Çocuksuzluğa “Gönüllü” Olmak: Damgalanma ve Baş Etme Stratejileri

Öz

Bu çalışma, gönüllü çocuksuzluk deneyiminin toplumsal damgalama pratiklerini ve bu damgalara karşı geliştirilen baş etme taktiklerini açığa çıkarmayı hedeflemektedir. Nitel araştırma desenlerinden biri olan gömülü teori deseniyle kurgulanan çalışmada, amaçlı ve kartopu örnekleme tekniğiyle bir arada ulaşılan yirmi dört gönüllü çocuksuz bireyle derinlemesine görüşmeler gerçekleştirilmiştir. Sahadan elde edilen veriler, sürekli karşılaştırmalı analiz tekniğiyle çözümlenmiş ve analizin nihayetinde temaların ilişkisel olarak ortaklaştığı eksen “normatif sapma” olarak belirlenmiştir. Bu sapma pratiği, gönüllü çocuksuzların ebeveynliği bilinçli bir şekilde reddetmelerinin ötesinde, toplumsal normlarla kesintisiz müzakere süreçleri doğrultusunda kendilerini yeniden konumlanmalarına işaret etmiştir. Bulgular, gönüllü çocuksuzluk deneyiminin toplumsal etkileşimler, kimlik inşaları ve ilişkisel stratejiler içerisinde çok katmanlı bir yapıya tekabül ettiğini göstermektedir. Katılımcılar, farklı sosyal bağlamlarda ilişkisel, ahlaki, karaktere yönelik ve toplumsal cinsiyet temelli olmak üzere farklı damga tipleriyle karşılaşmakta ve buna karşılık bazı damgaları kabul ederek bazılarını yeniden anlamlandırarak baş etme stratejileri geliştirmektedirler. Bu doğrultuda damgaları ebeveynlere yöneltebilmekte, kimlik inşası anlatılarını görünür kılabilmekte, alternatif sosyal ağlar inşa etmekte ve toplumsal meşruiyet arayışına yönelebilmektedirler. Neticede açığa çıkan bütünlüklü tablo, gönüllü çocuksuzluğun sabit bir toplumsal konumdan daha ziyade toplumsal etkileşimlerle yeniden şekillenen ilişkisel bir süreç olduğunu göstermektedir. Bu süreç, hem normatif kodların neredeyse bütünüyle reddedildiği hem de geliştirilen stratejilerle bu normlara uyum üreten akışkan bir yerleşikliğe işaret etmiş böylelikle toplumsal damgalar ile damgalara verilen karşılıklı etkileşimin gönüllü çocuksuzluk deneyimini anlamlandıran ana unsur olduğu ortaya çıkmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Gönüllü Çocuksuzluk
• Aile
• Toplumsal Damgalar
• Normatif Sapma.

Being ‘Voluntarily’ Childfree: Stigmatization and Coping Strategies

Öz

This study uncovers social stigmatization practices toward voluntarily childless individuals and their coping tactics. Adopting a qualitative grounded theory design, the research utilizes in-depth interviews with 24 voluntarily childless participants selected through purposive and snowball sampling. Data were analyzed using the constant comparative method, revealing normative deviance as the central axis where themes relationally converge. Beyond a mere conscious refusal of parenthood, this deviance reflects a process where individuals reposition themselves through continuous negotiations with social norms. The findings show that voluntary childlessness constitutes a multilayered structure within social interactions, identity constructions, and relational strategies. In various social contexts, participants encounter relational, moral, character based, and gendered stigmas. In response, they develop coping strategies by accepting certain labels while reframing others. Consequently, they redirect stigmas toward parents, make identity building narratives visible, construct alternative social networks, or seek social legitimacy. Ultimately, voluntary childlessness emerges as a relational process reshaped by social interactions rather than a fixed social standing. This process points to a fluid settlement involving both the near total rejection of normative codes and adaptation to them through developed strategies. Thus, the reciprocal interaction between social stigmas and coping responses constitutes the primary element defining the voluntary childlessness experience.

Anahtar Kelimeler

• Voluntary Childlessness
• Family
• Social Stigma
• Normative Deviance.

