Sivil Din Teorisinin Paradigmatik İnşası: Bellah, Durkheim ve Rousseau Arasında

Öz

Bu çalışma, sivil din olgusunun yalnızca ABD bağlamında ortaya çıkmış özgün bir fenomen olmadığını; tarihsel ve düşünsel kökenlerinin Rousseau ve Durkheim gibi klasik düşünürlere kadar uzandığını ortaya koymaktadır. Bellah’ın katkısı, mevcut sosyolojik birikimi sistematik bir çerçevede yorumlayarak “sivil din”i teorik bir kavram hâline getirmesidir. Genel olarak değerlendirilirse sivil din, modern toplumlarda dinin tamamen ortadan kalkmadığını; aksine yeni semboller, ritüeller ve ulusal mitler aracılığıyla dönüştürülerek varlığını sürdürdüğünü gösteren önemli bir kavramsal çerçeve sunmaktadır. 1960’lı yıllarda Talcott Parsons ve öğrencisi Robert Bellah gibi bazı sosyologlar, modern Amerika gibi toplumların, kurumsal düzenlemeleri ile tarihsel kutlamalarına kutsal özellikler atfettiklerini ileri sürerek, “kurumsal din”den ayrı bir ‘sivil din’ görüşü ortaya atmışlardı. Bu teoriye göre, Amerikan yaşam biçimi, Hıristiyanlığın bir uzantısı olmaktan ziyade, kendine özgü inançlar, ritüeller ve semboller etrafında şekillenen, bağımsız bir inanç sistemi niteliği taşır. Bu çerçevede ortaya çıkan modern kent merkezli bir “dünyevi din”; bireyselcilik, faydacılık ve kişisel başarıyı yüceltir. Bu çalışmada bu teorinin ontolojisine ve bazı kaynakların değiniş biçimlerine inme amacını taşımaktayız. Sivil din teorisinin ayak sesleri Robert N. Bellah’tan çok önce gelmeye başlamış ve kendisi de birçok düşünürden etkilenmiştir. Bunu Durkheim’dan Rousseau’ya klasik sosyolog ve düşünürlerde görebilmekteyiz. Bu sosyolojik teorik olgunlaşmasından sonra Bellah’a buna isim koymak kalmıştır. Peki neydi onu bu teoriye iten ve bunu paradigmaya dönüştüren şey? İşte bu soru, çalışmamızın temel problemini teşkil etmektedir. Çalışma, nitel bir yöntem izleyecek ve içerik analizi tekniği kullanılarak nihayete erdirilecektir. Bu çalışmanın önceki araştırmalardan en önemli farkı ve değeri, sivil din teorisini yalnızca Bellah’ın kavramsallaştırmasıyla sınırlı tutmayıp, onun ontolojik temellerini ve tarihsel kökenlerini klasik ve çağdaş düşünürlerin fikirleriyle ilişkilendirerek incelemesidir.

Anahtar Kelimeler

• Din Sosyolojisi
• Robert N. Bellah
• Sivil Din
• Toplum
• Kültür.

The Paradigmatic Construction of Civil Religion Theory: Between Bellah, Durkheim and Rousseau

Öz

This study reveals that the phenomenon of civil religion is not just a unique phenomenon that emerged in the US context; its historical and intellectual origins extend to classical thinkers such as Rousseau and Durkheim. Bellah's contribution is transforming "civil religion" into a theoretical concept by interpreting the existing sociological knowledge within a systematic framework. When evaluated generally, civil religion presents an important conceptual framework showing that religion has not completely disappeared in modern societies; on the contrary, it continues to exist by being transformed through new symbols, rituals, and national myths. In the 1960s, some sociologists like Talcott Parsons and his student Robert Bellah put forward the concept of a 'civil religion' distinct from 'institutional religion,' arguing that societies like modern America attribute sacred qualities to their institutional arrangements and historical celebrations. According to this theory, the American way of life represents an independent belief system shaped around its own beliefs, rituals, and symbols, rather than being an extension of Christianity. A "secular religion" emerging from this framework, centered in modern cities, glorifies individualism, utilitarianism, and personal achievement. In this study, we aim to explore the ontology of this theory and how various sources have approached it. Accordingly, the footsteps of civil religion theory began to appear well before Robert N. Bellah, and he himself was influenced by many thinkers. We can see this in classical sociologists and thinkers from Durkheim to Rousseau. After this sociological theoretical maturation, it was left to Bellah to name it. So what was it that pushed him toward this theory and transformed it into a paradigm? This question constitutes the fundamental problem of our study. The study will follow a qualitative method and will be completed using content analysis technique. The difference of this study from previous research is that it does not limit civil religion theory to Bellah's conceptualization alone, but examines its ontological foundations and historical roots by relating them to the ideas of classical and contemporary thinkers.

