İslam-Osmanlı Hukukunda Hükümdarın Cezai Mesuliyeti

Yıl 2025, Cilt: 12 Sayı: 2, 591 - 622, 31.12.2025

İrem Diler

Öz

İslam hukukunun ve Hanefi mezhebinin cari olduğu Osmanlı Devleti’nde padişahların cezai mesuliyeti meselesinin de bu esaslar çerçevesinde ele alınması gerekmektedir. Padişahların suç ve günah kapsamındaki tüm fiillerinde uhrevi mesuliyetleri devam etmekle birlikte, İslam hukukundaki had-kısas-tazir suçları açısından yargılanarak ceza alabilmeleri hususunda farklılıklar vardır. Amme hakları ağır basan had suçlarını yargılamaya en ehil makam olan hükümdarın bu suçlardan muhakeme edilememesi söz konusudur. Kısas gibi kişi haklarını ihlal eden suçlarda ise devlet başkanının da her bir fert gibi dava edilebileceği ve suçun sabit olması halinde de ceza alabileceği kabul edilmiştir. Had ve kısas suçlarında padişahlara dair herhangi bir resmî dava kaydı bulunmasa da ihtimallere göre bu suçlardaki mesuliyetleri incelenmiştir. Tazir suçları cihetiyle de amme ve kişi hakları tefriki geçerlidir. Ancak tazir cezası gerektiren fiilleri durdurmaya, işlenene kadar her fert ehildir, tazir suçları gerçekleştiğinde ise yalnızca hükümdar ve naipleri bu salahiyete sahiptir. Padişahların tazir gerektiren fiillerini de ulemanın nasihat etmek suretiyle engellediği muhtelif misallere rastlanmıştır. Dolayısıyla padişahların mesuliyeti meselesinde de en ziyade tazir vakaları ön plana çıkmıştır.

Anahtar Kelimeler

İslam-Osmanlı hukuku , cezai mesuliyet , devlet başkanı , had ve kısas , tazir

Criminal Responsibility of the Sovereign in Islamic-Ottoman Law

Öz

The issue of the criminal responsibility of the sultans in the Ottoman Empire, where Islamic law and the Hanafi madhhab were in force, should be handled within the framework of these principles. Although the religious responsibility of the sultans for all their acts within the scope of crime and sin continued, there were differences in Islamic law in terms of their ability to be tried and punished for the crimes of hadd, qisas and tazir. The sovereign, who is the most competent authority to judge the hadd offences, which are dominated by public rights, cannot be judged for these offences. In crimes that violate the rights of individuals, such as qisas, it is accepted that the head of state can be sued like any other individual and can be punished if the crime is fixed. Although there is no official case record of the sultans for the crimes of hadd and qisas, their liability for these crimes has been examined according to the possibilities. In the case of tazir offences, the distinction between public and individual rights is valid. However, every individual was entitled to stop the acts requiring tazir punishment until they were committed, whereas only the sovereign and his regents had this authority when tazir offences were committed. There are various instances in which the ulema prevented the acts of the sultans requiring tazir by giving advice. Therefore, in the issue of the liability of the sultans, tazir cases came to the fore the most.

Anahtar Kelimeler

Islamic-Ottoman law , criminal responsibility , head of state , hadd and qisas , tazir

