Neoklasik Realizm Çerçevesinde Ortadoğuda Şiilik-Vahhabilik Rekabetini Anlamak: Yemen Örneği

Öz

Ortadoğu’da Suudi Arabistan ve İran arasındaki süregelen rekabet, bölgenin temel güvenlik dinamiklerinden birini oluşturmakta ve sıklıkla mezhepsel (Şiilik-Vehhâbîlik) gerilimler üzerinden kendini göstermektedir. Bu rekabetin en belirgin ve yıkıcı tezahürlerinden biri, uzun süredir iç savaşın sürdüğü Yemen’de ortaya çıkmıştır. Bu çalışma, İran ve Suudi Arabistan’ın Yemen politikalarındaki rekabeti şekillendiren dinamikler içinde mezhepsel kimliklerin rolünü neoklasik realizm çerçevesinde analiz etmeyi amaçlamaktadır. Neoklasik Realizm, uluslararası sistemdeki yapısal faktörler (güç dağılımı gibi) ile devletlerin dış politikaları arasında doğrudan bir ilişki kurmak yerine, bu ilişkiye aracılık eden içsel faktörlere odaklanır. Bu bağlamda çalışma, “Yemen’deki Suudi Arabistan-İran rekabetine mezhepsel yönelimlerin etkisi var mıdır ve bu etki neoklasik realizmin tanımladığı hangi içsel ve sistemsel dinamikler aracılığıyla şekillenmektedir?” sorusuna yanıt aramaktadır. Nitel araştırma yöntemlerinin kullanılacağı bu makalede, birincil ve ikincil kaynaklar, resmi raporlar ve akademik literatür taranarak Yemen krizi incelenecektir. Çalışmanın temel argümanı, Suudi Arabistan ve İran’ın Yemen’e yönelik dış politika tercihlerinin yalnızca sistemik zorunluluklarla açıklanamayacağıdır. Aksine, bu tercihler büyük ölçüde mezhepsel kimliklerin (Vehhâbîlik ve Şiilik) araçsallaştırılması yoluyla şekillenmekte ve bu kimlikler, dış politika kararlarını düzenleyen temel iç politik değişkenler olarak işlev görmektedir. Bu çalışma, Yemen vakası üzerinden neoklasik realizmin Ortadoğu’daki vekâlet savaşları ve mezhepsel gerilimleri açıklamada sağladığı analitik katkıyı somutlaştırmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Neoklasik Realizm
• Ortadoğu
• Şiilik
• Suudi Arabistan
• Vehhâbîlik
• Yemen.

Understanding the Shia-Wahhabi Rivalry in the Middle East Through the Lens of Neoclassical Realism: The Case of Yemen

Öz

The ongoing rivalry between Saudi Arabia and Iran is one of the main security dynamics in the Middle East and often appears through sectarian tensions framed as Shiism and Wahhabism. One of the most visible and destructive arenas of this rivalry has been Yemen, where a long civil war has continued for years. This article analyzes the role of sectarian identities in shaping Saudi and Iranian competition in Yemen within the framework of neoclassical realism. Neoclassical realism argues that systemic pressures do not convert into foreign policy in a direct way; they are filtered through domestic factors. In this context, the article asks: Do sectarian orientations affect Saudi Arabia–Iran rivalry in Yemen, and if so, through which systemic and domestic dynamics does this effect take shape? Using qualitative methods, the study relies on document analysis of primary and secondary sources, including official reports and academic research on Yemen. The main argument is that Saudi and Iranian policies toward Yemen cannot be explained only by systemic pressures. Instead, these policies are shaped to a large extent by the instrumentalization of sectarian identities, which works as an important domestic variable in foreign policy decision-making. Focusing on Yemen, the article shows how neoclassical realism can help explain proxy conflicts and sectarian tensions in the Middle East.

Anahtar Kelimeler

• Neoclassical Realism
• Middle East
• Shiism
• Saudi Arabia
• Wahhabism
• Yemen.