Anahtar Kelimeler

• Sociology of Religion
• Robert N. Bellah
• Civil Religion
• Society
• Culture.

Kaynakça

1. Albayrak, H. Ş. (2018). ABD’de Din-Devlet İlişkileri. İz Yayıncılık.
2. Alexander, J. C. (2006). The Civil Sphere. Oxford University Press.
3. Alexander, J. C. (2011). Performance and Power. Polity Press.
4. Ataman, K. (2014). Ulus Olmanın Kutsal Temeli: Sivil Din. Sentez Yayınları.
5. Ataman, K., ve Vaughan, K. (2017). When Civil Religion Becomes Political Religion: The Special Case of Great Britain. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 58(2), 145-159. Https://Doi.Org/10.1501/Ilhfak_0000001475
6. Bal, H. (2019). Toplumsal Yapı ve Kurumlar. Sentez Yayıncılık.
7. Bauman, Z. (1997). Postmodernity And İts Discontents. Polity Press.
8. Bauman, Z. (2000). Liquid Modernity. Polity Press.

9. Bayram, K. (2025). Sosyal Bütünleşme ve Din Teorileri: Çağdaş, Klasik ve Türkiye. DTA Yayıncılık.
10. Bellah, R. N. (1964). Religious Evolution. American Sociological Review, 29(3), 358-374.
11. Bellah, R. N. (1967). Civil Religion in America. Daedalus, 96(1), 1-21.
12. Bellah, R. N. (1991). Beyond Belief: Essays on Religion in A Post-Traditional World. University of California Press.
13. Bellah, R. N. (1997). Meaning and Modernity. University of California Press.
14. Bellah, R. N., Madsen, R., Sullivan, W. M., Swidler, A., ve Tipton, S. M. (1985). Habits of The Heart: Individualism And Commitment in American Life. University of California Press.
15. Bellah, R. N., ve Hammond, P. E. (Eds.). (1980). Varieties of Civil Religion. Harper & Row.
16. Bodur, H. E. (2004). Küreselleşmenin Dinî Alandaki Etkisi ve Ulus-Devlet. Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 1(4), 9-26.
17. Casanova, J. (2021). Religion, Nationalism, and Civilizational İdentities. Sociology Of Religion, 82(2), 135-161. Https://Doi.Org/10.1093/Socrel/Srab003
18. Ceylan, C. (2015). İslam’da Sivil Din Ne Anlama Gelir? Liberal Düşünce Dergisi, (78), 61-73.
19. Christopher, B. (2023). Jean-Jacques Rousseau. E. N. Zalta ve U. Nodelman (Eds.), in The Stanford Encyclopedia of Philosophy. Metaphysics Research Lab.
20. Cipriani, R. (2014). Din Sosyolojisi: Tarih ve Teoriler (A. Coşkun, Çev.). Rağbet Yayınları.
21. Davie, G., ve Aydınalp, H. (2014). Din Sosyolojisi. Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, (28), 217–230.
22. Davis, W. (2004). Din Sosyolojisi (İ. Çapcıoğlu, Çev.). Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 45(2), 291-307. Https://Doi.Org/10.1501/Ilhfak_0000000185
23. Dobbelaere, K. (2015). Sekülerleşmenin Anlamı ve Kapsamı. M. A. Kirman ve İ. Çapçıoğlu (Ed.), Sekülerleşme: Klasik ve Çağdaş Yaklaşımlar (M. S. Ünal, Çev.). Otto Yayınları.
24. Durkheim, E. (2018). Dinî Hayatın İlkel Biçimleri (3. Baskı; F. Aydın, Çev.). Eski Yeni Yayınları.
