İnsanın Paradoksu: Çoklu Krizler Ortasında Umudun Zehiri mi Panzehiri mi Olunacağına Karar Vermek

Öz

İklim, su ve gıda krizleri, ormansızlaşma, kıtlık ve salgınlar gibi birbirleriyle ilişkili krizlerin ortasındayız. Bu çoklu krizlere karşı gerekli önlemlerin alınmaması halinde gezegenin yok oluş tehdidi ile karşı karşıyayız. İnsan, tüm bu olumsuz koşullar altında eylemleri ya da eylemsizlikleri ile krizin sorumlusu olan türdür. Buna ek olarak insan, kendini konumlandırdığı merkez ve sahip olduğu kibirle kendi de dahil olmak üzere parçası olduğu bütünün sonunu hazırlamaktadır. İnsana düşen sorumluluk, insan merkezci bakış açısından uzak olmak, bütünün parçası olduğunu idrak etmek ve bu idrak doğrultusunda eylemde bulunmaktır. Buna karşılık, krizlerden sorumlu olan tür olması, tahrip ettiğine çözüm üretme sorumluluğu konusunda insana merkezi bir rol atfetmektedir. Bu durum, insanın paradoksunu oluşturmaktadır. Bu çerçevede çalışma, insanın çelişkisine odaklanmakta, Antroposen tartışmaları ve Antroposen’e getirilen eleştiriler üzerinden insanı ve insanın içinde bulunduğu çelişkiyi sorunsallaştırmayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Antroposen
• İnsan
• İnsan Merkezcilik
• Kriz
• Paradoks

Destekleyen Kurum

Herhangi bir kurumdan destek alınmamıştır.

Etik Beyan

Çalışmanın niteliği gereği etik kurul raporuna gerek duyulmamaktadır. Bunun dışında araştırmanın gerektirdiği tüm etik kurallara uyduğumu beyan ederim.

The Human Paradox: Deciding Whether to Be the Poison or the Antidote to Hope Amidst Multiple Crises

Öz

We are in the midst of interrelated crises such as climate change, water scarcity, food shortages, deforestation, famine, and pandemics. If the necessary measures are not taken against these multiple crises, the planet faces the threat of extinction. Humanity, through its actions or inactions, is the species responsible for these crises. Furthermore, humanity, with its self-centered positioning and arrogance, is preparing the end of both itself and the whole of which it is a part. The responsibility of humanity lies in moving away from an anthropocentric perspective, recognizing its role as a part of the whole, and acting accordingly. Conversely, the fact that humanity is the species responsible for these crises assigns it a central role in finding solutions to what it has destroyed. This constitutes humanity's paradox. Within this framework, this study focuses on humanity's contradiction, aiming to problematize humanity and its paradox through discussions and critiques of the Anthropocene.

Anahtar Kelimeler

• Anthropocene
• Human
• Anthropocentrism
• Crisis
• Paradox

Kaynakça

1. Aykanat, F. (2018). Antroposenik amnezya: Antroposen Çağı’nda insan kaynaklı çevresel dönüşümler ve değişen doğa imgesinin kültürel hafızamızda bıraktığı boşluklar. Doğu Batı, (83), 37–54.
2. Aykanat, F. (2021). Yeryüzü kültürü ve jeolojik imleçler: Antroposen, Kapitalosen ve iklim değişimi alegorilerine solastaljik bir bakış. Doğu Batı Düşünce Dergisi, 24(95), 199–214.
3. Aytaç, Ö. (2023). Modernite, gözetim ve düzen retoriği. İmgelem, 7(13), 409–438. https://doi.org/10.53791/imgelem.1357321.
4. Barlas, N. (2018). Doğa yıkımı yüzünden çıkmaza giren uygarlığımız için umut var mı? Doğu Batı, (83), 127–141.
5. Bayındır, D., & Yıldırım, M. (2022). Ekoloji: Bir arada yaşamın geleceği. Tellekt Yayınları.
6. Bekaroğlu, E. (2022). Antroposen: Küresel değişimin politiği. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, 62(2), ss. https://doi.org/10.33171/dtcfjournal.2022.62.2.12.
7. Bonneuil, C., & Fressoz, J. B. (2025). Antroposen olayı: Yerküre, tarih ve biz. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
8. Carson, R. (2004). Sessiz bahar. Palme Yayınları.

