Türkiye’de Devletin İdeolojik Kodları: Kemalizm, İslamcılık ve Milliyetçilik

Öz

Bu çalışmanın temel iddiası devletin ideolojik kodlarında Kemalizm’den İslamcılığa doğru bir dönüşüm olduğu şeklindedir. Özellikle eğitim, kültür ve din işleri gibi devlet içerisinde örgütlenmiş bazı etkinliklerde nihai amaç zamanla daha İslami bir çerçeveye oturmuştur. Ancak bu genel tespit bir dizi ayrıntıyla birlikte anlamlı hale gelebilir. Öncelikle devletin ideolojik dönüşümde kendini devam ettiren unsur milliyetçiliktir. Bu bağlamda kısaca Atatürk milliyetçiliğinin yerini İslami milliyetçilik almıştır. İkinci mesele Post-Kemalizm koşullarına yöneliktir. AKP’nin devlet iktidarını ele geçirme sürecine paralel olarak muhafazakar, liberal ve İslamcı kesimlerin birlikte katkı sunduğu anti-Kemalist ittifak çözülmüştür. Bu süreci takip eden en önemli husus liberalizmin iktidar reel politiğinden tümüyle dışlanması ve Atatürkçülükle açık çatışmaya girmeyen, hatta onunla bazı noktalarda eklemlenen milliyetçi bir İslamcılığın doğuşudur. Beka söylemi, çoğunlukçu demokrasi anlayışı ve milli devlet milliyetçiliğe yaklaşmış AKP tipi İslamcılığın belli başlı unsurlarına karşılık gelir. Son olarak İslami milliyetçiliğin inşası yeni kurucu lider kültüyle birlikte söz konusu olmuştur. Bu bağlamda Erdoğan’ın Reisliği İslami milliyetçiliği politik bir öznede özetlemektedir. Olağanüstü rejim pratikleri, özellikle düşman ceza hukuku ise genel olarak devletin İslami dönüşümü, özel olarak ise Erdoğan’ın kurucu liderliğine yönelik itirazları ortadan kaldırmak için kullanılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Devlet
• İdeoloji
• Kemalizm
• İslamcılık
• Milliyetçilik

Ideological Codes of the State ın Turkey: Kemalism, Islamism and Nationalism

Öz

The main claim of this study is that there is a transformation in the ideological codes of the state from Kemalism to Islamism. Especially in some activities organized within the state, such as education, culture and religious affairs, the ultimate goal has become more Islamic over time. However, this general determination can become meaningful with a number of details. First of all, the element that sustains itself in the ideological transformation of the state is nationalism. In this context, in short, Ataturk nationalism was replaced by Islamic nationalism. The second issue is about the conditions of Post-Kemalism. In parallel with the AKP's seizure of state power, the anti-Kemalist alliance, to which conservative, liberal and Islamist segments contributed, dissolved. The most important issue that follows this process is the complete exclusion of liberalism from the realpolitik of power and the emergence of a nationalist Islamism that does not come into open conflict with Kemalism and even articulates with it at some points. The discourse of survival, the majoritarian understanding of democracy and the nation state correspond to the main elements of AKP-type Islamism that has approached nationalism. Finally, the construction of Islamic nationalism came into question with the new founding leader cult. In this context, Erdoğan's Chieftaincy summarizes Islamic nationalism in a political subject. Extraordinary regime practices, especially hostile criminal law, have been used to eliminate objections to the Islamic transformation of the state in general and Erdogan's founding leadership in particular.

Anahtar Kelimeler

• State
• Ideology
• Kemalism
• Islamism
• Nationalism

Kaynakça

1. Ahmad, F. (2008). Bir kimlik peşinde Türkiye (Çev: S. C. Karadeli). İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
2. Berkes, N. (2017). Atatürk ve devrimler. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
3. Bozdoğan, S. (2002). Modernizm ve ulusun inşası. İstanbul: Metis Yayınları.
4. Cizre Ü. and Çınar, M. (2002). Turkey 2002: kemalism, islamism and politics in the light of the february 28 process. South Atlantic Quarterly 102, 309-322.
5. Copeaux, E. (2006). Türk tarih tezinden Türk-İslam sentezine, tarih ders kitaplarında (1931-1993) (Çev: A. Berktay) İstanbul: İletişim Yayınları.
6. Doğdu, H. B. (2022). Otoriter neoliberalizmin cinsiyeti’: AKP dönemi toplumsal cinsiyet politikaları. Eğitim Bilim Toplum Dergisi, 20 (80), 74-105.
7. Duman, M. Z. (2010). Türkiye’de laiklik sorunun siyasal temelleri. Uluslararası İnsan Bilimleri Dergisi, 7 (2), 284-303.
8. Enneli, Ç. (2013). Milliyetçilik ve ideoloji: dışlayıcı bir dilin kuruluşu. Alternatif Politika, 5 (1), 28-51. Kaltwasser C. R. (2012). The ambivalence of populism: threat and corrective for democracy. Democratization 19 (2), 184-208.

