examination of the primary sources of the four major Sufi ṭarīqas that emerged in Anatolia between the thirteenth and fifteenth centuries: the Mawlawiyya, Bayrāmiyya, Khalwatiyya, and BektāFshiyya, reveals that the concept of wilāya is grounded not in shamanic charisma but in the Qurʾān, the Sunna, the spiritual legacy of the Prophet, exoteric knowledge (ʿulūm ẓāhiriyya), and the process of spiritual wayfaring (sayr wa-sulūk). Although certain shamanic motifs can be discerned in the hagiographical texts (manāqib) of the Bektāshiyya, the principles of the Islamic and Sufi traditions remain remarkably prominent even within these works. Consequently, while the influence of different faiths and cultures is partially observable in non-Sunni Sufi traditions, the Anatolian conception of wilāya is not fundamentally a pre-Islamic folkloric survival or a straightforward extension of shamanism; rather, it is a distinct construct shaped by the internal dynamics and metaphysical principles of Sufi thought.

Anahtar Kelimeler

• Tasawwuf
• M. Fuad Köprülü
• Sufi Historiography
• Shaman
• Walî
• Anatolian Sufi Orders

Kaynakça

1. Akşemseddin, Muhammed b. Hamza. Makamât-ı evliya. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Reşid Efendi, 00345-002, 11b-37a.
2. Ayni, Mehmet Ali. Hacı Bayram Veli. İstanbul: Evkaf-ı İslamiye Matbaası, 1343.
3. Ayvaz, Muzaffer. “Mevlânâ Celâleddîn Rûmî’nin Ahlak Öğretisinde Nefs-Ruh Ayrımı”. Türkiye Din Eğitimi Araştırmaları Dergisi 7 (2019), 61-82.
4. Barthold, Vasili Viladimiroviç. Orta-Asya Türk Tarihi Hakkında Dersler. çev. Ragıp Hulusi Özdem. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2006.
5. Barthold, Wilhelm - Köprülü, M. Fuad. İslam Medeniyeti Tarihi. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı, 6. Basım, 1984.
6. Basilov, Vlademir. “Orta Asya Halklarında İslamlaşmış Şamanizm”. çev. Oğuzcan Acar. Şamanizm ve İslam. İstanbul: Pinhan Yayınları, 2. Basım, 2022.
7. Bayat, Fuzuli. Ana Hatlarıyla Türk Şamanlığı. İstanbul: Ötüken Yayınları, 5. Basım, 2017.
8. Bayramoğlu, Fuat. Hacı Bayram-ı Veli, Yaşamı, Soyu, Vakfı. 2 Cilt. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2. Basım, 1989.

