Secularization as a Process of Cultural Completion: The Transformation and Reproduction of Religion from Modernity to Digitalization

Öz

Secularization has become one of the cornerstones of the modernity project, based on the assumption that the influence of religion and the religious sphere will diminish, and it has gained importance as a phenomenon that continues to be debated today. This article, however, addresses secularization as a process of cultural completion in the light of relevant discussions. Beyond the dichotomous distinction between religion and the secular sphere, it aims to examine secularization as a process of cultural completion. One of the article’s objectives is to evaluate classical, contemporary, and postsecular approaches within the framework of the concept of cultural completion. Another objective is to determine whether the contemporary presence of religion signifies secularization. In line with these objectives, the article adopts a meta-synthesis approach. Based on this approach, a conceptual assessment is conducted that integrates common themes across diverse perspectives on secularization. Thus, it is emphasized that the fundamental phenomenon supporting secularization becomes evident through the process of cultural completion. In the context of the topic, assessments regarding the future of religion are also included. By taking into account digital ontology-oriented, transhumanist, and futurist perspectives, it is emphasized that these projects essentially support the process of cultural completion. In this context, the article concludes that secularization encompasses the transformation and reproduction of religion and the religious sphere, and that this transformation is supported both today and with regard to the future of religion. Therefore, today there is a need for studies on why and how the religious sphere is produced.

Anahtar Kelimeler

• Sociology of Religion
• Secularization
• Digitalization
• Posthumanism
• Transhumanism
• New Spiritual Movements.

Kültürel Tamamlanma Süreci Olarak Sekülerleşme: Moderniteden Dijitalleşmeye Doğru Dinin Dönüşümü ve Yeniden Üretimi

Öz

Sekülerleşme, her ne kadar modern öncesi toplumlarla da ilişkilendirilmiş olsa da esas itibarıyla modernleşme süreciyle birlikte öne çıkmış, din ve dini alanın etkisinin azalacağı yönündeki varsayımlarla modernite projesinin temel yapı taşlarından biri haline gelmiş ve günümüzde tartışılmaya devam edilen bir olgu olarak önem kazanmıştır. Bu makale de ilgili tartışmalar ışığında olmak üzere sekülerleşmeyi bir kültürel tamamlanma süreci olarak konu edinmiştir. Sekülerleşmenin din ve seküler alan şeklinde beliren dikotomik ayırımın ötesinde bir kültürel tamamlanma süreci niteliğiyle ele alınması amaçlanmıştır. Makalenin hedeflerinden biri, klasik, çağdaş ve postseküler yaklaşımların kültürel tamamlanma kavramı doğrultusunda değerlendirilmesidir. Diğer bir hedef ise dinin günümüzdeki varlığının, sekülerleşme anlamını taşıyıp taşımadığını tespit etmek olmuştur. Hedefler çerçevesinde metasentez niteliğinde kavramsal bir yaklaşım benimsenmiştir. Bu yaklaşımdan hareketle sekülerleşmeyle ilgili ileri sürülen farklı görüşlerdeki ortak temalar dikkate alınarak bunları birleştiren bir kavramsal değerlendirme yapılmıştır. Böylece sekülerleşmeyi destekleyen temel olgunun kültürel tamamlanma süreciyle öne çıktığı üzerinde durulmuştur. Konu çerçevesinde dinin geleceği ile ilgili değerlendirmelere de yer verilmiştir. Dijital ontoloji yanlısı transhümanist ve fütürist görüşler dikkate alınarak ilgili projelerin esasen kültürel tamamlanma sürecini desteklediği üzerinde durulmuştur. Bu bağlamda makalede, sekülerleşmenin dikotomik ayırımın ötesinde ve kültürel tamamlanma çerçevesi içerisinde olmak üzere din ve dini alanın yeniden üretimini içerdiği, bu yöndeki dönüşümün hem günümüzde hem de dinin geleceği doğrultusunda desteklendiği tespit edilmiştir. Dolayısıyla günümüz itibariyle, yani posthüman dönemde, dini alanın niçin ve nasıl üretildiği ekseninde yapılabilecek farklı araştırmalara da ihtiyaç söz konusudur.

