BASIN DİLİNİN YAPILANDIRILMASINDA FİİLLERİN ROLÜ: TÜRK GAZETELERİ ÜZERİNE BİR ANALİZ

Öz

Bu çalışma, Türk basın dili bağlamında gazete haber metinlerinde yer alan fiillerin biçimsel görünümleri ile işlevsel özelliklerini analiz etmeyi ve basın dilinin nasıl yapılandırıldığını belirlemeyi amaçlamaktadır. Araştırmanın kapsamını 10.08.2025-19.08.2025 tarihleri arasında yayımlanan Türk yazılı basınından Cumhuriyet, Hürriyet, Sabah, Sözcü ve Yeni Şafak gazetelerinin ilk sayfa haberleri oluşturmaktadır. Araştırma nitel bir tasarıma sahiptir. Yazılı doküman özelliği taşıyan gazetelerin ilk sayfa haberlerinde yer alan çekimli fiiller nitel veri analiz yöntemlerinden betimsel analiz yöntemi kullanılarak değerlendirilmiştir. Haberlerde yer alan çekimli fiiller; kip özellikleri, çatı yapıları (etken-edilgen), kullanım sıklıkları ve bu yapısal özellikleri yönüyle basın dilindeki anlamsal işlevleri bakımından analiz edilmiştir. Bulgular Türk basın dilinde di’li geçmiş zaman (%65.03), şimdiki zaman (%15.47) ve gelecek zaman (%06.86) çekimli fiil kullanımlarının baskın olduğunu göstermektedir. Fiillerin çatı özelliği bakımından etken çatılı fiillerin (84.89) edilgen çatılı (%15.11) fiillere oranla daha sık kullanıldığı belirlenmiştir. Türk basın dilinde fiillerin kullanım sıklığı bakımından “etmek” ve “olmak” gibi yardımcı fiil kullanımının yanı sıra hareket, iletişim ve biliş anlamlarına sahip fiillerin de sıklıkla kullanıldığı tespit edilmiştir. Fiiller, semantik boyutları yönüyle basın dilindeki işlevleri açısından; bildirme ve aktarma fiilleri; olay, hareket ve sonuca vurgu yapan fiiller; değerlendirme ve yorum bildiren fiiller olmak üzere üç tematik grupta kodlanmıştır. Elde edilen bulgular, fiillerin kip görünümü, etken-edilgenlik durumları ve kullanım sıklıklarının basın dili retoriği çerçevesinde işlevsel etkileri olduğunu ortaya koymaktadır. Araştırma, haber metinlerinde çekimli fiillerin yapısal ve anlamsal özelliklerinin yalnızca eylemin dilsel olarak aktarılmasıyla sınırlı olmadığını; haberde yer alan anlatının önem derecesi, olaylara ya da aktörlere yapılan vurgu ile kesinlik, nesnellik ve tarafsızlık gibi boyutları kapsayan daha geniş bir haber söylemi çerçevesi oluşturduğunu ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Gazetecilik ve iletişim çalışmaları
• gazete
• basın dili ve fiiller.

Destekleyen Kurum

Herhangi bir kurum/kuruluştan destek alınmamıştır.

Etik Beyan

Çalışmanın tüm süreçlerinin araştırma ve yayın etiğine uygun olduğunu, etik kurallara ve bilimsel atıf gösterme ilkelerine uyduğumu beyan ederim.

THE ROLE OF VERBS IN STRUCTURING PRESS LANGUAGE: A STUDY ON TURKISH NEWSPAPERS

Öz

This study aims to analyze the formal and functional characteristics of verbs in newspaper news texts within the context of Turkish press language, and to determine how press language is structured. The scope of the research consists of front-page news stories from the Turkish print media newspapers Cumhuriyet, Hürriyet, Sabah, Sözcü, and Yeni Şafak, published between August 10, 2025, and August 19, 2025. The research has a qualitative design. Conjugated verbs found in the front-page news articles of newspapers, which are written documents, were evaluated using descriptive analysis, a qualitative data analysis method. The conjugated verbs used in news reports have been analyzed in terms of their mood characteristics, voice structures (active-passive), frequency of use, and their semantic functions in journalistic language based on these structural features. The findings show that in Turkish press language, the use of verbs conjugated in the past tense (65.03%), present tense (15.47%), and future tense (06.86%) is dominant. Regarding verb voice, it was determined that active verbs (84.89%) are used more frequently than passive verbs (15.11%). In Turkish press language, it has been observed that in addition to the frequent use of auxiliary verbs such as "etmek" (to do) and "olmak" (to be), verbs with meanings of movement, communication, and cognition are also frequently used. Verbs were coded into three thematic groups in terms of their semantic dimensions and functions in journalistic language: reporting and conveying verbs; verbs emphasizing events, actions, and outcomes; verbs expressing evaluation and commentary. The findings reveal that the mood, active-passive forms, and frequency of use of verbs have functional effects within the framework of press rhetoric. The research reveals that the structural and semantic characteristics of conjugated verbs in news texts are not limited solely to the linguistic transmission of the action; rather, they constitute a broader framework of news discourse encompassing the importance of the narrative within the news, the emphasis placed on events or actors, and dimensions such as accuracy, objectivity, and impartiality.

