İLETİŞİM VE MEDYA ALANINDA YENİ BİR GEREKLİLİK: YAPAY ZEKÂ OKURYAZARLIĞI

Yıl 2025, Cilt: 14 Sayı: 2, 724 - 743, 31.12.2025

Osman Vedüd Eşidir , Mevlüt Altıntop , Gökhan Bak

https://doi.org/10.54282/inijoss.1760209

Öz

Yapay zekâ (YZ) teknolojileri hayatımıza çok hızlı girmiş ve birçok şeyi köklü biçimde değiştirmiştir. Bunların arasında iletişim süreçleri ve medya faaliyetleri de yer almaktadır. İletişim süreçleri ve medya faaliyetlerinde YZ teknolojilerinin kullanımının sağladığı kolaylık ve avantajların yanında birçok sorun ve zarara da yol açtığı görülmektedir. Betimsel analiz yöntemiyle gerçekleştirilen bu çalışma, YZ teknolojilerinin söz konusu süreçler açısından etkilerinin farkındalığına odaklanmaktadır. Sosyal bilimlerde okuryazarlık kavramı, ele alınan konunun bilinirliğinin yanında olumsuz yönlerini minimize ederken olumlu kullanımının artırmanın nasıl sağlanacağı bağlamında kullanılmaktadır. Bu anlamıyla birçok alan okuryazarlık ile ilişkilendirilmektedir. Günümüzde birçok alanda kullanılan ve şimdiden insanlığın geleceğini çok fazla etkileyeceği belli olan YZ teknolojileri için de bu durum söz konusudur. Klasik anlamda, başta söz konusu süreçlere yönelik yoğun bir okuryazarlık literatürü ve uygulamaları bulunmaktadır. Bu alandaki faaliyetlerin yeterince başarı sağladığı tartışmaya açıktır ve hâlihazırdaki sorunlu işleyişe eklemlenen YZ teknolojileri durumu daha da zorlu hâle getirmiştir. Gelecekte ortaya çıkması muhtemel sorunlara çözüm bulmak ve/veya sorunları minimize etmek için yapay zekâ okuryazarlığı (YZO) konusu üzerinde daha fazla durulması bir zorunluluktur. İletişim süreçleri ve medya faaliyetleri bu alanların başında gelmektedir. Bu bağlamda, YZO'nun sadece teknik bilgiyle sınırlı kalmayıp, etik ve sosyal boyutları da kapsayan bütüncül bir yaklaşım benimsemesi hayati önem taşımaktadır.

Anahtar Kelimeler

Yapay Zeka Okuryazarlığı , İletişim , Medya , Teknoloji , Etik , Dijital Okuryazarlık

A New Necessity in Communication and Media: Artificial Intelligence Literacy

Öz

Artificial intelligence (AI) technologies have rapidly entered our lives and have fundamentally transformed many aspects of it. Among these are communication processes and media activities. While the use of AI technologies in communication and media offers significant convenience and advantages, it also gives rise to numerous problems and risks. This study, conducted using a descriptive analysis method, focuses on the awareness of the effects of AI technologies on these processes. In the social sciences, the concept of literacy is employed not only to indicate familiarity with a given subject but also to highlight how negative aspects can be minimized while the positive use of the subject can be enhanced. In this sense, literacy is associated with many fields. This is also true for AI technologies, which are now widely used in various domains and are clearly expected to have a profound impact on humanity’s future. Traditionally, there is an extensive literature and practice on literacy specifically related to these processes. However, the effectiveness of these efforts is subject to debate, and the incorporation of AI technologies into the already problematic functioning has made the situation even more challenging. To find solutions to potential future problems and/or minimize these issues, it is essential to focus more on the topic of artificial intelligence literacy (AIL). Communication processes and media activities are at the forefront of these fields. In this context, it is crucial that AIL adopts a holistic approach that goes beyond technical knowledge to include ethical and social dimensions.

