Legal Limits of Allogeneic Stem Cell Transplantation from a Child Donor

Öz

Stem cell transplantation is a significant therapeutic method, which is notable for its life-saving characteristics in children. Despite its importance, the process of stem cell transplantation in children brings certain legal issues that are distinct from transplantation between adults. In allogeneic stem cell transplantation, contrary to autologous transplantation, stem cells are harvested from a healthy individual for transplantation into someone else. The harvesting of stem cells from a donor constitutes a violation of their bodily integrity. Therefore, the existence of a statutory provision, along with the donor's consent, is required for such an intervention, which is in favour of another, to be lawful. In this regard, Article 5 of Law No. 2238 on the Collection, Storage, Grafting, and Transplantation of Organs and Tissues (ODNK), which constitutes the legal framework, stipulates that for organ and tissue donation, the donor must have reached the age of eighteen and possess the capacity of discernment. Indeed, the Republic of Turkey has made a reservation to Article 20 (2) of the Convention for the Protection of Human Rights and Dignity of the Human Being with Regard to the Application of Biology and Medicine: Convention on Human Rights and Biomedicine, which permits minors to act as renewable-tissue donors in certain circumstances, on the grounds that it contradicts Article 5 of the ODNK. Nevertheless, in practice, it is observed that stem cell transplantations from child donors are performed. Considering the significance of stem cell transplantation and the fact that child donors represent a source of hope for the lives of their family members, there is a clear need within Turkish law for the introduction of an exceptional and specific regulation concerning the transplantation of renewable tissues.

Anahtar Kelimeler

• Stem cell transplantation
• Organ and tissue transplantation
• Medical intervention
• Convention on human rights and biomedicine
• The best interests of the child

Çocuktan Allojeneik Kök Hücre Naklinin Hukuki Sınırları

Öz

Kök hücre nakli, çocuklarda hayat kurtarıcı özellikleri ile öne çıkan bir tedavi yöntemidir. Çocuklarda nakil süreci, yetişkinlere kıyasla kendine özgü bazı hukukî sorunları da beraberinde getirmektedir. Allojeneik kök hücre naklinde otolog naklin aksine, kök hücreler sağlıklı bir kişiden alınarak üçüncü kişiye nakledilmektedir. Vericiden kök hücrelerin alınması, vücut bütünlüğünün ihlali niteliğindedir. Başkası lehine yapılacak bu müdahalenin hukuka uygun olması için vericinin rızasının yanı sıra kanunî bir düzenlemenin mevcudiyeti şarttır. Bu konuda kanunî çerçeveyi oluşturan 2238 sayılı Organ ve Doku Alınması, Saklanması, Aşılanması ve Nakli Hakkında Kanun (ODNK) m. 5, organ ve doku bağışı için on sekiz yaşının doldurulmuş olmasını ve ayırt etme gücüne sahip olmayı gerektirir. Ayrıca, Türkiye Cumhuriyeti, Biyotıp Sözleşmesi'nin yenilenebilir dokuların naklinde çocukların belirli durumlarda verici olmasına izin veren 20. maddesinin 2. fıkrasına, ODNK'nın 5. maddesine aykırı olduğu gerekçesiyle çekince koymuştur. Fakat uygulamada çocuk vericilerden allojeneik kök hücre naklinin gerçekleştirildiği görülmektedir. Kök hücre naklinin önemi ve verici çocukların kendi aile üyelerinin hayatı için bir umut olacağı göz önünde bulundurulduğunda Türk hukukunda, yenilenebilir dokuların nakline ilişkin istisnaî, özel bir düzenlemenin öngörülmesi bir ihtiyaçtır.

Anahtar Kelimeler

• Kök hücre nakli
• Organ ve doku nakli
• Tıbbi müdahale
• Biyotıp Sözleşmesi
• Çocuğun üstün yararı

Etik Beyan

Bu makale, 6-7 Mayıs tarihlerinde Kırıkkale Üniversitesi tarafından düzenlenen Biohukuk Sempozyumu’nda sunulan "Allojeneik Kök Hücre Naklinde Verici Çocuğun Hukuki Durumu" adlı tebliğin genişletilmiş hâlidir.

