Dijitalleşen Toplumun Yeni Eşitsizlik Biçimi: Dijital Eşitsizlik ve Türkiye’deki Göstergeleri

Öz

Araştırma, günümüz toplumlarında dijital sermayeden kaynaklanan dijital eşitsizliği belirtmeyi ve Türkiye’deki göstergelerini ortaya çıkarmayı amaçlamaktadır. Araştırma “tepkisiz araştırma” modellerinden “var olan istatistikler/belgeler araştırmasına” dayanmaktadır. Bu araştırmada doküman tekniği kullanılarak Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) tarafından yayınlanan “Hanehalkı Bilişim Teknolojileri Kullanım Araştırması” verileri toplanmıştır. Verilerin analizi için ikincil veri analizi yöntemine başvurulmuştur. Elde edilen veriler cinsiyet, yaş, eğitim düzeyi ve yaşanılan bölge değişkenlerine göre analiz edilerek Türkiye’deki dijital eşitsizlik göstergeleri ortaya konmaya çalışılmıştır. Bu kapsamda cinsiyet değişkenine göre internet kulanım oranları incelendiğinde kadınların erkeklere oranla daha eşitsiz durumda olduğu tespit edilmiştir. Yaş değişkenine göre 16-24 yaş ile 25-34 yaşlar arası bireylerin internet kullanım oranlarının 45–54, 55–64 ve 65–74 yaşlar arası bireylerin internet kullanım oranlarına göre anlamlı derecede farklılık yarattığı görülmektedir. Özellikle yaşlı bireylerin diğer bireylere göre daha eşitsiz konumda olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Eğitim düzeyine göre veriler incelendiğinde eğitim düzeyi düşük olan (hiç okul bitirmeyen) bireylerin diğer eğitim seviyesine sahip bireylere göre daha eşitsiz olduğu görülmektedir. Yaşanılan bölgeye göre internet kullanım oranları incelendiğinde İstanbul (TR1), Ege (TR3), Doğu Marmara (TR4) ve Batı Anadolu (TR5) bölgelerinin Kuzeydoğu Anadolu (TRA), Ortadoğu Anadolu (TRB) ve Güneydoğu Anadolu (TRC) bölgelerine oranla daha yüksek seviyede internet kullanım oranına sahip olduğu tespit edilmiştir. Böylece Türkiye’deki dijital eşitsizliklerin göstergeleri ortaya çıkarılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Dijitalleşme
• Dijital Toplum
• Dijital Sermaye
• Dijital Eşitsizlik
• Türkiye’de Dijital Eşitsizlik.

The New Form of Inequality in the Digitalizing Society: Digital Inequality and Its Indicators in Türkiye

Öz

The research aims to identify digital inequality stemming from digital capital in today's societies and reveal its indicators in Türkiye. The research is based on “existing statistics/document research”, a type of “non-reactive research” model. In this research, the data of the “Household Information and Communication Technologies (ICT) Usage Survey” published by the Turkish Statistical Institute (TURKSTAT / TUIK) was collected using the document technique. Secondary data analysis method was used to analyze the data. The obtained data was analyzed according to variables such as gender, age, education level, and region of residence to reveal indicators of digital inequality in Türkiye. In this context, when internet usage rates are examined according to the gender variable, it has been determined that women are in a more unequal situation compared to men. Based on age, the internet usage rates of individuals aged 16-24 and 25-34 differed significantly from those aged 45-54, 55-64, and 65-74. It was concluded that older individuals, in particular, are in a more unequal position than other individuals. An examination of data by education level reveals that individuals with lower education levels (those who have never completed school) are more unequal than those with other educational levels. An examination of internet usage rates by region reveals that the Istanbul (TR1), Aegean (TR3), Eastern Marmara (TR4), and Western Anatolia (TR5) regions have higher internet usage rates than the Northeastern Anatolia (TRA), Central Eastern Anatolia (TRB), and Southeastern Anatolia (TRC) regions. Thus, indicators of digital inequalities in Turkey have been revealed.

Anahtar Kelimeler

• Digitalization
• Digital Society
• Digital Capital
• Digital Inequality
• Digital Inequality in Türkiye.