Anahtar Kelimeler

Artificial Intelligence Literacy , Communication , Media , Technology , Ethics , Digital Literacy

Kaynakça

• Alagözlü, Ç. (2013). Türkiye’de ve AB ülkelerinde medya okuryazarlığı. Pelikan Yayınları.
• Altıntop, M. (2023). Yapay zekâ/akıllı öğrenme teknolojileriyle akademik metin yazma: ChatGPT örneği. Süleyman Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 46, 186-211. https://dergipark.org.tr/tr/pub/sbe/issue/79677/1254533
• Altıntop, M., & Bak, G. (2023). Medya okuryazarlığı paradoksu: Louis Althusser’ın devletin ideolojik aygıtları kavramsallaştırması bağlamında bir değerlendirme. S. Özer & R. İnan (Ed.), Güncel sosyal ve beşeri bilimler araştırmaları (275-289). Livre de Lyon.
• Altıntop, M., Bak, G., & Bak, A. (2020). Yeni medya okuryazarlığı. Journal of Social, Humanities and Administrative Sciences, 6(24), 414-421. https://doi.org/10.31589/JOSHAS.287
• Anadolu, B. (2019). Dijital hikâye anlatıcılığı bağlamında yapay zekânın sinemaya etkisi: Sunspring ve It’s No Game filmlerinin analizi. Erciyes İletişim Dergisi, 1, 39-56. https://doi.org/10.17680/erciyesiletisim.483510
• Avellan, T., Sharma, S., & Turunen, M. (2020). AI for all: Defining the what, why, and how of inclusive AI. In M. Turunen (Ed.), AcademicMindtrek ’20: Proceedings of the 23rd International Conference on Academic Mindtrek (142-144). Association for Computing Machinery. https://doi.org/10.1145/3377290.3377317
• Bak, G., & Altıntop, M. (2022). 65-70 yaş aralığındaki bireylerin internet ve sosyal medya kullanımı üzerine bir araştırma. Social Mentality and Researcher Thinkers Journal (SMART Journal), 5(15), 30-39. https://smartofjournal.com/?mod=makale_tr_ozet&makale_id=55972
• Baran, S. J. (2019). Introduction to mass communication: Media literacy and culture (10th ed.). McGraw-Hill Education.
• BBC. (2017). Yüz tanıma teknolojisi: Fırsat mı, tehdit mi? BBC News Türkçe. https://www.bbc.com/turkce/haberler-dunya-40745713
• Bilecik Karacan, S., & Çiçek, Ş. (2024). İlahiyat fakültesi öğrencilerinin yapay zekâ okuryazarlık düzeyleri ile yapay zekâya yönelik tutumları. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi, 24(3), 259-292. https://doi.org/10.33415/daad.1577561
• Binark, M. (2018). Yeni medya çalışmalarında araştırma yöntem ve teknikleri. Ayrıntı Yayınları.
• Burgsteiner, H., Kandlhofer, M., & Steinbauer, G. (2016). IRobot: Teaching the basics of artificial intelligence in high schools. Proceedings of the Thirtieth AAAI Conference on Artificial Intelligence (4126-4127). AAAI Press. https://doi.org/10.1609/aaai.v30i1.9864
• Chen, X., Xie, H., Zou, D., & Hwang, G.-J. (2020). Application and theory gaps during the rise of artificial intelligence in education. Computers and Education: Artificial Intelligence, 1, Article 100002. https://doi.org/10.1016/j.caeai.2020.100002
• Chiu, T. K. F., & Chai, C. (2020). Sustainable Curriculum Planning for Artificial Intelligence Education: A Self- Determination Theory Perspective. Sustainability, 12, 1-18. https://doi.org/10.3390/su12145568
• Cinman Şimşek, M., & Türkoğlu, N. (2016). Medya okuryazarlığı. Pales Yayınları.
• Coşan, C., & Şahin, F. İ. (2024). Yapay zekâ destekli yeni medya ortamlarında bilgi üretimi ve tüketimi: Medya okuryazarlığı becerileri perspektifinden bir inceleme. D. Yengin & T. Bayrak (Ed.), Yeni medya çalışmaları ve yapay zekâ-I (91-116). İksad Yayınevi.