Anahtar Kelimeler

• Journalism and communication studies
• newspaper
• press language and verbs.

Destekleyen Kurum

No support was received from any institution/organization.

Etik Beyan

I declare that all processes of this study comply with research and publication ethics, and that I have adhered to ethical rules and principles of scientific citation.

Kaynakça

1. Aksan, D. (2000). Her yönüyle dil: Ana çizgileriyle dilbilim (Cilt 1). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
2. Ataman, H.A. (2023). Yûnus Emre Dîvânı’nda mental fiiller. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı-BELLETEN, 76 (Aralık), 179-216.
3. Bell, A. (1991). The language of news media. Oxford: Blackwell.
4. Bell, A. (2006). News language. Encyclopedia of Language & Linguistics, 8, 615-617.
5. Benzer, A. (2008). Fiilde zaman görünüş kip ve kiplik. Marmara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü Doktora Tezi, İstanbul.
6. Bülbül, R. (2001). Haberin anatomisi ve temel yaklaşımlar. Ankara: Nobel Yayın Dağıtım.
7. Chovanec, J. (2003). The uses of the present tense in headlines. Theory and Practice in English Studies, 83-92.
8. Cumhuriyet. (2025, 08 10-19). İlk sayfa haberleri. İstanbul: Yeni Gün Haber Ajansı Basın ve Yayıncılık A.Ş.

