HMK m.222/V’e Göre Ticari Defterlerin Delil Olabilmesi Bakımından Dayanak Belgelerin İbrazının Gerekliliği

Yıl 2025, Cilt: 12 Sayı: 2, 729 - 756, 31.12.2025

Makbule Ceren Erdem

Öz

6102 Sayılı Türk Ticaret Kanunu (TTK) m. 18 gereğince tacirler ticari defter tutmakla yükümlüdür. 6762 sayılı Türk Ticaret Kanununda ticari defterlerle ispat kuralına yer verilmiş ancak bu kural modern kanunlarda yer almadığı ve ispat hukuku kurallarıyla bağdaşmadığı yönündeki gerekçelerle TTK’ya alınmamıştır. Ancak, ticari defterlerle ispat kuralına senetle ispat kuralını yumuşattığı gerekçesiyle 6100 Sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanununda (HMK) yer verilmiştir. Maddede ticari defterlerin sahibi lehine ve aleyhe delil olabilmesi yanında münhasıran ticari defterlere dayanılarak ispatta bulunulmasına yönelik şartlar düzenlenmiştir. Kanunda yer verilen bu şartlar arasında dayanak belgelerin de ibrazının gerekli olup olmadığı hususunda açık bir ifadeye yer verilmemiştir. Ticari defter kayıtlarının dayanağı belgelerin bulunması gerektiği yönündeki maddi hukuk hükümlerinin varlığı, ticari defterlerin delil olabilmesi bakımından da bu şartın aranıp aranmayacağı noktasında görüş farklılıklarına yol açmıştır. Öğreti ve yargı içtihatlarında çoğunlukla ticari defterlerin lehe delil olması bakımından dayanak belgelerin gerekip gerekmediği yönünde görüşler ileri sürülmüştür. HMK m. 222/V’e göre münhasıran karşı taraf ticari defterlerine dayanılarak ispat faaliyetinde bulunulmak istenmesi halinde dayanak belgelerin ibrazının gerekip gerekmeyeceği konusu önem arz etmektedir.

Anahtar Kelimeler

Ticari Defter , Defter Tutma Yükümlülüğü , Delillerin Hasredilmesi , Lehe ve Aleyhe Delil Olma , Dayanak Belgeler

Pursuant to Article 222/V of the CCP, the Requirement of Submission of the Supporting Documents for Commercial Books to Be Evidence

Öz

Pursuant to Article 18 of the Turkish Commercial Code No. 6102 (TCC), merchants are obliged to keep commercial books. Turkish Commercial Code No. Turkish Commercial Code No. 6762 included the rule of proof by commercial books, but this rule was not included in the TCC on the grounds that it was not included in modern laws and was incompatible with the rules of the law of proof. However, the rule of proof by commercial books was included in the Code of Civil Procedure (CCP) No. 6100 on the grounds that it softens the rule of proof by deed. The article regulates the conditions for commercial books to be used as evidence in favor of and against the owner, as well as the conditions for proving exclusively on the basis of commercial books. Among these conditions included in the law, there is no clear statement as to whether the submission of the supporting documents is also required. The existence of substantive law provisions stipulating that the commercial book records must have supporting documents has led to differences of opinion as to whether this condition should be sought for commercial books to be evidence. In the doctrine and jurisprudence, opinions have mostly been put forward on whether the supporting documents are required for commercial books to be favorable evidence. Pursuant to Article 222/V of the CCP, in case of a request to conduct a proof activity based exclusively on the commercial books of the other party, the issue of whether supporting documents should be presented is important.

Anahtar Kelimeler

Commercial Books , Bookkeeping Obligation , Limitation of Evidence , Being Evidence in Favor or Against , Supporting Documents