• Coursera. (2024). How does AI work? Basics to know. https://www.coursera.org/articles/how-does-ai- work
• Druga, S., Vu, S. T., Likhith, E., & Qiu, T. (2019). Inclusive AI literacy for kids around the world. In FabLearn 2019: Proceedings of the 8th FabLearn International Conference on Creativity and Making in Education (Article 4, 8). Association for Computing Machinery. https://doi.org/10.1145/3311890.3311904
• Elçiçek, M. (2024). Öğrencilerin yapay zekâ okuryazarlığı üzerine bir inceleme. Bilgi ve İletişim Teknolojileri Dergisi, 6(1), 24-35. https://doi.org/10.53694/bited.1460106
• Ertürk, H. A. (2022). Yeni medya ekseninde ideolojiyi anlamak: Filtre balonları ve yankı odaları. Niğde Ömer Halisdemir Üniversitesi İletişim Fakültesi Akademik Dergisi, 1(2), 137-159. https://dergipark.org.tr/tr/pub/nohuifad/issue/79878/1361906
• Firth-Butterfield, K., Anthony, A., & Reid, E. (2022). Without universal AI literacy, AI will fail us. World Economic Forum. https://www.weforum.org/stories/2022/03/without-universal-ai- literacy-ai-will-fail-us/
• Gates, B. (2023). The age of AI has begun. GatesNotes. https://www.gatesnotes.com/The- Age-of-AI- Has- Begun
• Gomez-Uribe, C. A., & Hunt, N. (2015). The Netflix recommender system: Algorithms, business value, and innovation. ACM Transactions on Management Information Systems, 6(4), Article 13, 13-32. https://doi.org/10.1145/2843948
• Görü Doğan, T. (2024). Yapay zekâ okuryazarlığı ve yeni medya eğitimi üzerine kavramsal bir değerlendirme. D. Yengin & T. Bayrak (Ed.), Yeni medya çalışmaları ve yapay zekâ-I (473-520). İksad Yayınevi.
• Güler, T., & Canbaz Akça, B. (2021). Yeni medya eğitiminin yükseköğretim boyutunun değerlendirilmesi. Bilecik Şeyh Edebali Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 6(1), 109-122. https://doi.org/10.33905/bseusbed.944121
• Güngör, N. (2016). İletişim: Kuramlar ve yaklaşımlar. Siyasal Kitabevi.
• Haenlein, M., & Kaplan, A. (2019). A brief history of artificial intelligence: On the past, present, and future of artificial intelligence. California Management Review, 61(4), 5-14. https://doi.org/10.1177/0008125619864925
• Hassani, H., Silva, E. S., Unger, S., TajMazinani, M., & Mac Feely, S. (2020). Artificial intelligence (AI) or intelligence augmentation (IA): What is the future? AI, 1(2), 143-155. https://doi.org/10.3390/ai1020008
• Hornberger, M., Bewersdorff, A., & Nerdel, C. (2023). What do university students know about artificial intelligence? Development and validation of an AI literacy test. Computers and Education: Artificial Intelligence, 5, Article 100165. https://doi.org/10.1016/j.caeai.2023.100165
• Ilıcak Aydınalp, Ş. G. (2020). Halkla ilişkiler perspektifiyle yapay zekâ (A.I.). Turkish Studies – Social, 14(4), 2283- 2300. https://doi.org/10.29228/turkishstudies.42106
• İLAD. (2025). İLAD Başkanı Prof. Dr. Aysel Aziz: “İletişim fakülteleri yapay zekayı müfredata alma konusunda geç kaldı, hemen hazırlanmak gerekiyor”. İLAD. https://iledak.ilad.org.tr/ilad-baskani- prof-dr-aysel-aziz-iletisim- fakulteleri-yapay-zekayi-mufredata-alma-konusunda-gec-kaldi- hemen-hazirlanmak-gerekiyor/
• Kabakçı, F. (2017). Çin, tüm ülkeyi kapsayacak yüz tanıma sistemi geliştiriyor. Anadolu Ajansı. https://www.aa.com.tr/tr/dunya/cin-tum-ulkeyi-kapsayacak-yuz-tanima-sistemi- gelistiriyor/934360