9. Çomak, N. A. (2004). Kitle iletişim araçlarında dil kullanımı. Selçuk İletişim, 3(2), 41-49.
10. Delice, H. İ. (2002). Yüklem olarak Türkçede fiil. C.Ü. Sosyal Bilimler Dergisi, Cilt: 26, No:2, 185-212.
11. Demir, N. (2018). Türkçe sözcük bilgisi. Ankara: Altınordu Yayınları.
12. Dilaçar, A. (1974). Türk fiilinde "kılınış"la "görünüş" ve dilbilgisi kitaplarımız. Ankara: TDAY, Belleten.
13. Doğan, A. T., & Çiçek, E. (2025). Türkçede çatı konusu ve çatı bakımından Yunus Emre Divanı. Uluslararası Türk Lehçe Araştırmaları Dergisi (TÜRKLAD), 9(1), 51-67.
14. Doruk, Ö. (2013). Disiplin toplumu ve haber söylemi: Gökkuşağı Derneği’nce yapılması planlanan yürüyüşün engellenmesine ilişkin haberlerin çözümlenmesi. Gümüşhane Üniversitesi İletişim Fakültesi Elektronik Dergisi, 2(1), s. 106-132.
15. Dursun, Ç. (2013). İletişim kuram kritik. Ankara: İmge Kitabevi.
16. Efendioğlu, S., & Solmaz, A. O. (2007). Birleşik zamanlar üzerine/On the compound tenses. Journal of Turkish Research Institute, 14(35), 49-58.
17. Ergin, M. (2013). Türk dil bilgisi. İstanbul: Bayrak Basım, Yayım, Dağıtım.
18. Floyd, M. A. (2000). The reporting verbs and bias in the press. Revista Alicantina de Estudios İngleses, 43-52.
19. Fowler, R. (2013). Language in the news: Discourse and ideology in the press. London and New York: Routledge.
20. Gölcü, A., Bal, E., & Karadeniz, B. (2019). Dil ve söylem pratiklerini haber metinlerinde aramak: Yeni Zelanda terör saldırısı örneği. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, (17), 220-251.
21. Güz, N. (2005). Haberde yönlendirme ve kamuoyu araştırmaları. Ankara: Nobel Yayınevi.
22. Hodge, R., & Kress, G. (1993). Language as ideology. London: Routledge.
23. Hürriyet. (2025, 08 10-19). İlk sayfa haberleri. İstanbul: Hürriyet Gazetecilik ve Matbaacılık A.Ş.
24. İnal, A. (1994). Haber metinlerine eleştirel bir bakış: Temel sorunlar ve örnek çalışmalar. Ankara Üniversitesi İletişim Fakültesi Dergisi, 7, 135-163.
25. İnuğur, M. N. (1993). Basın ve yayın tarihi. İstanbul: Der Yayınları.
26. Kaya, S. (2021). Sosyal medya ile değişen haber dilinin clickbait kavramı üzerinden değerlendirilmesi. A. Yıldırım içinde, Sosyal medyada dil ve iletişim: Retorik, söylem ve ikna (s. 185-200). Ankara: Nobel Yayın Grubu.
27. Kayacan, E. S. (2023). Takvîm-i Vekâyî Gazetesi’nin haber dili. Takvim-i Vekayi, 11(2), 196-265.
28. Kayar, A. (2010). Hürriyet gazetesi özelinde gazetelerin birinci sayfalarında haber dağılımı ve haber dilinin 60 yıllık değişiminin incelenmesi. İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul.
29. Korkmaz, Z. (2014). Türkiye Türkçesi grameri şekil bilgisi. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
30. Mazlan, N. H. (2025). Words that shape news: Exploring the language use in news headlines. Pena International Journal of Media, Journalism and Mass Communication, 1-19.
31. McQuail, D. (1994). Kitle iletişim kuramı. (A. Yüksel, Çev.) Eskişehir: Anadolu Üniversitesi Yayınları.
32. Neuman, W. L. (2006). Toplumsal araştırma yöntemleri: Nitel ve nicel yaklaşımlar (Cilt 1). (S. Özge, Çev.) Ankara: Yayınodası.
33. Oktar, L., & Değer, A. C. (1999). Gazete söyleminde kiplik ve işlevleri. Dilbilim Araştırmaları Dergisi, 10, 45-53.
34. Oktavianti, I. N., & Ardianti, N. R. (2019). A corpus-based analysis of verbs in news section of The Jakarta Post: How frequency is related to text characteristics. Journal of Applied Linguistics & Literature (JOALL), 203-214.
35. Özarslan, E. (2013). Basın dili üzerine bazı dikkatler. İletişim Kuram ve Araştırma Dergisi, 37, 251-267.
36. Özer, A. (2020). Haber söylem ideoloji: Eleştirel haber çözümlemeleri. Konya: Litaretürk Yayınları.
37. Özerkan, Ş. (2001). Medya, dil ve iletişim. İstanbul: Martı Yayınevi.
38. Özerkan, Ş. (2002). Medya, dil ve ideoloji. İstanbul Üniversitesi İletişim Fakültesi Dergisi, 1(12), 63-76.
39. Sabah. (2025, 08 10-19). İlk sayfa haberleri. İstanbul: Turkuvaz Haberleşme ve Yayıncılık A.Ş.
40. Sağlamöz, G. (2008). Basın Dili. Ankara: Gazi Üniversitesi İletişim Fakültesi Kırkıncı Yıl Kitaplığı.
41. Sarı, M. (2011). Türk dili ders kitabı. Ankara: Okutman Yayıncılık.
42. Sözcü. (2025, 08 10-19). İlk sayfa haberleri. İstanbul: Mega Ajans ve Rek. Tic. A.Ş.
43. Yeni Şafak. (2025, 08 10-19). İlk sayfa haberleri. İstanbul: Yeni Şafak Gazetecilik A.Ş.
44. van Dijk, T. A. (1993). Principles of critical discourse analysis, Discourse&Society. 4 (2), s. 249-283.
45. Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2011). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri. Ankara: Seçkin Yayıncılık.
46. Yıldız, H. (2017). Türk dilinde fiillerin semantik sınıflandırılması problemi. Littera Turca Journal of Turkish Language and Literature, 3(1), 337-362.
47. Yılmaz, H. S. (2009). Her yönüyle gazetecilik. Konya: Literatürk Yayınları.
48. Yolcu, F. (2025). Türk basını bağlamında gazete ve dil ilişkisi. MANAS Sosyal Araştırmalar Dergisi, 14(3), 1084-1100.
49. Yurdakul, H. (2018). Kitle iletişimde haber ve etki: Liberal ve eleştirel yaklaşımlar. NOSYON: Uluslararası Toplum ve Kültür Çalışmaları Dergisi, (1), 62-77.