The Practicalization Problem of Religious Knowledge: A Sociological Analysis of the Religiosity-Morality Tension in Türkiye

Öz

The relationship between religion and morality has long been a central issue in sociology. Although religion is expected to guide individual and social behavior, strong religious affiliation and visibility do not necessarily ensure moral conduct. This study examines the tension between religiosity and morality in Türkiye through the concept of the “problem of translating religious knowledge into practice.” Using a qualitative approach, it employs literature review and document analysis. Data from the Presidency of Religious Affairs, the World Values Survey, and various reports are comparatively analyzed. The findings indicate high levels of religious affiliation, knowledge, and visibility in Türkiye. However, modernization, individualization, consumer culture, digitalization, and market relations have weakened the mechanisms translating religious knowledge into moral behavior. The study argues that this tension results not from religion’s declining social influence, but from structural transformations in the processes through which religious knowledge becomes moral practice.

Anahtar Kelimeler

• Religion
• Religiosity
• Morality
• Religious Knowledge

Dini Bilginin Pratikleşme Sorunu: Türkiye’de Dindarlık-Ahlak Geriliminin Sosyolojik Analizi

Öz

Din ile ahlak arasındaki ilişki, klasik sosyolojik teorilerden günümüz din sosyolojisine uzanan geniş bir literatürün temel tartışma alanlarından biridir. Kuramsal olarak dinin bireysel ve toplumsal davranışları ahlaki ilkeler doğrultusunda yönlendirmesi beklenir. Ancak modern toplumlarda yüksek dini aidiyet ve görünürlük, ahlaki davranışların güçlenmesiyle her zaman sonuçlanmamaktadır. Bu çalışma, Türkiye’deki dindarlık-ahlak gerilimini “dini bilginin pratikleşme sorunu” kavramsallaştırması çerçevesinde incelemektedir. Nitel yöntemin benimsendiği araştırmada literatür taraması ve doküman incelemesi kullanılmıştır. Diyanet İşleri Başkanlığı verileri, Dünya Değerler Araştırması ve çeşitli raporlar üzerinden dindarlık ve toplumsal ahlak göstergeleri karşılaştırmalı biçimde analiz edilmiştir. Bulgular, Türkiye’de dini aidiyet, dini bilgiye erişim ve dini görünürlüğün yüksek olduğunu; buna karşın modernleşme, bireyselleşme, tüketim kültürü, dijitalleşme ve piyasa ilişkilerinin etkisiyle dini bilgiyi davranışa dönüştüren mekanizmaların zayıfladığını göstermektedir. Çalışma, söz konusu gerilimin dinin toplumsal etkisinin azalmasından değil, dini bilginin ahlaki pratiğe dönüşme süreçlerindeki yapısal dönüşümlerden kaynaklandığını savunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Din
• Dindarlık
• Ahlak
• Dini Bilgi

Kaynakça

1. Allport, G. W., & Ross, J. M. (1967). Personal religious orientation and prejudice. Journal of Personality and Social Psychology, 5(4), 432–443.
2. Aydın, İ. H. (2011). Seküler ahlak bağlamında din-ahlâk İlişkisi. Atatürk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 35, 1–23.
3. Bauman, Z. (2023). Akışkan modernite (S. O. Çavuş, Çev.). Can Yayınları.
4. Bayram, K. (2026). Sivil din teorisinin paradigmatik İnşası: Bellah, Durkheim ve Rousseau arasında. İmgelem, 18, 327–354.
5. Berger, P. L. (2025). Kutsal Şemsiye-Dinin sosyolojik teorisinin ana unsurları (A. Coşkun, Çev.). İz Yayıncılık.
6. Berger, P., & Luckmann, T. (2008). Gerçekliğin sosyal İnşası bir bilgi sosyolojisi İncelemesi. Paradigma Yayıncılık.
7. Bourdieu, P. (1991). Genesis and structure of the religious field. Comparative Social Research, 13, 1–44.
8. Casanova, J. (1994). Public religions in the modern world. University of Chicago Press.