Anahtar Kelimeler

• Din Sosyolojisi
• Sekülerleşme
• Dijitalleşme
• Posthümanizm
• Tranhümanizm
• Yeni Manevi Arayışlar.

Kaynakça

1. Ahmedi, E. Ş., ve Ataman, K. (2019). Varoluşsal güvenlik ve sekülerleşme: Eleştirel bir çözümleme. M. A. Kirman ve V. Ertit (Ed.), Sekülerleşme tartışmaları (ss.117-152). Kadim.
2. Altay, D. (2005). McLuhan. N. Rigel (Ed.), Kadife karanlık: 21. yüzyıl iletişim çağını aydınlatan kuramcılar (2. baskı., s. 9-74). Su.
3. Amman, M. T. (2010). Türkiye’de ailenin açık ve örtük sekülerleşmesinin sosyolojik analizi. Aile ve eğitim tartışmalı ilmi toplantı (s. 41-70).
4. Aydınalp, H. (2019). Yerel bir dünyevileşme kavramı: “Özerk dünyevileşmeler”. M. A. Kirman ve V. Ertit (Ed.), Sekülerleşme Tartışmaları (s.153-195). Kadim.
5. Banger, G. (2018). Endüstri 4.0 ve akıllı işletme (2. baskı). Dorlion.
6. Battal, E. (2024). Yeni dini hareketler ve transhümanizm. M. Yeşilyurt (Ed.), Dinler ve transhümanizm (2. baskı, s.187-226). Sonçağ Akademi.
7. Braidotti, R. (2021). İnsan sonrası bilgi (S. Sam ve E. Çaça, Çev.). Kolektif Kitap.
8. Braidotti, R. (2018). İnsan sonrası (2. baskı, Ö. Karataş, Çev.). Kolektif Kitap.

