Asimilasyon Baskısı Altında Kimlik İnşası: Moğolistan’daki Hoton Türkleri ve Etnografik Belgeselin Tanıklığı

Öz

Moğolistan sınırları içerisinde yaşayan ve literatürde yeterince ele alınmamış bir Türk topluluğu olan Hoton Türkleri, ana dillerini büyük ölçüde yitirmiş olsalar da kendilerini Müslüman Türk olarak tanımlamayı sürdürmektedir. Bu çalışma, mevcut yazılı kaynakların doküman incelemesi yöntemiyle taranması ve 2014 yapımı Moğolistan’da Türk İzleri belgeselinin Hotonlara ayrılan bölümünün belgesel film analizi çerçevesinde değerlendirilmesiyle Hotonların tarihsel kökenini, dil kaybını, dinî inanç pratiklerindeki Budizm ve Şamanizm etkisini, kültürel yaşam biçimlerini ve belgeselin bu topluluğu görünür kılma sürecini ele almaktadır. Bulgular, Hotonların kimliklerini esas olarak sözlü bellek ve dinî söylem aracılığıyla koruduğunu, ancak ana dillerinin, dinî bilgi birikiminin ve kuşaklar arası bellek aktarımının ciddi bir erime sürecinde olduğunu göstermektedir. Çalışmanın özgün katkısı, akademik literatürde sınırlı yer bulan bu topluluğu hem tarihsel-etnografik bir çerçevede hem de onları kayıt altına alan etnografik bir belgeselin temsil pratiği üzerinden birlikte ele almasıdır. Çalışma, dijital arşivleme, dil dokümantasyonu ve görsel-işitsel bellek projeleri yoluyla bu Türk topluluğunun kültürel mirasının korunmasına yönelik somut öneriler sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• İletişim Çalışmaları
• Belgesel Sinema
• Etnografik Belgesel
• Kültürel Bellek
• Dinî Kimlik
• Türk Toplulukları
• Moğolistan
• Hotonlar

Identity Construction Under Assimilation Pressure: The Khoton Turks of Mongolia and the Testimony of Ethnographic Documentary

Öz

The Khoton Turks, a Turkic community living within the borders of Mongolia that has received limited attention in academic literature, have largely lost their native language while continuing to identify themselves as Muslim Turks. This study examines the historical origins of the Khotons, their language loss, the influence of Buddhism and Shamanism on their religious practices, their cultural ways of life, and the role of documentary film in making this community visible. The research is based on a document analysis of existing written sources and a documentary film analysis of the section devoted to the Khotons in the 2014 documentary Turkish Traces in Mongolia. The findings indicate that the Khotons preserve their identity primarily through oral memory and religious discourse; however, their native language, religious knowledge, and intergenerational transmission of cultural memory are undergoing a significant process of erosion. The original contribution of this study lies in its combined examination of this underrepresented community within a historical-ethnographic framework and through the representational practices of an ethnographic documentary that records their cultural existence. The study offers concrete recommendations for preserving the cultural heritage of this Turkic community through digital archiving, language documentation, and audiovisual memory projects.

Anahtar Kelimeler

• Communication Studies
• Documentary Cinema
• Ethnographic Documentary
• Cultural Memory
• Religious Identity
• Turkic Communities
• Mongolia
• Khotons

Kaynakça

1. Atwood, C. P. (2004). Mongolia and the Mongol Empire. Facts On File.
2. Bulag, U. E. (1998). Nationalism and hybridity in Mongolia. Clarendon Press.
3. Can, T. (2015). Hoton Türk topluluğu. https://www.altayli.net/hoton-turk-toplulugu.html
4. Çalmuk, F. (2015). Hoton Türkleri. TİKA Yayınları.
5. Fosse, T. M. (1979). The Khotons of Western Mongolia. Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae, 33(1), 1–37.
6. Güngör, H. (2002). Eski Türklerde din ve düşünce. H. C. Güzel, K. Çiçek & S. Koca (Ed.), Türkler içinde (s. 261–282). Yeni Türkiye Yayınları.
7. Humphrey, C. (1992). The moral authority of the past in post-socialist Mongolia. Religion, State and Society, 20(3–4), 375–389. https://doi.org/10.1080/09637499208431564
8. Kalafat, Y. & Can, T. (2013). Kaybolmakta olan Türk topluluklarından Hoton Türkleri ve Türk halk inancındaki yerleri. M. Erdal, Y. Koç & M. Cengiz (Ed.), 4. Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu bildirileri (23–26 Mayıs 2012) içinde. Hacettepe Üniversitesi.

9. Kalan, E. (2017). Arafta kalmış bir Türk halkı Hotonlar: Dünü, bugünü ve yarını. E. Şen (Ed.), Toroslardan Tanrı Dağlarına, Genel Türk Araştırmalarına adanmış bir ömür: Prof. Dr. Gülçin Çandarlıoğlu'na 75. yaş armağanı içinde. Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı.
10. Karatayev, O. (2015). Kırgız soylu Hotonlar: Moğolistan'daki “Kırgız” etnonimleri ve toponimleri. Karadeniz, (26).
11. Katoh, T., Munkhbat, B., Tounai, K., Mano, S., Ando, H., Oyungerel, G., … Inoko, H. (2005). Genetic features of Mongolian ethnic groups revealed by Y-chromosomal analysis. Gene, 346, 63–70. -https://doi.org/10.1016/j.gene.2004.10.023
12. Kuralay, İ. (2014). Moğolistan'da Türk izleri. https://www.dirilispostasi.com/makale/6291961/dr-israfil-kuralay/mogolistangunlukleri-bozkirin-cocuklari-9
13. Kuralay, İ. (2023). Asya günlükleri: Bozkırın çocukları. Profil Kitap. Moğolistan'da Türk izleri [Belgesel]. (2014). Yedirenk İletişim Ajansı. National Statistics Office of Mongolia. (2020). Population and Housing Census of Mongolia: National report.
14. TİKA. (t.y.). Hoton Türkleri [Belgesel]. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=j2RDAHnglR0
15. Zhakupov, Z., Abdikarim, N., Syzdykova, G., Sarekenova, K., Umasheva, A. M., Adilov, M., & Yespekova, L. (2024). The basic vocabulary of an extinct language: The Khoton language in Mongolia. Eurasian Journal of Applied Linguistics, 10(2), 47–59. https://doi.org/10.32601/ejal.10205