9. Çeliksoy, E. (2026). Türkiye’de din ile devlet ilişkilerinin kurumsallaşması bağlamında Diyanet İşleri Başkanlığı. Çankırı Karatekin Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 16(1), 275–294. https://doi.org/10.18074/ckuiibfd.1816728.
10. Develioğlu, F. (2023). Osmanlıca-Türkçe ansiklopedik lügat. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
11. Dinç, G. (2026). Dijital Çağda din veya İnanç Özgürlüğünün güvenlikleştirilmesi. İmgelem, (19), 321–347. https://doi.org/10.53791/imgelem.1901483.
12. Diyanet İşleri Başkanlığı. (2014). Türkiye’de dinî hayat araştırması.
13. Dokur, A. S., Duran, M. E., & Meydan, H. (2021). Türkiye’de dindarlığın görünümü: Dünya değerler araştırması verileri Üzerine boylamsal bir analiz. Din Bilimleri Akademik Araştırma Dergisi, 21(2), 733–768. https://doi.org/10.33415/Daad.948559.
14. Durkheim, E. (1995). The elementary forms of religious life. The Free Press.
15. Durkheim, E. (2000). Dini hayatın İlkel biçimleri (F. Aydın, Çev.). Ataç Yayınları.
16. Ete, H., & Yargı, A. (2023). Türkiye’de dindarlık algısı- toplumsal eğilimler-3. Ankara Enstitüsü. https://www.ankaraenstitusu.org/turkiyede-dindarlik-algisi/.
17. Gazzâlî. (2023). İhyâu Ulûmi’d-Dîn. Semerkand Yayınları.
18. Giddens, A., & Sutton, W. P. (2022). Sosyoloji (E. A. Kayhan, Çev.). Kırmızı Yayınları.
19. Glock, C. Y., & Stark, R. (1965). Religion and society in tension. Rand McNally.
20. Göle, N. (2012). Seküler ve dinsel: Aşınan sınırlar. Metis Yayınları.
21. Günay, Ü. (2020). Din sosyolojisi. İnsan Yayınları.
22. Haidt, J. (2013). The righteous mind: Why good people are divided by politics and religion. Pantheon Books.
23. Han, B. (2017). Şeffaflık toplumu (H. Barışcan, Çev.). Metis Yayınları.
24. İbn Haldun. (2022). Mukaddime. Dergâh Yayınları.
25. Kohlberg, L. (1984). The psychology of moral development: The nature and validity of moral stages. Harper & Row.
26. MacIntyre, A. (2001). Erdem peşinde. bir ahlak teorisi Çalışması (M. Özcan, Çev.). Ayrıntı Yayınları.
27. Mardin, Ş. (1991). Türkiye’de din ve siyaset. İletişim Yayınları.
28. Nişancı, Z., & Sağlam, H. (2024). Verilerle Türkiye’de inanç ve dindarlık-Türkiye genel sosyal saha araştırması. İSAR Yayınları.
29. Okumuş, E. (2006). Gösterişçi dindarlık. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi, 6(2), 17–35.
30. Örmeci, O. (2020). Dünya değerler araştırması 7. Dalga Veri Setindeki Türkiye Bulguları. https://politikaakademisi.org/2020/08/02/dunya-degerler-arastirmasi-7-veri-setindeki-turkiye-bulgulari/.
31. Parsons, T. (2005). The social system. Taylor & Francis E-Library.
32. Saroglou, V. (2011). Believing, bonding, behaving, and belonging: The big four religious dimensions and cultural variation: The big four religious dimensions and cultural variation. Journal of Cross-Cultural Psychology, 42(8), 1320–1340.
33. Simmel, G. (1997). Essays on religion. Yale University Press.
34. Weber, M. (2005). The protestant ethic and the spirit of capitalism. Routledge. https://doi.org/10.4324/9780203995808.