9. Capurro, R. (1999, October 29-30). Beyond the digital. VIPER 99 – International Festival for Film Video and New Media Symposium. Lucerne. http://www.capurro.de/viper.htm
10. Carr, N. (2012). Yüzeysellik: internet bizi aptal mı yapıyor? (İ. Kapaklıkaya, Çev.). Ufuk.
11. Casanova, J. (2014). Modern dünyada kamusal dinler (M. M. Şahin, Çev.). Sakarya Üniversitesi Kültür Yayınları.
12. Castells, M. (2013). Ağ toplumunun yükselişi enformasyon çağı: Ekonomi, toplum ve kültür (3. baskı, E. Kılıç, Çev.). İstanbul Bilgi Üniversitesi.
13. Cevizci, A. (2017). Aydınlanma felsefesi. Say.
14. Coudenhove-Kalergi, R. von. (2021). Teknik apolojisi (B. S. Bey, Çev.). Muhayyel.
15. Cox, H. (2013). Secular city: Secularization and urbanization in theological perspective. Princeton University Press. https://assets.press.princeton.edu/chapters/s10117.pdf
16. Cuche, D. (2013). Sosyal bilimlerde kültür kavramı (T. Arnas, Çev.). Bağlam.
17. Cuche, D. (2004). La notion de culture dans les sciences sociales. La découverte.
18. Çelik, C. (2017). Sekülerleşmenin kuramsal sosyolojik serüveni. Journal of Islamic Research, 28(3), 209-223.
19. Çelik, C. (2025). Sekülerleşmenin ötesi: Post-seküler dünyada din ve İslam’da sekülerleşme. Çizgi.
20. Çiğdem, A. (2015). Aydınlanma düşüncesi (9. baskı). İletişim.
21. Davie, G. (2015). Yeniden kutsallaşma (M. A. Kirman, Çev.). M. A. Kirman ve İ. Çapcıoğlu (Ed), Sekülerleşme: Klasik ve Çağdaş yorumlar (s. 253-276). Otto.
22. Dawkins, R. (2009). Tanrı yanılgısı (10. baskı, T. T. Bilgin, Çev.). Kuzey.
23. Dereli, M. D. (2022). Hervieu-Léger sosyolojisi: Gelenek, din ve hafıza ilişkiselliğinde bir sekülerleşme analizi. İnsan ve Toplum, 12(3), 159-192. https://doi.org/10.12658/M0678
24. Ellul, J. (2003). Teknoloji toplumu (M. Ceylan, Çev.). Bakış.
25. Ergül, N. (2025). Tüketim, dindarlık ve kutsal: Disiplinlerarası bir analiz. İmgelem, (16), 177-222. https://doi.org/10.53791/imgelem.1647678
26. Ertit, V. (2020). Sekülerleşme teorisi (2. baskı). Liberte.
27. Ertit, V. (2024). Can the scope of secularization theory be expanded beyond the modern-Christian-West? Exploring the Alevi experience in Turkey. Journal for the Scientific Study of Religion, 63(4), 977-999. https://doi.org/10.1111/jssr.12937
28. Furseth, I., ve Repstad, P. (2011). Din sosyolojisine giriş: Klasik ve çağdaş kuramlar (İ. Çapcıoğlu ve H. Aydınalp, Çev.). Birleşik.
29. Furseth, I., ve Repstad, P. (2023). Çağdaş sosyologların toplum ve din görüşleri (Ö. F. Darende ve A. Taştan, Çev.). Kimlik.
30. Gülalp, H. (2025). Revisiting the classics on secularization theory. Frontiers in Sociology, 10, 1-10. https://doi.org/10.3389/fsoc.2025.1635582
31. Güneş, D., ve Erdem, R. (2022). Nitel araştırmaların analizi: Meta-sentez. Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 22(2), 81-98.
32. Güngör, Ö. (2023). Sekülerleşme nedir: Kavrama giriş. Ö. Güngör ve Y. Yaralıoğlu (Ed.), Sosyolojik açıdan din ve sekülerleşme el kitabı (s. 1-35). Nobel Akademik.
33. Güvenç, B. (1979). İnsan ve kültür (3. baskı). Remzi.
34. Habermas, J. (1994). Modernlik: Tamamlanmamış bir proje (G. Naliş, D. Sabuncuoğlu ve D. Erksan, Çev.). N. Zekâ (Ed.), Postmodernizm (2. baskı, s. 31-44). Kıyı.
35. Harari, Y. N. (2017). Homo deus (9. baskı, P. N. Taneli, Çev.). Kolektif Kitap.
36. Henry, J. (2020). Bilim devrimi ve modern bilimin kökenleri (4. baskı, S. Değirmenci, Çev.). Küre.
37. Hervieu-Léger, D. (2009). Sekülerleşme, gelenek ve dindarlığın yeni şekilleri: Bazı teorik öneriler. B. Solmaz ve İ. Çapcıpğlu (Ed.), Din sosyolojisi: Klasik ve çeğdaş yaklaşımlar (2. baskı, s. 109-124). Çizgi.
38. Irigaray, L. (2012). Yeni enerji kültürü (D. Çetinkasap, Çev.). Pinhan.
39. Keleş, H. (2024). Hıristiyanlık ve transhümanizm. M. Yeşilyurt (Ed.), Dinler ve Transhümanizm (2. baskı, s. 45-81). Sonçağ Akademi.
40. Kirman, M. A. (2015). Sekülerleşme ve dinin geleceği. M. A. Kirman ve İ. Çapcıoğlu (Ed.), Sekülerleşme: Klasik ve çağdaş Yorumlar (s. 339-354). Otto.
