İran’da Meşrutiyet Devrimi’nden Sonra Ortaya Çıkan Sosyalist Eğilimli Kadın Hareketleri

Öz

İran’daki kadın hareketleri yirminci yüzyılın ilk çeyreğinde liberal, anayasacı ve sosyalist eğilimler arasında önemli bir dönüşüm geçirdi. Kacar Hanedanlığının son döneminde yaşanan ekonomik, askeri ve siyasi krizler ile dış müdahalelerin tetiklediği anayasal süreç, kadınların kamusal alana katılımını artırdı. Ancak Meşrutiyet Devrimi’nden sonra ortaya çıkan istikrarsızlık ve dış müdahaleler bu hareketin yönelimlerini yeniden şekillendirdi. Özellikle 1917 Bolşevik Devrimi sonrasında Sovyet etkisinin İran’a taşınmasıyla bu ülkedeki kadın hareketlerinin ideolojik ekseninde belirgin değişiklik yaşandı. İran Komünist Partisi’nin kurulmasıyla birlikte, sosyalizmle eklemlenen materyalist ve feminist düşüncede yeni kadın örgütlenmeleri ortaya çıktı ve bunlar İran’daki kadın hareketlerini sınıf temelli bir perspektife taşıdı. Tarihsel, materyalist ve feminist bir çerçeveye dayanarak nitel analiz yöntemleriyle hazırlanan bu çalışmada, İran’daki kadın örgütlenmelerinin liberal anayasacı bir çizgiden çıkıp sınıf eksenli sosyalist bir mücadeleye dönüştüğü ileri sürülmektedir. Bu açıdan çalışma; İran’daki kadın hareketlerini sınıf, ideoloji ve uluslararası etkiler ekseninde yeniden yorumlayarak literatürdeki modernleşme merkezli yaklaşımlara eleştirel bir katkı sunmayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• İran
• Meşrutiyet Devrimi
• Komünizm
• Sosyalist Feminizm
• Kadın Örgütleri.

Etik Beyan

Bu araştırma makalesinin verileri anket veya mülakat teknikleri kullanılarak elde edilmediğinden etik kurul izni gerekmemiştir.

Socialist-Oriented Women’s Movements That Emerged in Iran After the Constitutional Revolution

Öz

Women’s movements in Iran underwent a significant transformation during the first quarter of the 20th century, shifting between liberal, constitutionalist, and socialist tendencies. The constitutional process triggered by the economic, military, and political crises, as well as foreign interventions, during the final period of the Qajar Dynasty led to an increase in women’s participation in public life. However, the instability and foreign interventions that emerged following the Constitutional Revolution reshaped the direction of this movement. Particularly following the spread of Soviet influence to Iran after the 1917 Bolshevik Revolution, there was a marked shift in the ideological orientation of women’s movements in that country. With the founding of the Communist Party of Iran, new women’s organizations emerged that integrated materialist and feminist ideas with socialism, and these brought the women’s movements in Iran into a class-based perspective. Drawing on a historical, materialist, and feminist framework and employing qualitative analytical methods, this study argues that women’s organizations in Iran have shifted from a liberal constitutionalist approach to a class-centered socialist struggle. From this perspective, the study aims to offer a critical contribution to the modernization-centered approaches in the literature by reinterpreting women’s movements in Iran through the lenses of class, ideology, and international influences.

Anahtar Kelimeler

• Iran
• Constitutional Revolution
• Communism
• Socialist Feminism
• Women’s Organizations.

Etik Beyan

In this research article, ethics committee permission was not required as the data were not obtained using survey or interview techniques.

Kaynakça

1. Abrahamian, E. (1982). Iran Between Two Revolutions. Princeton University Press.
2. Abrahamian, E. (2018). Modern İran Tarihi (D. Şendil, Çev.). İş Bankası Kültür Yayınları.
3. Âfarî, J. (1378 hş./1999). Temilî Der Tefekkur-u İctimaî-Siyasi-yi Zenan Der İnkılâb-ı Meşrûte. İçinde. Negereşî Ber Zen ve Cinsiyet Der Duvran-ı Meşrûte. (Ed. Âfarî, J. & Fetureçi M. & Mir’aşî, M., & Behşiyân, M. A.). Neşr-i Kanun-u Pejûheş-i Tarih-i Zenan-ı İran.
4. Afary, J. (1996). Steering Between Scylla and Charybdis: Shifting Gender Roles in Twentieth Century Iran. NWSA Journal, 8(1), 28-49.
5. Ağacerî, S. H., ve Muhammed, M. N. (Bahar-Tabestan 1399 hş./2020). Hizb-i Komünist ve Mesele-yi Millet Der İran 1311 hş.-1338 hş. Costarhâ-yı Tarihî, 13(1), 1-30.
6. Âmiranî, Ş (2024). Zenan-ı Tesirgozâr-ı İran. Neşr-ı Nakocâ ve İran Vair.
7. Arjomand, S. A. (1988). The Turban For The Crown The Islamic Revolution In Iran. Oxford Universty Press.
8. Bahtiyarî, M. (1398 hş./2019). Bâbiye ve Zenan (Pişine ve Nisbet-i Ayin-i Babi ve Perverdegân Ân Bâ Cunbuş-u Zanan-ı İran-ı Mu’âssır Cidal-i Hafıze Bâ Feramuşî). İntişârat-ı Furûğ.