9. Berktay, Halil. Cumhuriyet İdeolojisi ve Fuat Köprülü. İstanbul: Kaynak Yayınları, 1983.
10. Boratav, Pertev Naili. Türk Mitolojisi. Ankara: Bilgesu Yayınclık, 2012.
11. Cebecioğlu, Ethem. Hacı Bayram Veli. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2020.
12. Cüveynî, Alaaddin Ata Melik. Târîh-i Cihângüşâ. çev. Mürsel Öztürk. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1. Basım, 2013.
13. Deweese, Devin. “Sacred Places and ‘Public’ Narratives: The Shrine of Ahmad Yasavi in Hagiographical Traditions of the Yasavi Sufi Order, 16th-18th Centuries”. The Muslim World 90 (2000), 352-376.
14. Deweese, Devin. “Shamanization in Central Asia”. Journal of the Economic and Social History of the Orient 57 (2014), 326-363.
15. Deweese, Devin. “The ‘Mashāʾıkh-I Turk’ And The ‘Khojagān’: Rethınkıng The Lınks Between The Yasavī And Naqshbandī Sufı Tradıtıons”. Journal of Islamic Studies 7/2 (1996), 180-207.
16. Dressler, Markus. Türk Aleviliğinin İnşası, Oryantalizm, Tarihçilik, Milliyetçilik ve Din Yazımı. çev. Defne Orhun. İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, 2016.
17. Eflâkî, Ahmed. Menâkıbü’l-Arifîn. çev. Tahsin Yazıcı. 2 Cilt. İstanbul: Hürriyet Yayınları, 1973.
18. Eliade, Mircea. Kutsal ve Dindışı. çev. Mehmet Ali Kılıçbay. Ankara: Gece Yayınları, 1991.
19. Eliade, Mircea. Şamanizm. çev. İsmet Birkan. Ankara: İmge Kitabevi Yayınları, 1999.
20. Gömeç, Saadettin Yağmur. Şamanizm ve Eski Türk Dini. Ankara: Berikan Yayınevi, 3. Basım, 2016.
21. Güzel, Abdurrahman. Abdal Mûsâ Velâyetnâmesi. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1999.
22. Hacı Bektâş-ı Velî. Makâlât. thk. Ali Yılmaz vd. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı, 2007.
23. Hücvirî, Ali b. Osman Cüllâbî. Keşfu’l-Mahcûb. çev. Süleyman Uludağ. İstanbul: Dergah Yayınları, 3. Baskı, 2010.
24. İbn Manzur. Lisânü’l-Arab. Beyrut: Darus-Sadr, 1994.
25. İbnü’l-Arabî, Muhyiddin. Fusûsu’l-Hikem Tercüme ve Şerhi. thk. Ahmed Avni Konuk. 2 Cilt. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2. Basım, 2024.
26. İnan, Abdülkadir. Tarihte ve Bugün Şamanizm. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 3. Basım, 1986.
27. Kalafat, Yaşar. Altaylardan Anadolu’ya İnanç Göçü. Ankara: Berikan Yayınevi, 2012.
28. Karakaya-Stump, Ayfer. The Kızılbash/Alevis İn Ottoman Anatolia. Edinburgh: Edinburgh University Press, 2020.
29. Karakaya-Stump, Ayfer. Vefailik, Bektaşilik, Kızılbaşlık Alevi Kaynaklarını, Tarihini ve Tarih Yazımını Yeniden Düşünmek. İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, 2015.
30. Karamustafa, Ahmet T. God’s Unruly Friends Dervish Groups In The Islamic Later Middle Period 1200-1550. Utah: University of Utah Press, 1994.
31. Karamustafa, Ahmet T. Tanrının Kuraltanımaz Kulları İslam Dünyasında Derviş Toplulukları 1200-1550. çev. Ruşen Sezer. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2007.
32. Karamustafa, Ahmet T. “Yesevîlik, Melâmetîlik, Kalenderîlik, Vefâ‘îlik ve Anadolu Tasavvufunun Kökenleri Sorunu”. Osmanlı Toplumunda Tasavvuf ve Sufiler: Kaynaklar-Doktrin-Ayin ve Erkan-Tarikatlar-Edebiyat-Mimari-İkonografi-Modernizm. ed. Ahmet Yaşar Ocak. 67-95. Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2014.
33. Karataş, Hasan. “Tasavvuf Tarihçiliğinin Yirminci Yüzyılda Zuhûr ve Neşvünemâsı: Tarihyazımında Bir Eşzamanlılık Vakası yahut Bir Dönemlendirme Denemesi”. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi 16/31-32 (2018), 9-46.
34. Kâşgarî, Mahmûd b. el-Hüseyin. Divânü Lügati’t-Türk. 3 Cilt. İstanbul: Dârü’l-Hilâfeti’l-Aliyye, 1. Basım, 1335.
35. Kelâbâzî, Ebubekir Muhammed b. İshak Buhârî. et-Taarruf. çev. Süleyman Uludağ. İstanbul: Dergâh Yayınları, 3. Basım, 2013.
36. Konevî, Sadreddin. Miftâhu’l-Gayb. thk. Ekrem Demirli. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2. Basım, 2025.
37. Köprülü, Fuad. Türk Edebiyatında İlk Mutasavvıflar. ed. Orhan F. Köprülü. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 3. Basım, 1976.