Kaynakça

1. Acar, N. (2022). Suudi Arabistan’ın İran’ı dengeleme politikasının değişimi. İran Çalışmaları Dergisi, 6(2), 173-202. https://doi.org/10.33201/iranian.1199897
2. Akdevelioğlu, A., Yeşilyurt, N., ve Erdem, G. (2023). Tarihsel süreklilik ve kopuşlar üzerinden Yemen iç savaşı. Türkiye Orta Doğu Çalışmaları Dergisi, 10(1), 217-254. https://doi.org/10.26513/tocd.1282229
3. Alakel, M., ve Arab, A. N. A. (2025). The Changing Power and Security Dynamics in the Middle East. İmgelem, (16), 203-240. https://doi.org/10.53791/imgelem.1601955
4. Alfoneh, A. (2013). The Revolutionary Guards’ Role in Iranian Politics. American Enterprise Institute for Public Policy Research.
5. Anadolu Ajansı. (2015). Yemen’de kararlılık fırtınası operasyonu. https://www.aa.com.tr/tr/dunya/yemende-kararlilik-firtinasi-operasyonu/63227 (Erişim tarihi: 09.01.2026).
6. Anadolu Ajansı. (2016). Suudi Arabistan-İran gerilimi ve mezhepsel savaş tehlikesi. https://www.aa.com.tr/tr/dunya/suudi-arabistan-iran-gerilimi-ve-mezhepsel-savas-tehlikesi/500827
7. Avcı, S. (2022). İran dış politikasında Şii hilali. İslam Medeniyeti Dergisi, 8(50), 107-132.
8. Ayhan, V. (2009). Yemen’de iç savaş: Aktörler, amaçlar ve bölgesel etkiler bağlamında bir analiz. Orta Doğu Analiz, 1(10), 41-50.