9. Korkut, L. (2015). Siyasi kimlik olarak vatandaşlık: Türkiye’de ve dünya devletlerinde anayasal vatandaşlık tanımları. İstanbul Medipol Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 1 (2), 5-41.
10. Koyuncu, B. (2014). “Benim milletim...”: Ak parti iktidarı, din ve ulusal kimlik. İstanbul: İletişim Yayınları.
11. Mudde, C. and Kaltwasser, C. R. (2019). Popülizm, kısa bir giriş (Çev: S. E. Türközü). Ankara: Nika Yayınları. Müller, J. W. (2019). Popülizm nedir? (Çev: O. Yıldız). İstanbul: İletişim Yayınları.
12. Oran, B. (1999). Kemalizm, islamcılık, küreselleşme (Türkiye’de ‘yüce sadakat odağı’ kavramı üzerine düşünceler. Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi, 54 (2), 133-162.
13. Öztan, T. (2014). Öfkeyi Çizmek: Milliyetçi Tahayyülde Düşman Portreleri. İçinde İ. Kerestecioğlı ve G.G. Özkan, Türk Sağı: Mitler, Fetişler ve Düşman İmgeleri (ss. 137-167). İstanbul: İletişim Yayınları.
14. Öztürk, A. (2017). Civic Ataturkism in the Dissolving Process of Post-Kemalism. In A. Öztürk ve A. Bilgin, The Transformation of Public Sphere (pp. 87-102). Germany: Nomos Press,.
15. Öztürk, A. (2020). Popülizmin ideolojik matrisi. Uluslararası Medeniyet Çalışmaları Dergisi, 5 (2), 199-220.
16. Öztürk, A. (2022). Faşizm, popülizm ve devlet: siyasal aşırılığın kurumlara etkisi. İçinde M. Ercan ve diğerleri, 21. Uluslararası Kamu Yönetimi Formu Tam Metinler Kitabı (ss. 658-667). İstanbul: Efe Akademi Yayınları.
17. Öztürk, A. (2023). AKP’s right-wing authoritarian populism. Z Vgl Polit Wiss 17 (4), 329-341.
18. Öztürk, A. (2024a). Bir ideoloji olarak Atatürkçülük. Doğu Batı 110, 9-26.
19. Öztürk, A. (2024b). Geçmişi gelecekle birlikte düşünmek: cumhuriyetin 100. Yılında Atatürk cumhuriyetinin siyaset felsefesi üzerine. Cogito, 114-5, 29-46.
20. Öztürk, A. (2025). Kemalizm’den AKP’ye Cumhuriyetin Yurttaşlığında Ötekileştirme Siyaseti, İçinde G. Karakuş ve G. Tunç, Türkiye’de Politika Yapma Tarzı, Dışlama Süreçleri (ss. 32-63). Bursa: Ekin Yayınları. Özyürek, E. (2011). Modernlik nostaljisi, Kemalizm, laiklik ve gündelik hayatta siyaset (Çev: F. Burak Aydar). İstanbul: Boğaziçi Üniversitesi Yayınları.
21. Taggart, P. (2004). Popülizm (Çev: B. Yıldırım). İstanbul: Bilgi Üniversitesi Yayınları.
22. Tokdoğan, N. (2018). Yeni Osmanlıcılık, hınç, nostalji, narsisizm. İstanbul: İletişim Yayınları.
23. Ünal, Ç. R. (2020). Ecdadın icadı: AKP iktidarında bellek mücadelesi. İstanbul: İletişim Yayınları.
24. Üstel, F. (1999). Yurttaşlık ve demokrasi. Ankara: Dost Yayınları.
25. Üstel, F. (2005). Makbul vatandaş”ın peşinde: II. meşrutiyet’ten bugüne vatandaşlık eğitimi. İstanbul: İletişim Yayınları.