25. Düzce, M. (2020). Sivil Din ve Politik Din Kavramlarına Teorik Bir Bakış. Bilimname, 2020(40), 385-411. Https://Doi.Org/10.28949/Bilimname.670668
26. Furseth, I., ve Repstad, P. (2020). Din Sosyolojisine Giriş: Klasik ve Çağdaş Kuramlar (2. Baskı; İ. Çapçıoğlu ve H. Aydınalp, Çev.). Atıf Yayınları.
27. Giddens, A., ve Altaylar, G. (2010). Sosyoloji: Başlangıç Okumaları. Say Yayınları.
28. Giddens, A., ve Turner, J. (Eds.). (2013). Günümüzde Sosyal Teori (Ü. Tatlıcan, Çev.). Say Yayınları.
29. Gorski, P. S., ve Perry, S. L. (2022). The Flag And The Cross: White Christian Nationalism and the Threat to American Democracy. Oxford University Press.
30. Günay, Ü. (2012). Din Sosyolojisi (11. Baskı). İnsan Yayınları.
31. Karel, D. (1986). Civil Religion and the İntegration of Society: A Theoretical Reflection and an Application. Japanese Journal Of Religious Studies, 13(2), 128-147.
32. Kirman, M. A. (2016). Batıl İnanç. Din Sosyolojisi Sözlüğü. Karahan Kitabevi.
33. Kobya, M. (2015). Din Sosyolojisinde Dinî Davranış Kuramları. AİBÜ İlahiyat Fakültesi Dergisi, 3(5), 50-63.
34. Köse, A. (2001). Modernleşme–Sekülerleşme İlişkisi Üzerine Yeni Paradigmalar. Liberal Düşünce, 6(24), 150-165.
35. Marshall, G. (1999). Etnik Gruplar. Sosyoloji Sözlüğü (O. Akınhay ve D. Kömürcü, Çev.). Bilim ve Sanat Yayınları.
36. Marty, M. E. (1987). American Civil Religion: What Americans Hold Sacred. Harper & Row.
37. Özay, M. (2020). Sekülerleşme ve Din: Batı’da Sekülerleşme Teorileri ve Tartışmaları (2. Baskı). İbn Haldun Üniversitesi Yayınları.
38. Pintér, K. (2016). American Civil Religion: Revisiting A Concept After 50 Years. AMERICANA: E-Journal Of American Studies İn Hungary, 12(2), 126–157.
39. Rousseau, J.-J. (1978). The Social Contract Or Principles Of Political Right. Penguin Books.
40. Rousseau, J.-J. (1992). Discourse On The Origin and Foundations of İnequality Among Men (D. A. Cress, Çev.). Hackett Publishing Company.
41. Rousseau, J.-J. (2012). Toplum Sözleşmesi (S. Eyüboğlu ve V. Günyol, Çev.). Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
42. Şentürk, R. (1998). Amerika’da Din Sosyolojisinin Son Otuz Yılı (1960–1990). İslam Araştırmaları Dergisi, 1(2), 91-142.
43. Şimşek, S. (2015). Polisliğin Kronik Hastalığı: Kinizm. Hitit Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 8(1), 253-271. https://doi.org/10.17218/husbed.84294
44. Tannenbaum, D. G. (2005). Siyasi Düşünce Tarihi: Filozoflar ve Fikirleri (F. Demirci, Çev.). Adres Yayınları.
45. Ünal, M. S. (2011). Dinsel Bireycilik. Açılım Kitap.
46. W. Noble, D. (1982). Robert Bellah, Civil Religion, And The American Jeremiad. Journal Of the American Academy of Religion, 50(1), 21–39.
47. Weber, M. (2012). Din Sosyolojisi (E. Fischoff, Ed.; L. Boyacı, Çev.). Yarın Yayıncılık.