CONSTRUCTORS OF REALITY: THE MANIPULATION STRATEGIES OF AYARCI (TANPINAR) AND BARNUM

Yıl 2025, Cilt: 10 Sayı: 2, 1059 - 1087, 12.12.2025

Dursun Yılmaz

https://doi.org/10.47107/inifedergi.1737127

Öz

This study examines the similarities between the methods used by Halit Ayarcı, a character in Ahmet Hamdi Tanpınar’s The Time Regulation Institute, to manipulate reality, and the marketing and public relations strategies employed by P. T. Barnum. Using a qualitative content analysis approach, the research provides a systematic comparison of the techniques utilized by both figures. The study reveals striking parallels between Tanpınar’s fictional strategies of illusion and Barnum’s publicity-oriented methods of influencing public perception. By comparing Barnum’s famous “five great hoaxes” with the behavioral patterns of characters in The Time Regulation Institute, the analysis explores how the perception of reality is transformed across different cultural contexts. Rather than measuring public reactions, the analysis focuses on how social structures and individual positions in the face of manipulation are represented on a literary level through the character of Halit Ayarcı. The comparison demonstrates that both Barnum and Halit Ayarcı employ similar mechanisms of perception management, image construction, and public persuasion, where fictional elements serve as instruments shaping social reality. The findings indicate that in the modern communication era, the boundary between fiction and reality has become increasingly blurred, shedding light on the historical roots of media manipulation and public relations strategies. Ultimately, this research, situated at the intersection of literature and marketing strategies, offers an original perspective by examining the social effects of reality manipulation through an interdisciplinary lens, revealing the connection between Tanpınar’s narrative and Barnum’s tactics, and showing how the boundaries between fiction and reality have become indistinct. The findings also suggest that manipulation strategies possess a transhistorical and transcultural quality, highlighting the necessity of cultivating critical media literacy within a historical framework.

Anahtar Kelimeler

Ahmet Hamdi Tanpınar , Phineas Taylor Barnum , The Time Regulation Institute , public relations , marketing , manipulation.

GERÇEĞİ KURGULAYANLAR: AYARCI (TANPINAR) VE BARNUM’UN MANİPÜLASYON STRATEJİLERİ

Öz

Ahmet Hamdi Tanpınar’ın Saatleri Ayarlama Enstitüsü adlı eserindeki Halit Ayarcı karakterinin gerçekliği manipüle etme yöntemleri ile P. T. Barnum’un pazarlama ve halkla ilişkiler stratejileri arasındaki benzerlikleri inceleyen bu çalışma, nitel içerik analizi yöntemiyle her iki figürün kullandığı tekniklerin sistematik bir karşılaştırmasını sunmaktadır. Araştırma, Tanpınar’ın kurmaca dünyasında inşa ettiği yanılsama stratejileri ile Barnum’un kamuoyunu yönlendirmede kullandığı tanıtım ve gösteri temelli taktikler arasında dikkat çekici paralellikler bulunduğunu ortaya koymaktadır. Analiz, Barnum’un “beş büyük aldatmacası” olarak bilinen tanıtım uygulamaları ile Saatleri Ayarlama Enstitüsü’ndeki karakterlerin davranış kalıplarını karşılaştırarak, farklı kültürel bağlamlarda gerçeklik algısının nasıl dönüştürüldüğünü incelemektedir. Buradaki çözümleme, toplumun tepkisini ölçmeyi değil; Halit Ayarcı karakterinin eylemleri üzerinden toplumsal yapının ve bireyin manipülasyon karşısındaki konumunun edebi düzlemde nasıl temsil edildiğini değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Karşılaştırma sonucunda, Barnum ve Halit Ayarcı’nın stratejilerinin her ikisinin de algı yönetimi, imaj inşası ve kamuoyu oluşturma süreçlerinde benzer işlevler üstlendiği; her iki durumda da kurgusal unsurların toplumsal gerçekliği biçimlendiren araçlar haline geldiği tespit edilmiştir. Bu bulgular, modern iletişim çağında gerçeklik ile kurgu arasındaki sınırın giderek bulanıklaştığını göstermekte ve medya manipülasyonu ile halkla ilişkiler stratejilerinin tarihsel kökenlerine ışık tutmaktadır. Sonuç olarak bu araştırma, edebiyat ve pazarlama stratejileri kesişiminde, gerçekliğin manipülasyonunun toplumsal etkilerini disiplinlerarası bir perspektifle inceleyerek, Tanpınar’ın eseri ile Barnum’un taktikleri arasındaki bağlantıyı ortaya koymakta; kurgu ile gerçek arasındaki sınırların nasıl bulanıklaştığını göstererek orijinal bir yaklaşım sunmaktadır. Çalışmanın bulguları, manipülasyon stratejilerinin kültürler ve zamanlar üstü bir nitelik taşıdığını ve bu nedenle eleştirel medya okuryazarlığının tarihsel bir perspektifle beslenmesi gerektiğini göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

Ahmet Hamdi Tanpınar , Phineas Taylor Barnum , Saatleri Ayarlama Enstitüsü , halkla ilişkiler , pazarlama , manipülasyon.