Kaynakça

1. Abik, Yıldız, "Canlıdan (Sağlararası) Organ ve Doku Nakli", Ankara Barosu V. Sağlık Hukuku Kurultayı, Ankara, 2014, 93-146.
2. Akıncı, Şahin, "Ölüden Organ Alınması Konusunda Karşılaşılan Bazı Hukukî Problemler ve Çözüm Yolları", Organ ve Doku Naklinde Tıp Etiği ve Tıp Hukuku Sorunları, I. Uluslararası Tıp Etiği ve Tıp Hukuku Kongresi Bildiri Kitabı, İstanbul 2007, 137-144.
3. Akıncı, Şahin, Türk Özel Hukukunda İnsan Kökenli Biyolojik Madde (Organ-Doku) Nakli Kavramı ve Bundan Doğan Hukuki Sonuçlar, Ankara 1996.
4. Akipek, Jale; Akıntürk, Turgut; Ateş, Derya, Türk Medeni Hukuku Birinci Cilt, 18. Bası, Beta Yayıncılık, İstanbul, 2022.
5. Ayan, Mehmet, Tıbbî Müdahalelerden Doğan Hukuki Sorumluluk, Kazancı Hukuk Yayınları Ankara 1991.
6. Albayrak, Canan, "Hematopoetic stem cell transplantation in children", Journal of Experimental and Clinical Medicine, Cilt 39, Sayı 4, 2022, 1270-1276.
7. Atamer, Yeşim, "Ölüden Organ Naklinin Beraberinde Getirdiği Bazı Hukukî Sorunlar", Milletlerarası Hukuk ve Milletlerarası Özel Hukuk Bülteni, Cilt 19, Sayı 1-2, 1999-2000, 115-155.
8. Ayiter, Nuşin, "Şahsiyet Hakları Açısından Organ Nakli", Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, Cilt 25, Sayı 1-2, 137-144.