Kaynakça

1. Altıparmak, İ. B., ve Yılmaz, S. (2024). Özel Gereksinimli Çocuk Sahibi Olan Annelerin Günlük Yaşamlarında Toplumsal Cinsiyet Etkisi. İmgelem, 14, 425-454. https://doi.org/10.53791/imgelem.1488612
2. Baş, E., ve Cengiz, E. (2018). Üniversite Öğrencilerinin Evlilik ve Aileyi Anlamlandırma Biçimleri: Karadeniz Teknik Üniversitesi Örneği. İmgelem, 2(2), 5-27. https://izlik.org/JA63EY29GZ
3. Beck, U., ve Beck-Gernsheim, E. (2012). Aşkın Normal Kaosu (N. Ermiş, Çev.). İmge Kitabevi.
4. Bicharova, M., Lebedeva, I., ve Karabushchenko, P. (2015). Russian Childfree Community: Reality and Illusions. Procedia - Social and Behavioral Sciences, 925-932. https://doi.org/10.1016/j.sbspro.2015.11.674
5. Blackstone, A. (2023). Gönüllü Çocuksuzluk:Aileyi Baştan Tanımlayan ve Yeni Bir Bağımsızlık Çağı Yaratan Hareket (H. Dikmen, Çev.). İletişim Yayınları.
6. Callan, V. J. (1983). The voluntarily childless and their perceptions of parenthood and childlessness. Journal of Comparative Family Studies, 14(1), 87-96. https://doi.org/10.3138/jcfs.14.1.87
7. Charmaz, K. (2000). Grounded Theory: Objectivist and Constructivist Methods. N. K. Denzin, ve Y. S. Lincoln, Handbook of Qualitative Research içinde (ss. 509-535). SAGE Publications.
8. Connell, R. W., ve Messerschmidt, J. W. (2005). Hegemonic Masculinity: Rethinking the Concept: Rethinking the Concept. Gender & Society, 19(6), 829-859. https://doi.org/10.1177/0891243205278639