9. Bamdad, B. (1977). From Darkness İnto Ligh: Women’s Emancipation In Iran (F. R. C. Bagley, Trans.). Exposition Press.
10. Dehânî, M., ve Nikpenâh, M. (Ferverdin-1404 hş./ Mart-2025). Berersi-yi Sebukî Kitab-ı Mu’âyib’ul-Rical Bibî Hanım Esterâbadî. Sebukşinasi-yi Nizam ve Nesr-i Farsî (Behar-ı Edeb), 18(107), 1-18.
11. Dilguşâ, A. B. (1398 hş/2019). Hukuk-u Zenan Der Matbuat-ı Zennegâr-ı İran Ez 1910 Tâ 1925. İran Nâmeg, 4(1), 61-84.
12. Ehrenreich, B. (2005). What is Socialist Feminism. Monthly Review, 57(3), 70- 77.
13. Ercüment, A. (2025). İslam Modernizminde Toplumsal Cinsiyet Eşitliği, İmgelem, 17, 327-360. https://doi.org/10.53791/imgelem.1817185
14. Erden, M. S. (2017). Türkiye ve İran'da Vatandaşlık ve Etnisite. İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
15. Firûz, M. (1360 hş./1981). Tarihçe-yi Teşkilât-ı Demokratik-i Zenân-ı İran. Neşr-i Cihan Kitab.
16. Hosseini, Z. M. (1993). Marriage on Trial A Study of Islamic Family Law Iran and Morocco Compared. l. B. Tauris & Co Ltd Publishers.
17. Kambehş, A. (1972). Nezer-i Be Cumbuş-u Karger ve Komünist-i Der İran. İntişarat-ı Tudeh.
18. Kiyânî, Ş. (1397 hş./2018). Berersi-yi Tetbik-i Zemane ve Âra-yı Bibî Hanım Esterâbadî ve Şehlâ-yı Şirket. İran Akademiya Jurnal-ı Ulum-u İnsanî ve İctimaî, Şomare, 2, 14-26.
19. Konukcu, Y. (2025). İran’da Kadın Hakları Hareketinin Yükselişi (2021-2023). İmgelem, 17, 361-382. https://doi.org/10.53791/imgelem.1687484
20. Koolaee, E. (2009). Iranian Women from Private Sphere to Public Sphere, With Focus on Parliament. Iran & the Caucasus, 13(2), 401-414.
21. Mes’ûdî, B., ve Muhâcir, N. (1390 hş./2011). Mecelle-yi Peyk-i Sa’âdet-i Nusevân. Neşr-i Nokta.
22. Muasse-yi Mutâl’ât ve Pejûheşhâ-yı Siyasi. (1387 hş./2008). Hızb-ı Tudeh Ez Şeklgirî Tâ Ferûpâşî (1320-1368 hş.). Neşr-i Muasse-yi Mutâl’ât ve Pejûheşh’a-yı Siyâsi.
23. Muhammedî, M., Meramî, Â., ve Firûz, M. (Bitâ). Erteş-i Âzim-i Zenan Be Meydan Miayed, Bicâ.
24. Nâhid, A. (1360 hş./1981). Zenan-ı İran Der Cumbuş-u Meşrute. Neşr-i İhyâ.
25. Paidar, P. (1995). Women and The Political Process In Twentieth-Century Iran. Cambridge University Press.
26. Rezvanî, M. İ. (1352 hş./1973). İnkılab-ı Meşrutiyet-i İran. İntişar-ı Sepher.
27. Sâlek, A. (1340 hş./1961). Bâ Nuhzet-i Zenan Be Piş. Çap-ı Tehran.
28. Sanasarian, E. (1982). The Women’s Rights Movement In Iran (Mutiny, Appeasement and Repression from 1900 to Khomeini). Praeger Publishers CBS Educational and Professional Publising.
29. Shahidian, H. (May-1994). The Iranian Left and the "Woman Question" in the Revolution of 1978-79. International Journal of Middle East Studies, 26(2), 223-247.
30. Silâh, M. (1384 hş./2005). Keşf-i Hicâb (Zeminehâ, Vakoneşhâ ve Peyâmedhâ). Neşr-i Muessese-yi Muta’âlat ve Pejûheşhâ-yı Siyasi.
31. Ş’âbanpûr, M. (1386 hş./2007). Cam’âşenasî-yi Zenan. Çaphâne-yi Erşed-i Cumhurî İslamî İran.
32. Şehidanî, Ş., Faalî, S. E., ve Sevâgıb, C. (1399 hş./2020). Terbiyet-i, Dohteran Ez Nigah-ı Mecelle-yi Cemiyet-i Nusevan-ı Vatanhah- İran (1302-1305). Cam’âşinâsi Tarih, 12(2), 311-339.
33. Taghizadehzonouz, S. (2025). Modernleşme Sürecinde Toplumsal Cinsiyetin Yeniden İnşası: İran’da 1906 Meşrutiyet Devrimi ve İranlı Kadınların Kamusal Alandaki Dönüşümü. Advances in Women’s Studies, 7(2), 39-49.
34. Zabih, S. (1996). The Communist Movement in Iran. University Of California Press.
35. Zeynebî, A. (1400 hş./2021). Komünizm Der İran Ya Tarih-i Muhtesır-ı Faaliyet-i Komünistha Der İran, Ittıla’ât-ı Nusha-yı Elektronikî.