Kaynakça

• Ahmedî, Dâsitan-ı Tevârîh-i Mülûk-i Âl-i Osman ve Cemşit ve Hurşid Mesnevisi, Bürhaneddin Matbaası, Neşr: Nihad Sami Banarlı, İstanbul, 1939.
• Akgündüz, Ahmed, “Ebussuûd Efendi”, Diyanet İşleri Ansiklopedisi (DİA), Cilt 10, İstanbul, 1994, ss. 365-371.
• Akgündüz, Ahmed, İslam ve Osmanlı Hukuku Külliyatı, Kamu Hukuku, Cilt 1, Osav Yayınları, İstanbul, 2011.
• Akgündüz, Ahmed, Osmanlı Kanunnameleri ve Hukuki Tahlilleri, Cilt 1, Fey Vakfı Yayınları, İstanbul, 1990.
• Akman, Mehmet, Osmanlı Devleti’nde Kardeş Katli, Eren Yayıncılık, İstanbul, 1997.
• Aktan, Hamza, “Damân”, Diyanet İslam Ansiklopedisi (DİA), Cilt 8, İstanbul, 1993, ss. 450-453.
• Altınay, Ahmet Refik (Haz. ve Terc. Seyit Ali Kahraman), Kadınlar Saltanatı, Yeditepe Yayınları, İstanbul, 2024.
• Aşıki, Derviş Ahmed (Haz. Cemil Çiftçi), Âşık Paşazade Tarihi, Mostar Yayınları, İstanbul, 2008.
• Atik, Kayhan, Lutfi Paşa ve Tevarih-i Al-i Osman, T.C. Kültür Bakanlığı Kültür Eserleri, Ankara, 2001.
• Aydın, M. Âkif, “İmâmet”, Diyanet İslam Ansiklopedisi (DİA), Cilt 22, İstanbul, 2000, ss. 203-207.
• Aydın, M. Âkif, Türk Hukuk Tarihi, Beta Yayınları, İstanbul, 2022.
• Aykan, Yavuz, “A Legal Concept in Motion: The ‘Spreader of Corruption’ (sā‘ī bi’l-fesād) from Qarakhanid to Ottoman Jurisprudence”, Islamic Law and Society, Cilt 26, Sayı 3, 2019, ss. 252-271.
• Başgil, Ali Fuat, Esas Teşkilat Hukuku Dersleri, İsmail Akgün Matbaası, 1945.
• Buzpınar, Ş. Tufan, “Osmanlı Hilafeti Meselesi: Bir Literatür Değerlendirmesi”, Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, Cilt 2, Sayı 1, 2004, ss. 113-131.
• Dinçer, Ömer, Siyasetnameleri Yeniden Okumak Bir Yönetim Bilimci Gözüyle Geleneksel Siyasi Düşünce, Klasik Yayınları, İstanbul, 2018.
• Dönmezer, Sulhi, Cezai Mesuliyetin Esası, İsmail Akgün Matbaası, İstanbul, 1949.
• Ebû Dâvûd, Süleyman b. el-Eş’as, es-Sünen.
• Ebû Ya’lâ el-Ferrâ, el-Ahkamü’s-Sultaniye, Darü’l-kütübi’l-ilmiyye, Beyrut, 2000.
• Ekinci, Ekrem Buğra, Osmanlı Hukuku, 6. Bası, Arı Sanat Yayınları, İstanbul, 2019.
• el-Moudden, Abderrahmane, “The Idea of the Caliphate between Moroccans and Ottomans: Political and Symbolic Stakes in the 16th and 17th Century-Maghrib”, Studia Islamica, Sayı 82, 1995, ss. 103-112.
• Emecen, Feridun, Osmanlı Klasik Çağında Hilafet ve Saltanat, Kapı Yayınları, İstanbul, 2020.
• Esen, Hüseyin, İslam’da Suç ve Ceza: “İslam Hukukunda Cezai Sorumluluk”, Yeni Akademi Yayınları, İzmir, 2006.
• Evliyâ Çelebi (Haz. Orhan Şaik Gökyay, Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı), Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Cilt 1, 5. Bası, YKY Yayınları, İstanbul, 2008.
• Jahja, Muharrem, Lutfi Paşa’nın (893/1488-970/1562) Halâsü’l-ümme fî ma’rifeti’l-e’imme risâlesi’nin tahkik, tahlil ve tercümesi, Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü İlahiyat Anabilim Dalı İslam Tarihi ve Sanatları Bilim Dalı, İstanbul, 2003.
• Imber, Colin (Terc. Murteza Bedir), Şeriattan Kanuna Ebussuud ve Osmanlı’da İslami Hukuk, Tarih Vakfı Yurt Yayınları, İstanbul, 2004.
• İbn Haldun (Haz. Süleyman Uludağ), Mukaddime, Dergâh Yayınları, İstanbul, 2007.
• İbn-i Abidin (Terc. Ahmed Davudoğlu), Reddü’l-Muhtar Ale’d-dürri’l-muhtar, Cilt 8, Şamil Yayınevi, İstanbul, 1983.
• İmam Gazali, İhyâu ‘ulûmi’d-din, Cilt 1, Bedir Yayınevi, İstanbul, 1974.
• İmam Suyuti, Halifeler Tarihi, Asalet Yayınları, İstanbul, 2018.
• İmam Tahâvî (Terc. Soner Duman), Mukayeseli Hanefî Fıkhı Tahâvî Muhtasarı, Beka Yayıncılık, İstanbul, 2013.