9. Chackrabarty, D. (2009). The climate of history: Four theses. Critical Inquiry, 35(2), 197–222.
10. Chernilo, D. (2017). The question of the human in the anthropocene debate. European Journal of Social Theory, 20(1), 44–60.
11. Cribb, J. (2025). Gezegeni nasıl düzeltiriz? 21. Yüzyılda sağ kalmak için tavsiyeler. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
12. Crutzen, P. J., & Stoermer, E. F. (2000). The “anthropocene. ” Global Change Newsletter, (41), 17–18.
13. Dölek Sever, D., & Sert, Ö. (2025). Osmanlı’dan günümüze insanın ayak izleri, müdahale, etkileşim, mücadele. Alfa Yayınları; Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
14. Ellis, E. C. (2026). Antroposen. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
15. Erçandırlı, Y. (2021). Antroposen, posthümanizm ve uluslararası ilişkiler kuramının ‘ekoloji’ taahhüdünün tarihsel materyalist eleştirisi. Uluslararası İlişkiler Dergisi, 18(71), 87–107. https://doi.org/10.33458/uidergisi.912034.
16. Ertürk, N. E. (2018). Bir Antroposen eleştirisi: İnsan merkezlilikten “teknik” farkındalığa. Doğu Batı, (83), 199–208.
17. Haraway, D. (2022). Antroposen, kapitalosen, plantasyonesen, chthulusen: Akrabalıklar kurmak. Bir Arada Yaşamanın Geleceği, Tellekt, Can Sanat Yayınları, ss.
18. Kaşıkcı, H. (2025). “Eşref-i mahlûkat” ile eş’şer-i mahlûkat arasında insan, ekoeleştiri ve düz dünyacılar romanı. Alternatif Politika, 17(2), 480–504. https://doi.org/10.53376/ap.2025.17.
19. Leopold, A. (2020). Bir kum yöresi almanağı ve oradan buradan eskizler. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
20. McBrien, J. (2016). Accumulating extinction: Planetary catastrophism in the Necrocene. J. W. Moore (Ed.), Anthropocene or Capitalocene? Nature, history, and the crisis of capitalism içinde (ss. 116–137). PM Press.
21. Mikhail, A. (2013). Unleashing the beast: Animals, energy, and the economy of labor in Ottoman Egypt. American Historical Review, (118), 317–348.
22. Moore, J. M. (2017). Hayatın dokusundaki kapitalizm. Epos Yayınları.
23. Oğuzhan, Ö. (2023). Halının altından: İnsan çağında neyi ve ne için sürdürmek? Ö. Oğuzhan (Ed.), Halının altındakiler: Antroposen, atık ve sürdürülebilirlik içinde (ss. 9–18). İstanbul Medeniyet Üniversitesi Yayınları.
24. Oppermann, S. (2022). Antropos-odaklı antroposen anlatılarına alternatif açılarından genel bakış. Pasajlar Sosyal Bilimler Dergisi, 12, 7–19.
25. Örs, B. O. (2026). Binlerce yılın taşması: Antroposen, monokültürler ve disiplinleri aşmak. Moment Dergi, 12(2), 268–288. https://doi.org/10.17572/mj2025.2.268-288.
26. Öz, S. H. (2026). Ekolojik krizi kim anlatıyor? Antroposen ve yeşil düşünce söylemlerinin eleştirisi. Moment Dergi, 12(2), 289–308. https://doi.org/10.17572/mj2025.2.289-308.
27. Özbilge, N. (2020). Çekirgeler, kürtler ve devlet: Erken cumhuriyet dönemine yeniden bakmak. Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
28. Özkurt, C. (2025). Çağdaş toplumlarda eşitsizlikler ve kapitalizmin yeni tahakküm formları. İmgelem, (16), 153–176. https://doi.org/10.53791/imgelem.1633812.
29. Satır, M. E. (2025). Ekolojik yıkımın ayak izleri: Dark waters filminde antroposen’in temsili. Moment Dergi, 12(1), 80–99. https://doi.org/10.17572/mj2025.1.80-99.
30. Singer, P. (2005). Hayvan özgürleşmesi. Ayrıntı Yayınları.
31. Stall, S. (2009). Uygarlığı değiştiren 100 kedi. Can Yayınları.
32. Stall, S. (2010). Uygarlığı değiştiren 100 köpek. Can Yayınları.
33. Steffen, W., Grinevald, J., Crutzen, P., & McNeill, J. (2011). The Anthropocene: Conceptual and historical perspectives. Philosophical Transactions of the Royal Society A: Mathematical, Physical and Engineering Sciences, 369(1938), 842–867. https://doi.org/10.1098/rsta.2010.0327.
34. Toksoy, G. N. (2025). Çerçevenin politikası: Ne için kimin, gözünden? Moment Dergi, 12(1), 38–55. https://doi.org/10.17572/mj2025.1.38-55.
35. Yılmaz, H. (2022). Antroposen ve etik: Antroposen çağı’nda etiği yeniden düşünmek. Pasajlar Sosyal Bilimler Dergisi, (12), 35–50.
36. Yüksel, M. (2021). Yalnız değiliz: Bir perspektif olarak dünya tarihi. A. Özüm & H. Reis (Ed.), Edebiyat ve kültürde yalnızlığın 16 hâli içinde (ss. 327–362). Nobel Akademik Yayıncılık.
37. Zeybek, S. O. (2020). Türkiye’nin yakın tarihinde hayvanlar: Sosyal bilimleri hayvanlara açmak. NotaBene Yayınları.