Etik Beyan

çalışmanın gerektirdiği etik kurallara uyulmuştur.

Destekleyen Kurum

Yok

Teşekkür

Yok

Kaynakça

• Ayvazoğlu, B. (2016). Tanpınar, Manguel ve Beş Şehir. Karar. https://www.karar.com/yazarlar/besir-ayvazoglu/tanpinar-manguel-ve-bes-sehir-600 (Erişim Tarihi: 29 Kasım 2024).
• Bal, İ. (2013). Ahmet Hamdi Tanpınar’ın Saatleri Ayarlama Enstitüsü adlı romanında zaman-kimlik ve dönüşüm. İstanbul Kültür Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Doktora Tezi, İstanbul.
• Barnum, P. T. (2005). The Art of Selling: An Autobiography. University of Chicago Press.
• Bayramoğlu, Z. (2007). Huzursuz huzur ve tekinsiz saatler Ahmet Hamdi Tanpınar üzerine tezler. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
• Bozkurt, E. S. (2017). Söylem analizi bağlamında saatleri ayarlama enstitüsü romanına yönelik bir inceleme. Türk Dili Ve Edebiyatı Araştırmaları/Makaleler 12-14 Mayıs 2017 Erzurum, 371.
• Bozkurt, S. S., Düzgün, O., & Sağlam, M. Y. (2023). Ahmet Hamdi Tanpınar’ın Saatleri Ayarlama Enstitüsü eseri örnekleminde çeviride kültürel yakınlığın belirleyiciliği üzerine. Erdem, (84), 107-138. https://doi.org/10.32704/erdem.2023.84.107
• Bryman, A., & Bell, E. (2015). Business Research Methods. Oxford University Press.
• Christians, C. G., Ferré, J. P., & Fackler, P. M. (2009). Ethics for Public Communication: Defining Moments in Media History. Oxford University Press.
• Creswell, J. W. (2014). Research Design: Qualitative, Quantitative, and Mixed Methods Approaches (4th ed.). SAGE Publications.
• Çebin Yılmaz, B. (2018). Ahmet Hamdi Tanpınar’ın Saatleri Ayarlama Enstitüsü romanındaki rüya sahnelerinin simgesel bir okuması. Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi, 6(13), 398-419. https://doi.org/10.33692/avrasyad.510234
• Dayan, D., & Katz, E. (1992). Media Events: The Live Broadcasting of History. Harvard University Press.
• Demir, F., Ağlargöz, O., İspir, N., Süher, İ., Özkoçak, L., & Editör Tokgöz, N. (2012). Halkla ilişkiler yönetimi. Eskişehir: Anadolu Üniversitesi Yayını, (2603).
• Elo, S., & Kyngäs, H. (2008). The qualitative content analysis process. Journal of Advanced Nursing, 62(1), 107-115. https://doi.org/10.1111/j.1365-2648.2007.04569.x
• Enginün, İ. (1995). Tanpınar’ın bilinmeyen hâtıraları (IV). Dergâh, (65), 9.
• Erdemir, E. (2014), Firma nasıl var olur? Tanpınar’ın Saatleri Ayarlama Ensitüsü üzerinden kurumların ortaya çıkışına dair bir inceleme. Güler-Aydın, D., Akdere, Ç. (Ed), Edebiyattaki İktisat (s. 357–387). İstanbul: İletişim Yayınları.
• Finkelstein, A. (2019). Public Relations and the Promotion of Self: The Barnum Strategy. Media Studies Journal, 23 (2), 105-123.
• Flick, U. (2018). An Introduction to Qualitative Research. Sage Publications.
• Grunig, J. E., & Hunt, T. (1984). Managing public relations. Holt, Rinehart and Winston.
• Günday, R. (2007). Saatleri Ayarlama Enstitüsü’nde Toplumsal-Kurumsal Eleştiri ve İroni. İlmi Araştırmalar, (24), 79-102.
• Gündüz, A. (2009). Birbirimizi kandırmanın dayanılmaz hafifliği: Saatleri Ayarlama Enstitüsü. Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 18(1), 247-260.
• Hsieh, H.-F., & Shannon, S. E. (2005). Three approaches to qualitative content analysis. Qualitative Health Research, 15(9), 1277-1288.
• Karçığa, S. (2024). ‘Saatleri Ayarlama Enstitüsü’ironik Dilli Bir Eser Mi?. The Journal of Academic Social Science Studies, 3(44), 311-321.
• Kennedy, S. E. (1979). The Public’s Obedient Servant, PT Barnum. Prospects, 4, 303-329.
• Kotler, P., & Keller, K. L. (2016). Marketing Management. Pearson Education.
• Krippendorff, K. (2018). Content analysis: An introduction to its methodology (4th ed.). SAGE Publications.
• L’Etang, J. (2008). Writing PR history: Issues, methods and politics. Journal of Communication Management, 12(4), 319-335. https://doi.org/10.1108/13632540810919783