• İnalcık, Halil, “Islamic Caliphate Turkey and Muslims in India”, Ed. Yusuf Abbas Hashmi, Shariah, Ummah and Khilafah, University of Karachi, Karaçi, 1987.
• İnce, İrfan, “Ridde”, Diyanet İslam Ansiklopedisi (DİA), Cilt 35, İstanbul, 2008, ss. 88-91.
• İpşirli, Mehmet, “Ahîzâde Hüseyin Efendi”, Diyanet İslam Ansiklopedisi (DİA), Cilt 1, İstanbul, 1988, ss. 548-549.
• İpşirli, Mehmet (Haz. Süleyman Kaya, Yunus Uğur, Mustafa Demiray), “Osmanlı Fetvaları Üzerine Değerlendirmeler ve Bazı Örnekler”, Osmanlı Hukukunda Fetva, Klasik Yayınları, İstanbul, 2018.
• Kaşıkçı, Osman, Osmanlı’da Devlet Başkanlığı, Yitik Hazine Yayınları, İzmir, 2012.
• Köksal, Asım Cüneyd, Fıkıh ve Siyaset Osmanlılarda Siyaset-i Şer’îyye, Klasik Yayınları, İstanbul, 2016.
• Lutfi Paşa, Hâlasü’l-ümme fî ma’rifeti’l-e’imme, dirase ve tahkik: Macide Mahluf, Dârü’l-Âfâki’l-Arabiyye, Kahire, 2001.
• Matrakçı Nasuh, Tarih-i Al-i Osman, Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, İstanbul, 2019.
• Mâverdî, el-Ahkamu’s Sultaniyye İslam’da Devlet ve Hilafet Hukuku, İ’tisam Yayınları, Ankara.
• Merginani (Terc. Hasan Ege), Hidaye Tercemesi, Şelale Yayınları, İstanbul, 1982.
• Muhyiddin el-Kafiyeci (Haz. Nail Okuyucu), Seyfü’l-Mülûk / Seyfü’l-Kudat Kâfiyeci’nin Siyasetnameleri, Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, İstanbul, 2018.
• Mumcu, Ahmet, Osmanlı Devleti’nde Siyaseten Katl, 4. Bası, Phoenix Yayınevi, Ankara, 2017.
• Mustafa Nuri Paşa (Haz. Yılmaz Kurt), Netayicü’l-Vukuat Kurumlarıyla Osmanlı Tarihi I–IV, Birleşik Yayınevi, Ankara, 2008.
• Naima (Haz. Mehmet İpşirli), Tarih-i Naima, Cilt 3, TTK, Ankara, 2014.
• Necmeddin et-Tarsûsî, Tuhfetü’t-Türk, Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, İstanbul, 2018.
• Nureddin es-Sâbûnî (Terc. Bekir Topaloğlu), Mâtüridiyye Akaidi, İFAV Yayınları, İstanbul, 2012.
• Nuri, Osman (Haz. Osman Selim Kocahanoğlu), Bilinmeyen Abdülhamid Abdülhamid-i Sâni ve Devr-i Saltanatı Abdülhamid’in Hususi ve Siyasi Hatıratı, Cilt 1–2, Temel Yayınları, İstanbul, 2017.
• Öz, Mustafa; İlhan, Avni, “İmamet”, Diyanet İslam Ansiklopedisi (DİA), Cilt 22, İstanbul, 2000, ss. 201-203.
• Serahsi (Haz. Mustafa Cevat Akşit), Mebsut, Cilt 9, Gümüşev Yayınları, İstanbul, 2008.
• Solakzade (Haz. H. Halit Atlı; Sad. Vahid Çabuk), Solakzade Tarihi, İBB Yayınları, İstanbul, 2016.
• Şahin, Abdullah Musab, Takdiri Cezalar ve Osmanlı Devleti 17. Yüzyıl Uygulaması, On İki Levha Yayınları, İstanbul, 2024.
• Şentop, Mustafa, Osmanlı Yargı Sistemi ve Kazaskerlik, Klasik Yayınları, İstanbul, 2005.
• Şeyhülislam Çatalcalı Ali Efendi (Haz. Esra Kılavuz Eser), Fetâvâ-yı Ali Efendi, İsar Yayınları, İstanbul, 2021.
• Taşköprülüzâde Ahmed Efendi (Haz. Muhammed Hekimoğlu), eş-Şakâ’iku’n-nu’mâniyye fî ulemâi’d-Devleti’l-Osmâniyye Osmanlı Âlimleri, Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, İstanbul, 2019.
• Tezcan, Baki, The Second Ottoman Empire Political and Social Transformation in the Early Modern World, Cambridge University Press, New York, 2010.
• Turcan, Talip, Devletin Egemenlik Unsuru ve Egemenlikten Kaynaklanan Yetkileri, Ankara Okulu, Ankara, 2001.
• Udeh, Abdülkadir (Terc. Akif Nuri), İslam Ceza Hukuku ve Beşeri Hukuk, İhya Yayınları, İstanbul, 1976.
• Yıldız, Kemal, “Sorumluluk”, Diyanet İslam Ansiklopedisi (DİA), Cilt 37, İstanbul, 2019, ss. 380-382.
• Yılmaz, Hüseyin, Hilafeti Yeniden Düşünmek, İletişim Yayınları, İstanbul, 2023.
• Zubaida, Sami, İslam Dünyasında Hukuk ve İktidar, İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, İstanbul, 2008.