Kaynakça

• Akkaya, Tolga, Medeni Usul Hukukunda Delillerin Hasredilmesi, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Eskişehir, 2003.
• Al-Kılıç, Şengül, “Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nda 7251 Sayılı Kanun ile Yapılan Değişikliğin Ticari Defterlerin İspat Fonksiyonuna Etkisi”, Ticaret Hukuku Sempozyumu Sorunlar ve Çözüm Önerileri – Bildiri Özetleri Kitabı, Kırıkkale, 2021, ss. 41–45.
• Algur, Zeynep Vildan, Ticari Defterler ile İspat, Ankara, 2020.
• Altay, Sıtkı Anlam, “Ticari Defterlerin İspat Gücüne Özgü Hukuki Sorunlar”, Yeni Türk Ticaret Kanunu’nun Ticari İşletme Hukuku Alanında Getirdiği Yenilikler, 25–26 Kasım 2011, İstanbul, 2012, ss. 100–109.
• Altay, Sıtkı Anlam, “Ticari Defterlerle İspatta Elverişlilik ve Sınır Sorunu”, Banka ve Finans Hukuku Dergisi, Cilt 8, Sayı 31, 2019, ss. 553–580.
• Bahtiyar, Mehmet; Biçer, Levent, “Yeni Türk Ticaret Kanunu’na Göre Ticari Defter Tutma Yükümlülüğü ve Ticari Defterlerin İspat Gücü”, Kadir Has Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, Sayı 1, 2013, ss. 15–32.
• Bahtiyar, Mehmet; Şua, Mehmet Fethi, “Ticari Defterlerin Sahibi Lehine Delil Olma Şartlarına İlişkin Yargıtay Kararlarının Değerlendirilmesi”, XXXV Ticaret Hukuku ve Yargıtay Kararları Sempozyumu, 23 Aralık 2022, Ankara, 2023, ss. 13–29.
• Bozer, Ali; Göle, Celal, Ticari İşletme Hukuku, 7. Bası, Ankara, 2021.
• Budak, Ali Cem, “Ticari Defterlerle İspat Usulü Kaldırılmamalıdır”, Yeditepe Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, Cilt 2, Sayı 1, 2005, ss. 511–523.
• Budak, Ali Cem; Karaaslan, Varol, Medeni Usul Hukuku, 8. Bası, İstanbul, 2024.
• Çağlayan, Hasan Can, “Ticari Defterlerle İspat”, İstanbul Kültür Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, Cilt 15, Sayı 2, 2016, ss. 465–484.
• Çakıcı, Mert, Tacirin Defter Tutma Yükümlülüğü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2017.
• Dedeağaç, Ender, 6102 Sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun 1. Kitabına İlişkin Görüşlerim, Ankara, 2012.
• Dengiz, Alinur, Ticari Defterlerin İspat Gücü, Ankara, 2021.
• Domaniç, Hayri, Türk Ticaret Kanunu Şerhi, Cilt 1, İstanbul, 1988.
• Erdem, Nuri, “Ticari Defterlerin Sahibi Lehine Delil Olma Şartlarının 7251 Sayılı Kanun ile Yapılan Değişikliklerle Birlikte Değerlendirilmesi”, Legal Mali Hukuk Dergisi, Cilt 17, Sayı 193, 2021, ss. 79–130.
• Erdönmez, Güray, Medeni Usul Hukukunda Belgelerin İbrazı Mecburiyeti, 2. Bası, İstanbul, 2014.
• Erdönmez, Güray; Pekcanıtez, Hakan, Medeni Usul Hukuku, 15. Bası, İstanbul, 2017.
• Görgün, Şanal; Börü, Levent; Kodakoğlu, Mehmet, Medeni Usul Hukuku, 7251 Sayılı Kanun ile Değiştirilmiş ve Güncellenmiş 11. Bası, Ankara, 2022.
• Güvenol, Reyhan, Ticari Defterlerle İspat, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul, 1987.
• Karayalçın, Yaşar, Ticaret Hukuku I: Giriş – Ticari İşletme, 3. Bası, Ankara, 1968.
• Karslı, Abdurrahim, Medeni Muhakeme Hukuku, 5. Bası, İstanbul, 2020.
• Koç, Evren, Medeni Usul Hukukunda Belge Kavramı, İstanbul, 2021.
• Kuru, Baki, Hukuk Muhakemeleri Usulü, Cilt 3, 6. Bası, 2001.
• Kuru, Baki, Medeni Usul Hukuku El Kitabı, Cilt 1, Mart 2020.
• Polat, İlayda İrem, Ticari Defterlerin Delil Niteliği, Ankara, 2015.
• Sezgin-Huysal, Ayşegül, “Yeni TTK ve HMK Çerçevesinde Ticari Defterler”, 6102 Sayılı Yeni Türk Ticaret Kanunu’nu Beklerken, Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Hukuk Araştırmaları Dergisi, Cilt 18, Sayı 2, 2012 (Özel Sayı), ss. 191–207.
• Somuncuoğlu, Ünal, “6102 Sayılı Türk Ticaret Kanunu’na Göre Ticari Defterlerin İbrazı ve Delil Olma Nitelikleri”, İstanbul Barosu Dergisi, Cilt 86, Sayı 1, 2012, ss. 198–202.
• Şener, Oruç Hami, “Ticari Defterlerin ve Belgelerin Saklanması, Zıyaı, Zayi Belgesi ve Bunun Sonuçları (TTK m. 68/IV)”, Dokuz Eylül Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, Cilt 6, Sayı 1, 2004, ss. 233–294.
• Tanrıver, Süha, Medeni Usul Hukuku, Cilt I, 4. Bası, Ankara, 2021.
• Taşpınar-Ayvaz, Sema, “Ticari Defterlerin İbrazı ve İspatı”, Ticaret Hukukuna Hukukun Diğer Alanlarıyla Birlikte Bakış Sempozyumu Bildirileri, 15–16 Mayıs 2014, ss. 140–156.
• Tekil, Fahiman, Ticari İşletme Hukuku, İstanbul, 1997.
• Tekinalp, Ünal, “Ticari Defterlerle İspat Usulü”, Muhasebe Mecmuası, Sayı 7, 1959/2, ss. 29–50.
• Topal, Önder, Medeni Yargılama Hukuku Bağlamında Ticari Defterlerin Delil Niteliği, 2. Bası, Ankara, 2020.
• Tunç-Yücel, Müjgan, “HMK m. 222 Çerçevesinde Ticari Defterlerle İspata İlişkin Bazı Sorunlar”, Medeni Usul ve İcra-İflas Hukuku Dergisi, Cilt 9, Sayı 25, 2013/2, ss. 115–140.
• Tuztaş, Hüseyin, Ticari Defterlerin İbrazı ve Delil Olması, Erzincan Barosu Yayınları, Yayın No: 2, Erzincan, Eylül 2020.
• Ülgen, Hüseyin, “Ticari Defterlerle İspat”, Banka ve Ticaret Hukuku Dergisi, Cilt 4, Sayı 1, 1967, ss. 86–103.
• Yıldırım, Hakan, “Ticari Defterlerin Sahibi Lehine Delil Olmasında Dayanak Belgelerin İbrazı”, Erciyes Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, Cilt 8, Sayı 2, 2013, ss. 969–996.
• Yılmaz, Ejder, Hukuk Muhakemeleri Kanunu Şerhi, Cilt 2, Ankara, 2017.
• Yılmaz, Ejder, “Ticari Defterlerin Delil Olması (HMK m. 222) ve Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun Bu Konuda Getirdiği Yenilikler”, Bankacılar Dergisi, Özel Sayı, 2013, ss. 28–41.