38. Köprülü, M. Fuad. “Ahmed Yesevî”. MEB İslam Ansiklopedisi. İstanbul: Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları, 1978.
39. Köprülü, M. Fuad. Anadolu’da İslamiyet. ed. Hasan Aksakal. İstanbul: Alfa Yayınevi, 2017.
40. Köprülü, M. Fuad. Osmanlı Devleti’nin Kuruluşu. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 4. Basım, 1991.
41. Köprülü, M. Fuad. “Ribat: Vakfa Ait Tarihi Istılahlar”. Vakıflar Dergisi 2 (1942), 267-278.
42. Köprülü, M. Fuad. Türk Tarih-i Dinîsi. thk. Metin Ergun. Ankara: Akçağ Yayınları, 2005.
43. Köprülü, M. Fuad. “Vakıf Müessesinin Hukukî Mahiyeti ve Tarihi Tekâmülü”. Vakıflar Dergisi 2 (1942).
44. Köprülü, M. Fuad. XVII. Asır Saz Şairlerinden Kayıkçı Kul Mustafa ve Genç Osman Hikayesi. İstanbul: Evkaf Matbaası, 1930.
45. Köprülüzade, Mehmed Fuad. Influence du chamanisme turco-mongol sur les ordres mystiques musulmans. İstanbul: İstanbul Darülfünunu Türkiyat Enstitüsü, 1929.
46. Kuşeyrî, Abdulkerim. Tasavvuf İlmine Dair Kuşeyri Risalesi. ed. Süleyman Uludağ. Dergah Yayınları, 7. Basım, 2012.
47. Melikoff, Irene. Hacı Bektaş, Efsaneden Gerçeğe. çev. Turan Alptekin. İstanbul: Cumhuriyet Kitapları, 7. Basım, 2010.
48. Mevlânâ, Celâleddîn-i Rûmî. Fîhi Mâ Fîh. çev. Ahmed Avni Konuk. thk. Selçuk Eraydın. İstanbul: İz Yayıncılık, 9. Basım, 2013.
49. Mevlânâ, Celâleddîn-i Rûmî. Mesnevî-i Ma’nevî. çev. Derya Örs-Hicabi Kırlangıç. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 1. Baskı., 2015.
50. Muhâsibî, Ebû Abdullah el-Hâris b. Esed el-. er-Riâye li-Hukûkillâh. ed. Abdülhalim Mahmud. Kahire: Dâru’l-Maârif, 1990.
51. Muslu, Ramazan. Anadolu’da Tasavvuf Yolları. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2017.
52. Ocak, Ahmet Yaşar. “‘Post Mortem’ Eleştirilerin Odağında ‘Kült’ Bir Tarihçi: Fuat Köprülü”. Sosyal ve Kültürel Araştırmalar Dergisi (The Journal of Social and Cultural Studies) 2/4 (2016), 1-17.
53. Ocak, Ahmet Yaşar. Türk Sufiliğine Bakışlar. İstanbul: İletişim Yayınları, 1996.
54. Ögel, Bahaeddin. Türk Mitolojisi. 2 Cilt. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1995.
55. Potapov, L.P. Altay Şamanizmi. çev. Metin Ergun. Konya: Kömen Yayınları, 2012.
56. Rûşenî, Dede Ömer et-Tirevî el-Halvetî. Çobannâme. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi Uşşakî Tekkesi 26-2: 122a-133b.
57. Rûşenî, Dede Ömer et-Tirevî el-Halvetî. Miskînnâme. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Esad Efendi 02641-001: 1a-18b.
58. Sultan Veled. Tercüme-i İntihânâme-i Sultan Veled. çev. İbrahim Hakkı Eroğlu. Konya: Aybil Yayınları, 2012.
59. Sühreverdî, Şihabüddin. Avârifü’l-Meârif. çev. Abdülvehhab Öztük. istanbul: Saadet Yayınevi, 2010.
60. Şimşek, Selami. Hacı Bayrâm-ı Velî Şerhleri. İstanbul: Buhara Yayınları, 2023.
61. Şirvanî, Seyyid Yahya. Şifâü’l-Esrâr. İstanbul: Sufi Kitap, 5. Basım, 2020.
62. Tanyu, Hikmet. Türklerin Dinî Tarihçesi. İstanbul: Türk Kültür Yayını, 1978.
63. Tirmizî, Ebû Îsâ Muhammed b. Îsâ b. Sevre. Hatmu’l-Evliyâ. Beyrut: el-Matbaatu’l-Kâsulikiyye, ts.
64. Tûsî, Ebû Nasr Serrâc. el-Lüma’. çev. Hasan Kâmil Yılmaz. İstanbul: Erkam Yayınları, 2016.
65. Uludağ, Süleyman. “Sülûk”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 38/127-128. İstanbul, 2010.
66. Uludağ, Süleyman. “Velî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 43/25-28. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı, 2013.
67. Uzun, Mustafa İsmet. “Dede Ömer Rûşenî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 9/81-83. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı, 1994.
68. Yörükan, Yusuf Ziya. Türklerin Müslüman Olmadan Evvel Benimsediği Dinler ve Şamanizmin Bu Dinler Üzerine Görülen Tesirleri. ed. Turhan Yörükan. İstanbul: Ötüken Yayınları, 2016.
69. Menâkıb-ı Hacı Bektâş-ı Velî (Vilâyetnâme). thk. Abdülbaki Gölpınarlı. İstanbul: İnkılap Yayınevi, 1958.