• Mardewi, T., Sofyan, E., Indriyani, F., & Dewi, N. (2022). The Leadership of Phineas Taylor Barnum in the Greatest Showman Movie. INTERACTION: Jurnal Pendidikan Bahasa, 9(2), 351-361.
• Mayring, P. (2014). Qualitative content analysis: Theoretical foundation, basic procedures and software solution. Klagenfurt: SSOAR.
• McCombs, M. E., & Shaw, D. L. (1972). The agenda-setting function of mass media. Public opinion quarterly, 36(2), 176-187. https://doi.org/10.1086/267990
• Milgram, S. (1963). Behavioral study of obedience. The Journal of abnormal and social psychology, 67(4), 371-378. https://doi.org/10.1037/h0040525
• Neuendorf, K. A. (2017). The Content Analysis Guidebook. Sage Publications.
• Oğuzertem, S. (1995). Hasta saatler, bozuk sıhhatler: Enstitü sorununa babasız bir yaklaşım. Defter Dergisi, (23).
• Oğuzertem, S. (2008). Hasta saatler, bozuk sıhhatler: Enstitü soruna babasız bir yaklaşım. A. Uçman & H.
• İnci (Ed.), Bir gül bu karanlıklarda (s. 460–478). İstanbul: 3F Yayınevi.
• Özdemir, M. (2022). Sosyal yapı, din ve değişim ekseninde “Saatleri Ayarlama Enstitüsü” üzerine bir inceleme. Kilitbahir, (21), 209-236. DOI: 10.5281/zenodo.7058419
• Özer, H. (2012). Saatleri Ayarlama Enstitüsü’nde aile temi üzerinden Türk modernleşmesinin seyri. Turkish Studies (Elektronik) 7(4).
• Patton, M. Q. (2002). Qualitative research & evaluation methods (3rd ed.). Thousand Oaks, CA: Sage Publications.
• Poyraz, H. (2018). Bir devrin ironisi: Saatleri Ayarlama Enstitüsü. İ. Şahin, D. Depe, & N. Ankay (Ed.), Bir güneş avcısı Ahmet Hamdi Tanpınar (s. 307–320). İstanbul: Doğu Kütüphanesi.
• Pratolye. (2021, Aralık 26). Basın Ajansı Tanıtım Modeli ve P.T. Barnum. Erişim adresi: https://www.pratolye.com/basin-ajansi-tanitim-modeli-ve-pt-barnum
• Saldaña, J. (2016). The coding manual for qualitative researchers (3rd ed.). Sage Publications.
• Schreier, M. (2012). Qualitative Content Analysis in Practice. Sage Publications.
• Strauss, A., & Corbin, J. (1998). Basics of qualitative research: Techniques and procedures for developing grounded theory (2nd ed.). Sage Publications.
• Şahin, D. (2024). Genç Mehmet Kaplan’ın gözünden Ahmet Hamdi Tanpınar. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, (Ö14), 522-533. DOI: 10.29000/rumelide.1455492
• Şahin, S. (2019). Talih, tesadüf ve irade: Ahmet Hamdi Tanpınar’ın romancılığı üzerine düşünceler. İstanbul: İletişim Yayınları.
• Tanpınar, A.H. (2014). Saatleri Ayarlama Enstitüsü. İstanbul: Dergah Yayınları.
• Tarhan, B. (2023). Efsunlu Teolojik Yaşantıdan Pozitivist Dünyaya Türk Toplumu: Tanpınar’ın Kurmaca Eserleri Üzerine Bir Çözümleme. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, 63(1), 277-302. https://doi.org/10.33171/dtcfjournal.2023.63.1.11
• Tufekci, Z. (2017). Twitter and Tear Gas: The Power and Fragility of Networked Protest. Yale University Press.
• Wilson, R. (2019). Barnum: An American Life. Simon and Schuster.
• Yıldırım, E. (2011). Zaman disiplini ve çalışma zihniyeti: Ahmet Hamdi Tanpınar’ın Saatleri Ayarlama Enstitüsü romanı bağlamında bir değerlendirme. Çalışma ve Toplum, 4(31), 25-42.
• Yılmaz, D. (2024). Mankurt kavramı: Aytmatov’un edebi hikayesinden Erdoğan’ın siyasi retoriğine. Kültür Araştırmaları Dergisi (20), 57-80. https://doi.org/10.46250/kulturder.1402028
• Yılmaz, D. (2025). Kamu hastanelerinde halkla ilişkiler algısı: Sağlık çalışanları ve hastaların Grunig-Hunt modelleri perspektifinde karşılaştırması. Niksar Akademik Çalışmalar Dergisi, 2(1), 1-25.
• Yin, R. K. (2014). Case study research: Design and methods (5th ed.). Sage Publications.
• Yonar Şişman, G. (2024). Tanpınar’ın dünyasını anlama çabasına yeni yaklaşımlar. Journal of Turkish Language and Literature. 64(1), 327-331. doi:10.26650/TUDED2024-1466827
• Zimbardo, P. G. (1971). The Power and Pathology of Imprisonment. Congressional Record, 97, 1607-1616.