9. BBC. (2015, 26 Mart). Erdoğan: “İran Yemen’deki güçlerini çekmeli”. BBC News Türkçe. https://www.bbc.com/turkce/haberler/2015/03/150326_erdogan_yemen
10. BBC. (2025, 4 Ocak). İran’ın direniş ekseni ayakta kalabilecek mi?. BBC News Türkçe. https://www.bbc.com/turkce/articles/ced87ggl24jo
11. Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi. (2020). Letter dated 27 January 2020 from the Panel of Experts on Yemen addressed to the President of the Security Council (S/2020/70). https://digitallibrary.un.org/record/3850088?v=pdf
12. Bodur, H. E. (2003). Vahhabi hareketi ve küresel terör. Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, (2), 7-20.
13. Bonnefoy, L. (2012). Salafism in Yemen: Transnationalism and religious identity. Hurst & Company.
14. Brands, H. (2014). What good is grand strategy? Power and purpose in American statecraft from Harry S. Truman to George W. Bush. Cornell University Press.
15. Byman, D. (2016). Understanding proxy warfare in the Middle East. Brookings Institution.
16. Caferoğlu, O. C., ve Ünal, S. (2024). The role of Shiism in the foreign policy of the Islamic Republic of Iran. Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (62), 333–352. https://doi.org/10.30794/pausbed.1308917
17. Commins, D. (2006). The Wahhabi mission and Saudi Arabia. I.B. Tauris.
18. Çakmaktaş, N. (2024). Vehhabiliğin Temel Düşünce Esaslarının Teopolitik Analizi. Divan: Disiplinlerarası Çalışmalar Dergisi. 29(57). 83-112. https://doi.org/10.20519/divan.1539777
19. Çapar, G., ve Koç, E. (2023). İran ve Suudi Arabistan ilişkilerindeki çatışma dinamikleri: Bölgesel güç mücadelesinin kimlik perspektifinden incelenmesi. Savunma Bilimleri Dergisi, 1(43), 23-49.
20. Davutoğlu, A. (2001). Stratejik derinlik: Türkiye’nin uluslararası konumu (8. bs.). İstanbul: Küre Yayınları.
21. Domazeti, R. (2019). Yemen raporu: Çöken devletin enkazında barışı arayan bir halk. İNSAMER.
22. Ehteshami, A., ve Zweiri, M. (2011). Iran and the rise of its neoconservatives: The politics of Tehran’s silent revolution. I. B. Tauris.
23. Ersoy, E., (2017). Realizm. Ramazan Gözen (Ed.), Uluslararası İlişkiler Teorileri içinde (ss. 165-197). İletişim Yayıncılık.
24. Fraihat, I. (2016). Unfinished revolutions: Yemen, Libya and Tunisia after the Arab Spring. Yale University Press.
25. Gause, F. G. III. (2014). Beyond sectarianism: The new Middle East cold war (Brookings Doha Center Analysis Paper No. 11. Doha: Brookings Doha Center.
26. Hashemi, N., ve Postel, D. (Ed.). (2017). Sectarianization: Mapping the new politics of the Middle East. Hurst & Company.
27. Haykel, B. (2013). On the nature of Salafi thought and action, R. Meijer (Ed.), Global Salafism: Islam’s new religious movement içinde (249-250), Oxford University Press.
28. İnat, K., Kurt, V., Yeğin, A., Gürler, R. T., Özdemir, Ö. B., Özdemirci, A. S., ve Akdoğan, İ. (2016). İran-Suudi Arabistan rekabetinin bölgesel yansımaları. SETA Yayınları.
29. Juneau, T. (2016). Saudi Arabia and the Yemen War: A reluctant and hesitant military power. Canadian Foreign Policy Journal, 22(2), 184-196.
30. Kardaş, Ş. (2015). Mezhepçilik siyasetinde direnmek. Orta Doğu Analiz, 7(67), 8-9.
31. Kocatepe, D. (2017). Suudi Arabistan-İran rekabeti: Mezhep görünümlü çıkar çatışması. Bölgesel Araştırmalar Dergisi, 1(2), 67-101.
32. Kurt, V. (2019). Arap isyanları sonrasında Ortadoğu’da vekalet savaşları: Yemen örneği. International Journal of Political Science and Urban Studies, 7(1), 307-326. https://doi.org/10.14782/ipsus.541337
33. Lobell, S. E., ve Ripsman, N. M. ve Taliaferro, J. W. (Ed.). (2009). Neoclassical realism, the state, and foreign policy. Cambridge University Press.
34. Nasr, S. V. R. (2006). The Shia revival: How conflicts within Islam will shape the future. Norton.
35. Neo, R. (2020). Religious securitisation and institutionalised sectarianism in Saudi Arabia, Critical Studies on Security, 8(3), 203-222. Doi: 10.1080/21624887.2020.1795479
36. Onat, H. (1997). Şiiliğin doğuşu meselesi. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 36(1-2), 79-118.
37. Öztürk, S. (2019a). Nedenleri ve sonuçları bağlamında Yemen savaşı. Avrasya Etüdleri, (55), 83-98.
38. Öztürk, S. (2019b). Zeydiliğin tarihsel süreçte oluşumu ve Zeydiliğin İmamiyye ve İran ile ilişkisi. Liberal Düşünce Dergisi, 24(94), 89-106.
39. Parawati, E. D. (2024). The global impact of Wahhabism: Saudi Arabia’s ideological expansion and geopolitical influence. Islamic Thought Review, 2(2), 93-104.
40. Rakel, E. P. (2009). Power, Islam, and political elite in Iran: A study on the Iranian political elite from Khomeini to Ahmadinejad. Leiden: Brill.
41. Reyhanoğulları, M., ve Özgen, N. (2023). Suriye krizi ve İran’ın inşacı politikaları: “Şii Hilali” üzerine bir değerlendirme. Ege Coğrafya Dergisi, 32(1), 115-134.
42. Ripsman, N. M., Taliaferro, J. W., ve Lobell, S. E. (2016). Neoclassical realist theory of international politics. Oxford University Press.
43. Rose, G. (1998). Neoclassical realism and theories of foreign policy. World Politics, 51(1), 144-172.
44. Sariteke, İ., ve Kahraman, Ö. F. (2021). Türkiye-Yemen ilişkileri. 20. Yüzyılda Türkiye-Orta Doğu İlişkileri içinde (591-606). Pegem Akademi Yayıncılık.
45. Seyedi Asl, S. (2022). Suudi Arabistan’ın Kafkasya ve Orta Asya’da Vehhabilik politikası. Asya Araştırmaları Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi, 6(1), 89-102.
46. Sovgatov, İ., Kurt, A. 2023. Kolektif/grup kimliğinin oluşmasında ritüellerin etkisi: Caferilerde Muharrem ve Aşura örneği. Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi, 10(6), 2308-2328.
47. TDV İslam Ansiklopedisi. (t.y.). Bid’at, https://islamansiklopedisi.org.tr/bidat. (Erişim tarihi: 09.01.2026).
48. TDV İslam Ansiklopedisi. (t.y.). Ehl-i Tevhid, https://islamansiklopedisi.org.tr/ehl-i-tevhid. (Erişim tarihi: 09.01.2026).
49. TDV İslam Ansiklopedisi. (t.y.). Hakem Vakası. https://islamansiklopedisi.org.tr/hakem-vakasi. (Erişim tarihi: 09.01.2026).
50. TDV İslam Ansiklopedisi. (t.y.). Kerbela Olayı. https://islamansiklopedisi.org.tr/kerbela#1. (Erişim tarihi: 09.01.2026).
51. TDV İslam Ansiklopedisi. (t.y.). Mustazaf, https://islamansiklopedisi.org.tr/mustazaf. (Erişim tarihi: 09.01.2026).
52. TDV İslam Ansiklopedisi. (t.y.). Sıffin Savaşı. https://islamansiklopedisi.org.tr/siffin-savasi. (Erişim tarihi: 09.01.2026).
53. TDV İslam Ansiklopedisi. (t.y.). Şirk, https://islamansiklopedisi.org.tr/sirk. (Erişim tarihi: 09.01.2026).
54. TDV İslam Ansiklopedisi. (t.y.). Velayet-i Fakih, https://islamansiklopedisi.org.tr/velayet-i-fakih. (Erişim tarihi: 09.01.2026).
55. Zubaida, S. (2014). Sectarian dimensions. Middle East Journal, 68(2), 318-322.