The Reasoning Gap and Epistemic Illusion in the Digital Age

Öz

The digital age has expanded access to information while creating vulnerabilities in the selection, evaluation, and interpretation of knowledge. This study offers an interpretive theoretical examination of the structural distance between access to information and the capacity to process it critically through the concept of the “reasoning gap.” Drawing on digital sociology, media studies, cognitive psychology, and philosophy of knowledge, it relates fragmented attention, source criticism, verification practices, and difficulties in establishing conceptual coherence. The attention economy, social acceleration, algorithmic steering, filter bubbles, and echo chambers are discussed as mechanisms shaping this gap. The concept of “epistemic illusion” explains how intensive and fragmented content consumption may strengthen the feeling of being informed while making critical evaluation more fragile. Data on digital media use, media trust, and reading practices in Türkiye are treated as contextual indicators of the social conditions in which the reasoning gap can be examined.

Anahtar Kelimeler

• Reasoning Gap
• Epistemic Illusion
• Attention Economy
• Algorithmic Steering
• Opinion Society.

Proje Numarası

Çalışma herhangi bir proje kapsamında hazırlanmamıştır.

Dijital Çağda Muhakeme Açığı ve Epistemik Yanılsama

Öz

Dijital çağ, bilgiye erişimi yaygınlaştırırken bilginin seçilmesi, değerlendirilmesi ve anlamlandırılması süreçlerinde yeni kırılganlıklar üretmektedir. Bu çalışma, bilgiye erişim düzeyi ile bilgiyi eleştirel biçimde işleme kapasitesi arasındaki yapısal mesafeyi “muhakeme açığı” kavramı üzerinden inceleyen yorumlayıcı bir teorik değerlendirmedir. Dijital sosyoloji, medya çalışmaları, bilişsel psikoloji ve bilgi felsefesi literatürü birlikte ele alınarak dikkat parçalanması, kaynak eleştirisi, doğrulama pratikleri ve kavramsal bütünlük kurma güçlüğü ortak bir çerçevede ilişkilendirilmektedir. Dikkat ekonomisi, toplumsal hızlanma, algoritmik yönlendirme, filtre balonları ve yankı odaları muhakeme açığını biçimlendiren başlıca mekanizmalar olarak tartışılmaktadır. Yoğun ve parçalı içerik tüketiminin bilgi sahibi olma hissini güçlendirirken eleştirel değerlendirmeyi kırılganlaştırması “epistemik yanılsama” kavramıyla açıklanmaktadır. Türkiye’ye ilişkin dijital kullanım, medya güveni ve okuma pratikleri ise kavramın tartışılabileceği toplumsal koşulları görünür kılan bağlamsal göstergeler olarak değerlendirilmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Muhakeme Açığı
• Epistemik Yanılsama
• Dikkat Ekonomisi
• Algoritmik Yönlendirme
• Kanaat Toplumu.

Destekleyen Kurum

Herhangi bir kurumdan destek alınmamıştır

Proje Numarası

Çalışma herhangi bir proje kapsamında hazırlanmamıştır.

Etik Beyan

Bu çalışma, insan katılımcılardan veri toplanmasını içermediğinden etik kurul izni gerektirmemektedir. Çalışmanın hazırlanması ve yayımlanması süreçlerinde bilimsel araştırma ve yayın etiği ilkelerine uyulmuştur.

Kaynakça

1. Baudrillard, J. (2011). Simülakrlar ve simülasyon (O. Adanır, Çev.). Doğu Batı Yayınları.
2. Bell, D. (1999). The coming of post-industrial society: A venture in social forecasting. Basic Books.
3. Carr, N. (2012). Yüzeysellik: İnternet bizi aptal mı yapıyor? (İ. Kapaklıkaya, Çev.). Ufuk Yayınları.
4. Cassam, Q. (2019). Vices of the mind: From the intellectual to the political. Oxford University Press.
5. Castells, M. (2005). Enformasyon çağı: Ekonomi, toplum ve kültür (Cilt 1: Ağ toplumunun yükselişi) (E. Kılıç, Çev.). İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
6. DataReportal. (2025, 3 Mart). Digital 2025: Turkey. https://datareportal.com/reports/digital-2025-turkey.
7. Firth, J., Torous, J., Stubbs, B., Firth, J. A., Steiner, G. Z., Smith, L., Alvarez-Jimenez, M., Gleeson, J., Vancampfort, D., Armitage, C. J., & Sarris, J. (2019). The “online brain”: How the Internet may be changing our cognition. World Psychiatry, 18(2), 119–129. https://doi.org/10.1002/wps.20617.
8. Haidt, J. (2025). Kaygılı kuşak: Çocuklarımızı sanal dünyaya nasıl kaptırıyor ve ruh sağlıklarını nasıl tehlikeye atıyoruz? (S. S. Tezcan, Çev.). Pegasus Yayınları.