9. Eke, P. (2022). Tercihen Çocuksuz: Kadınlık Arzuları Değişirken. NotaBene Yayınları.
10. Emirbayer, M. (1997). Manifesto for a Relational Sociology. American Journal of Sociology, 103(2), 281-317. https://doi.org/10.1086/231209
11. Emirbayer, M., ve Mische, A. (1998). What is agency? American Journal of Sociology, 103(4), 962-1023. https://doi.org/10.1086/231294
12. Eurostat. (2025). Fertility statistics, 2025. Statistical Office of the European Union. https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php?title=Fertility_statistics
13. Giddens, A. (2010). Modernite ve Bireysel Kimlik: Geç Modern Çağda Benlik ve Toplum (Ü. Tatlıcan, Çev.). Say Yayınları.
14. Gillespie, R. (2001). Contextualizing Voluntary Childlessness Within a Postmodern of Reproduction: Implications for Health and Social Needs. Critical Social Policy, 2(21), 139-159. https://doi.org/10.1177/026101830102100201
15. Gillespie, R. (2003). Childfree and feminine: Understanding the gender identity of voluntarily childless women. Gender & Society, 17(1), 122-136. https://doi.org/10.1177/0891243202238982
16. Glaser, B. G., ve Strauss, A. L. (2006). The Discovery of Grounded Theory: Strategies for Qualitative Research. Aldine Publishing Company.
17. Goffmann, E. (2014). Damga: Örselenmiş Kimliğin İdare Edişi Üzerine Notlar (Ş. Geniş, L. Ünsaldı ve S. N. Ağırnaslı, Çev.). Heretik Yayınları.
18. Gubrium, J. F., ve Buckholdt, D. R. (1982). Fictive Family: Everyday Usage, Analytic, and Human Service Considerations. American Anthropologist, 4(84), 878-885. https://doi.org/10.1525/aa.1982.84.4.02a00120
19. Heller, P. L., Tsai, Y.-M., ve Chalfant, H. P. (1986). Voluntary and Nonvoluntary Childlessness: Personality vs. Structural Implications. International Journal of Sociology of the Family, 16(1), 95-110.
20. Hird, M. J., ve Abshoff, K. (2000). Women without Children: A Contradiction in Terms? Journal of Comparative Family Studies, 31(3), 347-366. https://doi.org/10.3138/jcfs.31.3.347
21. Jalovaara, M., ve Fasang, A. E. (2017). From never partnered to serial cohabitors: Union trajectories to childlessness. Demographic Research, 36, 1703-1720. https://doi.org/10.4054/DemRes.2017.36.55
22. Keizer, R., Dykstra, P. A., ve Poortman, A.-R. (2010). Life Outcomes of Childless Men and Fathers, European Sociological Review, 26(1), 1-15. https://doi.org/10.1093/esr/jcn080
23. Kelly, M. (2009). Women’s Voluntary Childlessness: A Radical Rejection of Motherhood? Women’s Studies Quarterly, 37(3/4), 157-172. https://doi.org/10.1353/WSQ.0.0164
24. Kümbetoğlu, B. (2015). Sosyolojide ve Antropolojide Niteliksel Yöntem ve Araştırma. Bağlam Yayınları.
25. Majumdar, D. (2004). Choosing Childlessness: Childlessness in the United States. Michigan Sociological Review, (18), 108-135. https://www.jstor.org/stable/40969096
26. Merriam, S. B. (2018). Nitel Araştırma: Desen ve Uygulama İçin Bir Rehber (Turan, F. Koçak Canbaz, M. Öz, E. Karadağ, D. Yılmaz, H. Özen, M. Yalçın, S. İşçi, Ö. Öztekin, E. Dinç, ve S. Yüksel Gizle, Çev.). Nobel Yayınevi.
27. Merz, E.-M., ve Liefbroer, A. c. (2012). The Attitude Voluntary Childlessness in Europe: Cultural and Institutional Explanations. Journal of Marriage and Family, 74(3), 587-600. https://doi.org/10.1111/j.1741-3737.2012.00972.x
28. Miall, C. E. (1986). The Stigma of Involuntary Childlessness. Social Problems, 33(4), 268-282. https://doi.org/10.1525/sp.1986.33.4.03a00020
29. OECD. (2024). OECD Family Database, 2024. Organisation for Economic Co-operation and Development. https://www.oecd.org/en/data/datasets/oecd-family-database.html
30. Park, K. (2002). Stigma Management Among the Voluntarily Childless. Sociological Perspectives, 45(1), 21-45. https://doi.org/10.1525/sop.2002.45.1.21
31. Peterson, H., ve Engwall, K. (2019). Why Would You Want a Baby When You Could Have a Dog?” Voluntarily Childless Women’s “Peternal” Feelings, Longing and Ambivalence. Soc. Sci., 8(126), 1-15. https://doi.org/10.3390/socsci8040126
32. Rich, A. (1986). Of woman born: Motherhood as experience and institution. W. W. Norton.
33. Riessman, C. K. (2000). Stigma and Everyday Resistance Practices: Childless Women in South India. Gender and Society, 14(1), 11-135. https://doi.org/10.1177/089124300014001007
34. Sakman, E. (2021). Gönüllü Çocuksuzluk: Çocuk Sahibi Olmama Kararının Altında Yatan Faktörler ve Karşılaşılan Tepkiler Hakkında Bir Derleme. Studies in Psychology, 41(1), 83-109. https://doi.org/10.26650/SP2020-0105
35. Sayın, Ö. (2020). Aile Sosyolojisi. Doğu Batı Yayınları.
36. Strauss, A. L., ve Corbin, J. (1998). Basics of qualitative research: Grounded theory procedures and techniques. Sage Publications.
37. TÜİK. (2024). Doğum İstatistikleri, 2024. Türkiye İstatistik Kurumu. https://veriportali.tuik.gov.tr/tr/press/54196
38. TÜİK. (2025). Evlenme ve Boşanma İstatistikleri, 2024. Türkiye İstatistik Kurumu. https://veriportali.tuik.gov.tr/tr/press/58165
39. Yıkmış, M. S. (2018). Pronatalist Kültürde Anne Olmamak. Fe Dergi, 10(2), 84-97. https://doi.org/10.46655/federgi.676606