9. Aytaç Elmas, Selin; Uçkan Çetinkaya, Duygu, "Kemik İliği ve Kök Hücre Transplantasyon İlkeleri", Sürekli Tıp Eğitimi Dergisi, Cilt 16, Sayı 5, 2007, 61-65.
10. Badur, Emel, "Organ veya Doku Verme Borcu Altına Giren Kişinin Cayması", Çankaya Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, Cilt 5, Sayı 1, 2020, 275-312.
11. Badur, Emel, Tıbbî Müdahaleye Rızanın Özellik Gösterdiği Haller, Seçkin Yayıncılık, Ankara, 2017.
12. Bayraktar, Köksal, "Organ ve Doku Alınması, Saklanması, Aşılanması ve Nakli Hakkında Kanuna İlişkin Düşünceler", Ceza Hukuku ve Kriminoloji Dergisi, Cilt 1, Sayı 2, 1979, 15-22.
13. Canbolat, Ferhat; Gönül Koşar, Günhan, "Organ Nakline İlişkin Rızanın Geri Alınması Halinde Alıcının Başvurabileceği Hukuki İmkânlar", Çukurova Üniversitesi Hukuk Araştırmaları Dergisi, Sayı 1, 2022, 129-151.
14. Çelik, Serhat; Sayğılı, Volkan; Güven, Zeynep Tuğba; Ünal, Ali, "T hücreli Lenfoblastik Lösemili Hastada Torundan Dedeye Tam Uyumlu Allojeneik Hematopoetik Kök Hücre Nakli", 5. Ulusal Kan ve Kemik İliği Nakli Kongresi, 2020, https://www.researchgate.net/publication/344554548_T_hucreli_Lenfoblastik_Losemili_Hastada_Torundan_Dedeye_Tam_Uyumlu_Allojeneik_Hematopoetik_Kok_Hucre_Nakli (25.07.2025).
15. Çilingiroğlu, Cüneyt, Tıbbî Müdahaleye Rıza, İstanbul 1993.
16. Council of Europe, Explanatory Report to the Additional Protocol to the Convention on Human Rights and Biomedicine concerning Transplantation of Organs and Tissues of Human Origin, European Treaty Series- No. 186, Strasbourg, 24.I.2002, https://rm.coe.int/16800d37ac (30.04.2026).
17. Council of Europe, Explanatory Report to the Convention for the Protection of Human Rights and Dignity of the Human Being with regard to the Application of Biology and Medicine: Convention on Human Rights and Biomedicine, European Treaty Series- No. 164, Oviedo, 4.IV.1997, https://rm.coe.int/1680a8e4d0 (30.04.2026).
18. Eker, İbrahim; Çevik Özdemir, H. Nur; Yılmaz, Fırat; Yeşilipek, Akif; Küpesiz, Alphan; Uygun, Vedat; Karasu, Gülsün; Tayfun Küpesiz, Funda; Gürsel, Orhan; Kuşkonmaz, Barış; Aksoylar, Serap; Okur, Fatma Visal; Özek, Gülcihan; Karakukcu, Musa; Adaklı Aksoy, Başak; Tüfekçi, Özlem; Kaya, Zühre; Malbora, Barış; Kürekçi, Ahmet Emin; Antmen, Ali Bülent, "Navigating Hope and Complexity: Turkish Parents' Experiences with Savior Siblings, Umudu ve Karmaşıklığı Yönlendirmek: Türk Ebeveynlerin Kurtarıcı Kardeş Deneyimleri", Turkish Journal of Hematology, Cilt 42, Sayı 1, 2025.
19. Erbs, Georg; Kohlhaas, Max; Häberle, Peter, TPG § 8a Entnahme von Knochenmark bei minderjährigen Personen, Strafrechtliche Nebengesetze, EL Januar 2025.
20. Gökcen, Ahmet, "Organ ve Doku Nakli Üzerine Düşünceler", Selçuk Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, Milenyum Armağanı, Cilt 8, Sayı 1-2, 2000, 63-85.
21. Gülgösteren, Zeynep Ayza, Üçüncü Kişi Yararına Tıbbî Müdahalede Rıza, Platon Hukuk Yayınevi, 2022.
22. Gürbüz, Elif Rumeysa, Organ ve Doku Naklinde "Rıza", On İki Levha Yayıncılık, İstanbul 2021.
23. Gürzumar, Osman Berat, "Özel Hukukumuzda Organ Nakli ve 2238 Sayılı Yasa Üzerine Düşünceler", Ankara Barosu Dergisi, Cilt 48, Sayı 3, 1991, 364-389.
24. Hakeri, Hakan, "Organ ve Doku Nakliyle İlgili Hukuksal Problemler", https://www.medipol.edu.tr/sites/default/files/document/SD_Dergi_Sayi11-87-92.sayfalar_Hakan_Hakeri_0.pdf (17.07.2025).
25. Hakeri, Hakan, Tıp Hukuku, Ankara, 2019.
26. Kahraman, Zafer, "Medeni Hukuk Bakımından Tıbbî Müdahaleye Hastanın Rızası", İnönü Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, Cilt 7, Sayı 1, 2016, 479-510.
27. Karakaş, Zeynep; Fışgın, Tunç, "Çocukluk Çağında Hematopoetik Kök Hücre Nakli", Klinik Tıp Pediatri Dergisi, Cilt 8, Sayı 6, 2016, 10-17.
28. Kılıç Ekici, Özlem, "Kök Hücreler Ölümden Sonra Bile Hayat Kurtarmaya Devam Ediyor", TÜBİTAK Bilim ve Teknik Dergisi, Mart 2013, 48-49.