9. Han, B.-C. (2015). Yorgunluk toplumu (S. Yalçın, Çev.). Açılım Kitap.
10. Jaakkola, E. (2020). Designing conceptual articles: Four approaches. AMS Review, 10(1–2), 18–26. https://doi.org/10.1007/s13162-020-00161-0.
11. KONDA Araştırma ve Danışmanlık. (2026). 2025 KONDA barometresi’nde toplumsal eşikler. KONDA Kontent. https://kontent.konda.com.tr/report/YToxOntzOjE6InIiO2k6NDA1O30/preview.
12. Lynch, M. P. (2016). The internet of us: Knowing more and understanding less in the age of big data. Liveright Publishing.
13. McIntyre, L. (2019). Hakikat sonrası (M. F. Biçici, Çev.). Tellekt.
14. Nichols, T. (2022). Uzmanlığın ölümü (B. Karal, Çev.). Gumbel Yayınları.
15. Pariser, E. (2011). The filter bubble: What the internet is hiding from you. Penguin Press.
16. Postman, N. (1999). Televizyon: Öldüren eğlence—gösteri çağında kamusal söylem (O. Akınhay, Çev.). Ayrıntı Yayınları.
17. Prabhu, N. S. (1987). Second language pedagogy. Oxford University Press.
18. Risko, E. F., & Gilbert, S. J. (2016). Cognitive offloading. Trends in Cognitive Sciences, 20(9), 676–688. https://doi.org/10.1016/j.tics.2016.07.002.
19. Rosa, H. (2013). Social acceleration: A new theory of modernity. Columbia University Press.
20. Simon, H. A. (1971). Designing organizations for an information-rich world. M. Greenberger (Ed.), Computers, communications, and the public interest içinde (ss. 37–72). Johns Hopkins University Press.
21. Snyder, H. (2019). Literature review as a research methodology: An overview and guidelines. Journal of Business Research, 104, 333–339. https://doi.org/10.1016/j.jbusres.2019.07.039.
22. Sparrow, B., Liu, J., & Wegner, D. M. (2011). Google effects on memory: Cognitive consequences of having information at our fingertips. Science, 333(6043), 776–778. https://doi.org/10.1126/science.1207745.
23. Sunstein, C. R. (2001). Republic. com. Princeton University Press.
24. Türkiye İstatistik Kurumu. (2025). Hanehalkı bilişim teknolojileri (BT) kullanım araştırması, 2025. https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Hanehalki-Bilisim-Teknolojileri-(BT)-Kullanim-Arastirmasi-2025-53925.
25. Türkiye Yayıncılar Birliği. (2025). 2024 yılı Türkiye kitap pazarı raporu. https://turkyaybir.org.tr/turkiyede-yayincilik/turkiye-kitap-pazari-raporlari/.
26. van Dijck, J., Poell, T., & de Waal, M. (2018). The platform society: Public values in a connective world. Oxford University Press.
27. Wardle, C., & Derakhshan, H. (2017). Information disorder: Toward an interdisciplinary framework for research and policy making. Council of Europe. https://rm.coe.int/information-disorder-toward-an-interdisciplinary-framework-for-researc/168076277c.
28. Zuboff, S. (2023). Gözetleme kapitalizmi çağı: Gücün yeni sınırlarında bir insan geleceği mücadelesi (G. Y. Demir, Çev.). Okuyan Us Yayınları.