41. Kirman, M. A., ve Sarı, H. (2019). Post-seküler toplumda anlam arayışını ve tasavvufu yol metaforu üzerinden okumak. M. A. Kirman ve V. Ertit (Ed.), Sekülerleşme tartışmaları (s. 197-218). Kadim.
42. Köse, A. (2014). Modernleşme, sekülerleşme ve din ilişkisi üzerine yeni paradigmalar. A. Köse (Ed.), Kutsalın dönüşü (s. 11-39). Timaş.
43. Köse, A. (2025). Dinin geleceği (2. baskı). Nobel Akademik.
44. Kurzweil, R. (2016). İnsanlık 2.0: Tekilliğe doğru biyolojisini aşan insan (M. Şengel, Çev.). Alfa.
45. McLuhan, M. (2007). Gutenberg galaksisi: Tipografik insanın oluşumu (2. baskı, G. Ç. Güven, Çev.). Yapı Kredi.
46. Mirza, G. A. (2018). Yeni dinselleşme eğilimleri ve maneviyat arayışları. Boğaziçi Üniversitesi.
47. Moniz, J. B. (2023). Secularization in Europe: Causes, consequences, and cultural diversity. Religions, 14(3), 423. https://doi.org/10.3390/rel14030423
48. Moreno, M. P. (2024). The secularization of Christianity in postmodernity. Challenges and opportunities in a new context. Pensamiento, 80(309), 785-809. https://doi.org/10.14422/pen.v80.i309.y2024.011
49. Mumford, L. (2017). Teknik ve uygarlık (E. C. Ercan, Çev.). Açılım.
50. Olgun, H. (2012). Hıristiyanlık ve sekülerleşme ilişkisi ya da seküler dindarlığın teolojisi. İnsan&Toplum, 2(4), 135-156. http://dx.doi.org/10.12658/human.society.2.4.M0058
51. Özdemir, M. (2021). Posthüman kavramının çerçevesi ve transhümanizm ve posthümanizm literatürlerinin tarihçesi. M. Tekin ve M. Özdemir (Ed.), Transhümanizm ve posthümanizm: Disiplinlerarası bir çalışma (s. 15-47). Eskiyeni.
52. Özdemir, N. F. (2019). Yeni bilginin dolaşım araçları: 17. yüzyılda İngiltere’de yeni bilginin kamusallaşması. Hiperyayın.
53. Porada, R. (2025). Ecumenism under secularisation. Religions, 16(4), 400. https://doi.org/10.3390/rel16040400
54. Rorty, R. (2005). Anticlericalism and atheism. S. Zabala (Ed.), The future of religion (s. 29-41). Columbia University Press.
55. Rorty, R., Vattimo, G., Zabala, S. (2005). Dialogue: What is religion’s future after metaphysics? S. Zabala (Ed.), The future of religion (s. 55-84). Columbia University Press.
56. Sandelowskı, M., Barroso, J. (2006). Handbook for synthesizing qualitative research. Springer Publishing Company.
57. Second Vatican Council. (1964, November 21). Dogmatic constitution on the church: Lumen gentium.https://www.vatican.va/archive/hist_councils/ii_vatican_council/documents/vat-ii_const_19641121_lumen-gentium_en.html
58. Talmont-Kaminski, K., ve Shults, F. L. (2024). Modern religion as vestigial structure: An evolutionary account of secularisation. Religion, 54(2), 320-332. https://doi.org/10.1080/0048721X.2023.2289421
59. Uzlaner, D. (2025). The decline of religion or its social significance? An unresolved issue in the secularization debate. Religion, 56(1), 65-95. https://doi.org/10.1080/0048721X.2025.2472738
60. Weber, M. (1996). Sosyoloji yazıları (T. Parla, Çev.). H. H. Gerth ve C. W. Mills (Haz.). İletişim.
61. Whitfield, P. (2020). Batı biliminde dönüm noktaları (5. baskı, S. Uslu, Çev.). Küre.
62. Willaime, J.-P. (2017). Dinler sosyolojisi (R. Adıbelli, Çev.). Pinhan.
63. Yel, Ç., ve Polat, K (2025). Yeni toplumsal hareketler bağlamında sosyal medya ve dijital aktivizm: İsrail destekçisi markalara karşı boykot gönderilerinin göstergebilimsel analizi. İmgelem (Yeni Medya Çalışmaları), 237-268. https://doi.org/10.53791/imgelem.1715989
64. Yeşilmen, H. (2022a). Dijital ontolojiye doğru toplumsallığın değişimi ve din. İ. Çapcıoğlu ve F. Çapcıoğlu (Ed.), Dijitalleşme ve din: Teorik yaklaşımlar ve uygulama örnekleri (s. 272-296). Kriter.
65. Yeşilmen, H. (2022b). Teknolojik hinterlant ve din: Sekülerizmin dijital zaferi. Çizgi.
66. Zabala, S. (2005). A religion without theists or atheists. S. Zabala (Ed.), The future of religion (s. 1-27). Columbia University Press.
67. Zabala, S. (Ed.). (2005). The future of religion. Columbia University Press.