29. Kılıçoğlu, Ahmet, "Organ Nakli ve Doku Alınmasının Hukuksal Yönleri", Türkiye Barolar Birliği Dergisi, Cilt 3, Sayı 2, 1991, 246-265.
30. Koçak Süren, Özlem, "Organ ve Doku Naklinin Yasal ve Etik Açıdan İncelenmesi", Türkiye Barolar Birliği Dergisi, Sayı 73, 2007, 174-195.
31. Keskin, A. Dilşad, Bizzat Karar Verme Hakkı, Adalet Yayınevi, Ankara 2022.
32. Koru, Onur, "Tıbbî Müdahalenin Hukuka Uygunluğu: Endikasyon Şartı", İnönü Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, Cilt 12, Sayı 2, 2021, 491-500.
33. Kurt, Munise Gülen, "Tıbbî Müdahalelerde Aydınlatılmış Onam", Türkiye Barolar Birliği Dergisi, Sayı 146, 2020, 187-218.
34. Lee, Ji Yoon; Hong, Seok-Ho, "Hematopoietic Stem Cells and Their Roles in Tissue Regeneration", International Journal of Stem Cells, Cilt 13, Sayı 1, 2020, 1-12.
35. Maziarz, Richard T.; Farnia, Stephanie; Martin, Patricia; Komanduri, Krishna V., "Optimal Benefits for Hematopoietic Stem Cell Transplantation: A Consensus Opinion", Biology of Blood and Marrow Transplantation, Cilt 20, Sayı 11, 1671-1676.
36. Oktay Özdemir, Saibe, "Türk Hukukunda Başkası Lehine Tıbbî Müdahaleler", Prof. Dr. Türkan Rado'nun Anısına Armağan, İstanbul 2020, 321-350.
37. Önay, Işık; Bıçaker, Elif Merve, "Küçüklerden Yapılan Kemik İliği Nakillerinin Hukuka Uygunluğu Sorunu", Kadir Has Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, Cilt 10, Sayı 1.
38. Parker, Stephen, "The Best Interests of the Child: Principles and Problems", International Journal of Law, Policy and the Family, Cilt 8, Sayı 1, 1994, 26-41.
39. Parlak, Şafak, "Organ Bağışı ve Organ Naklinde Ortaya Çıkan Sorunlar", Türkiye Barolar Birliği Dergisi, Sayı 83, 2009, 189-222.
40. Schües, Christina; Rehmann-Sutter, Christoph; Jürgensen, Martina; Herzog, Madeleine, "The Child's Body and Bone Marrow Transplantation: Introduction", Stem Cell Transplantations Between Siblings as Social Phenomena, The Child's Body and Family Decision-making, USA, 2022.
41. Şenocak, Zarife, "Küçüğün Tıbbî Müdahaleye Rızası", Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, Cilt 50, Sayı 4, 2001, 65-80.
42. Tag, Brigitte, TPG § 8a Entnahme von Knochenmark bei minderjährigen Personen, Münchener Kommentar zum Strafgesetzbuch, Nebenstrafrecht I, Band 7, 4. Bası, C.H. Beck, 2022.
43. Tayfun Küpesiz, Funda; Küpesiz, Alphan, "Talasemide Hematopoetik Kök Hücre Nakli", Türkiye Klinikleri Hematoloji, editör. Erdal Kurtoğlu, Türkiye Klinikleri, Ankara 2022, 57-64.
44. Tuhan-Boz, Reyhan, "Fail-Mağdur Uzlaştırmasında Ayırt Etme Gücüne Sahip Çocuğun Katılım Hakkı ve Kanunî Temsili", Ankara Sosyal Bilimler Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, Cilt 3, Sayı 2, 2021, 734-802.
45. Tuğ Levent, Gaye, "Çocuğun Tıbbî Müdahaleye Rızasının Katılım Hakkı Yönünden Analizi", Bilkent Üniversitesi Hukuk Fakültesi II. Genç Hukukçu Araştırmacılar Sempozyumu "Ceren DAMAR ŞENEL'in Anısına", Ankara 2022, 29-52.
46. Türk Hematoloji Derneği, Kanıta Dayalı Hematopoietik Kök Hücre Donör Kılavuzu, Sürüm 1.0, Mart 2020, https://www.thd.org.tr/thdData/userfiles/file/DONORKLAVUZU-2020.pdf (12.04.2026).
47. Weilert, A. Katarina, "Das Kindeswohl und die Knochenmarkspende Minderjähriger aus verfassungsrechtlicher Perspektive", Zeitschrift für rechtswissenschaftliche Forschung, Sayı 3, 2012, 292-329.
48. Yeşilipek, Mehmet Ali, "Hematopoetic stem cell transplantation in children", Türk Pediatri Arşivi, Sayı 49, 2014, 91-98. Yeşilipek, Mehmet Ali, "Beta Talasemi Majorlu Hastalarda Hematopoetik Kök Hücre Transplantasyonu", Arşiv Kaynak Tarama Dergisi, Cilt 23, Sayı 1, 2014, 49-59.
49. Yüksel, Hilal, Kişilik Hakkı İhlali Kapsamında İnsan Üzerinde Yapılan Deneyler ve Hukuki Sonuçları, On İki Levha Yayıncılık, İstanbul 2017.
50. Yücel, Özge, "Çocuğun Yüksek (Üstün) Yararı Bağlamında Çocuğun İradesi", Ufuk Üniversitesi Dergisi, Cilt 1, Sayı 2, 2013, 117-137.