• Karataş, A., & Sözer, M. A. (2018). Eğitim fakülteleri için “medya okuryazarlığı” eğitim programı. Kırıkkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 8(2), 593-606. https://dergipark.org.tr/tr/pub/kusbd/issue/38953/441340
• Kaya Erdem, B. (2021). Yapay zekânın medya ve yayıncılık alanına etkisi. TRT Akademi, 6(3), 897-903. https://doi.org/10.37679/trta.1002525
• Long, D., & Magerko, B. (2020). What is AI literacy? Competencies and design considerations. Proceedings of the 2020 CHI Conference on Human Factors in Computing Systems (1-16). Association for Computing Machinery. https://doi.org/10.1145/3313831.3376727
• McStay, A. (2020). Emotional AI: The rise of empathic media. SAGE Publications.
• Medya Okuryazarlığı. (2010). Medya okuryazarlığı dersinin yaygınlaştırılması paneli 2010. https://medyaokuryazarligi.gov.tr/haber_goster.php?Guid=144FD3ED-B328-4E51-A4AB- 80ACF1DCFBD7
• Miao, F., Holmes, W., Huang, R., & Zhang, H. (2021). AI and education: Guidance for policy-makers. UNESCO. https://doi.org/10.54675/PCSP7350
• Nacaroğlu, D., & Savcı, S. (2023). Yapay zekânın medyada sunumu ve yükselişi: Olanaklar, sınırlar ve tehlikeler. Yeni Medya Dergisi, 15, 130-152. https://doi.org/10.55609/yenimedya.1365439
• Noble, S. U. (2018). Algorithms of oppression: How search engines reinforce racism. New York University Press.
• Polatgil, M., & Güler, A. (2023). Yapay zekâ okuryazarlığı ölçeğinin Türkçe’ye uyarlanması. Sosyal Bilimlerde Nicel Araştırmalar Dergisi, 3(2), 99-114. https://sobinarder.com/index.php/sbd/article/view/65
• RTÜK. (2016). Medya okuryazarlığı araştırması. RTÜK.
• RTÜK. (2025). Akıllı işaretler. RTÜK. https://www.rtukisaretler.gov.tr/content?id=2
• Sayar, B. (2022). Türkiye’de medya okuryazarlığı eğitimi üzerine bir inceleme. Medya Okuryazarlığı Araştırmaları Dergisi, 1(1), 7-14. https://doi.org/10.5281/zenodo.7300423
• TEDMEM. (2023a). Eğitimde yapay zekâ: Fırsatlar ve sınırlılıklar. https://tedmem.org/yayinlar
• TEDMEM. (2023b). Yeni bir eğitim anlayışı şart. Türk Eğitim Derneği Yayınları.
• The Washington Post. (2016). The Washington Post experiments with automated storytelling to help power 2016 Rio Olympics coverage. The Washington Post. https://www.washingtonpost.com/pr/wp/2016/08/05/the- washington-post-experiments-with- automated-storytelling-to-help-power-2016-rio-olympics-coverage/
• Türkmen, B., & Koçlu Maman, S. (2024). Yapay zekâ destekli haber metni üretimi ve çevirilerinin karşılaştırmalı bir analizi: ChatGPT-4o örneği. İstanbul Üniversitesi Çeviribilim Dergisi, 21, 212-229. https://doi.org/10.26650/iujts.2024.1552550
• Türkoğlu, N. (Ed.). (2006). Medya okuryazarlığı. Marmara Üniversitesi İletişim Fakültesi.
• Ünalan, N. (2022). COVID-19 sonrası değişen dijital alışkanlıklar, normlar ve yaşanan küresel zorluklar. Yönetim Bilişim Sistemleri Dergisi, 8(1), 1-11. https://dergipark.org.tr/tr/pub/ybs/issue/72181/1024169
• Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2008). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri. Seçkin Yayıncılık.
• Zengin, F. (2020). Akıllı makine çağı sinemasına giriş: Sinema sanatında yapay zekâ teknolojilerinin kullanımı. İletişim Çalışmaları Dergisi, 6(2), 151-177. https://doi.org/10.17932/IAU.ICD.2015.006/icd_v06i2002