Kaynakça

1. Altuışık, R., Coşkun, R., Bayraktaroğlu, S., ve Yıldırım, E. (2004). Sosyal bilimlerde araştırma yöntemleri: SPSS uygulamalı (3. bs.). Sakarya Kitabevi.
2. Arklan, Ü., Soy, S., ve Sandıkcı, Y. T. (2022). İnsan ve toplumun dijitalleşmesi: İletişim.
3. E. Eke ve M. T. Uysal (Ed.), Dijital insan ve dijital toplum: Geçmiş, bugün ve gelecek perspektifi (ss. 159-186). Nobel Akademik Yayıncılık.
4. Babbie, E. (2010). The practice of social research (12th ed.). Wadsworth Cengage Learning.
5. Baştürk Akça, E., ve Kaya, B. (2016). Toplumsal cinsiyet eşitliği perspektifinden dijital bölünme ve farklı yaklaşımlar. Intermedia International e-Journal, 3(5), 301-319.
6. Beyaz Özbey, İ. (2022). Dijitalleşme, sosyal medya ve risk toplumu. İmgelem, 6(10), 141-158.
7. Bourdieu, P. (1986). The forms of capital. J. G. Richardson (Ed.), Handbook of theory and research for the sociology of education (ss. 241-258). Greenwood Press.
8. Bourdieu, P. (1995). Pratik nedenler: Eylem kuramı üzerine (H. Tufan, Çev.). Kesit Yayıncılık.

9. Bourdieu, P., ve Wacquant, L. (2014). Düşünümsel bir antropoloji için cevaplar (N. Ökten, Çev.). İletişim Yayınları.
10. Büyükbingöl, A. (2021). Toplum 5.0’a doğru: Süper akıllı toplumun inşası. Astana Yayınları.
11. Castells, M. (2008a). Enformasyon çağı: Ekonomi, toplum ve kültür (Cilt 1: Ağ toplumunun yükselişi) (E. Kılıç, Çev.; 2. bs.). İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
12. Castells, M. (2008b). Enformasyon çağı: Ekonomi, toplum ve kültür (Cilt 3: Binyılın sonu) (E. Kılıç, Çev.; 2. bs.). İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
13. Cheng, H. G., ve Phillips, M. R. (2014). Secondary analysis of existing data: Opportunities and implementation. Shanghai Archives of Psychiatry, 26(6), 371-375.
14. Ekiz, D. (2015). Bilimsel araştırma yöntemleri (4. bs.). Anı Yayıncılık.
15. Jourdain, A., ve Naulin, S. (2016). Pierre Bourdieu’nün kuramı ve sosyolojik kullanımları (Ö. Elitez, Çev.). İletişim Yayınları.
16. Marx, K. (2011). Kapital: Cilt I (M. Selik ve N. Satlıgan, Çev.). Yordam Kitap.
17. Memişoğlu Gökbınar, D., ve Aktaş, D. (2022). İnsan ve toplumun dijitalleşmesi: Nüfus.
18. E. Eke ve M. T. Uysal (Ed.), Dijital insan ve dijital toplum: Geçmiş, bugün ve gelecek perspektifi (ss. 217-249). Nobel Akademik Yayıncılık.
19. Neuman, L. W. (2016). Toplumsal araştırma yöntemleri: Nitel ve nicel yaklaşımlar (Cilt 2; S. Özge, Çev.; 8. bs.). Yayınodası Yayıncılık.
20. Norris, P. (2000). The worldwide digital divide: Information poverty, the Internet and development. London School of Economics and Political Science.
21. Ragnedda, M. (2018). Conceptualizing digital capital. Telematics and Informatics, 35(8), 2366-2375. https://doi.org/10.1016/j.tele.2018.10.006
22. Türkiye İstatistik Kurumu. (2025). Hanehalkı bilişim teknolojileri (BT) kullanım araştırması: 2004–2025. https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Hanehalki-Bilisim-Teknolojileri-(BT)-Kullanim-Arastirmasi-2025-53925
23. Uysal, M. T., ve Eren Tan, G. (2022). Dijital insan ve toplumun dijitalleşmesi: Kültür.
24. E. Eke ve M. T. Uysal (Ed.), Dijital insan ve dijital toplum: Geçmiş, bugün ve gelecek perspektifi (ss. 187-216). Nobel Akademik Yayıncılık.
25. van Dijk, J. (2020). The network society (4th ed.). Sage.
26. Wallace, R. A., ve Wolf, A. (2012). Çağdaş sosyoloji kuramları (M. R. Ayas ve L. Elburuz, Çev.). Doğu-Batı Yayınları.